Луганскай олоҕо көннөрү саха хараҕынан

Түөрт чаас көтөн, Новосибирскай куоракка кэлэн түстүбүт. Дьиҥэр, мин Москубаҕа көтөн иһэбин,  салгыы Укурайыынаҕа, СВО буола турар сиригэр барыахтаахпын. Новосибирскай аэропорда саҥалыы оҥоһуллан, киһи билбэт буолбут. Сөмөлүөттэн түһэн, биир кыра оҕолоох эдэр саха дьахтарыгар улахан суумкатын вокзалга киллэрсэн иһэн:

— Дойдугутугар кэллигит дуу? – диэн ыйыттым.

— Суох, салгыы Хабаровскайга көтөбүт, аҕабыт онно сулууспалыы сылдьар, көрсөөрү баран иһэбит, аны Укурайыынаҕа баран хаалыа, – диэтэ.

Оннук кэпсэтэ-кэпсэтэ вокзалга киирэн, биһигини кытары көтөн кэлбит үс эдэр, байыаннай таҥастаах саха уолаттарыттан:

— Ханна баран иһэҕит? – диэн ыйыппытым, эмиэ Хабаровскайга баран иһэллэр эбит.

Уолаттарга:

— Бу кыыс эмиэ Хабаровскайдаан иһэр. Аҕалара сулууспалыы сылдьар. Онон аргыстаһан, бу суумкатын тасыһан көмөлөһөн барыҥ, – диэбитим, уолаттар үөрэ-көтө кыыс таһаҕаһын тутан бара турдулар.

Көтөөрү турдахпына, ол уолаттар:

— Хабаровскайга посадка биллэрилиннэ, кыыспыт сүтэн хаалла, – диэн көрдөөн сүүрэ сылдьаллар этэ. 

Соннук Москубаҕа көтөн кэллим. Эмиэ түөрт чаас көттүбүт. Уйаара-куйаара биллибэт киэҥ дойду аллараа көстөр. “Велика наша страна, но отступать некуда”, – диэн Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр этиллибит тыллары итини көрөн иһэн санаан ылаҕын. 

Москубаҕа кэлэн үрүсээкпин ылаары кэтэһэн туран, икки саха дьахталларын кытары кэпсэттим. “Далбар Хотун”  диэн бүтүн Арассыыйа күрэҕэр кытта кэлбиттэр. Барахсаттар билэллэрэ, сытыылара бөҕө, хата бэрт түргэнник таксига олордон, хонор сирбин буллара охсон, хаалларан салгыы айанныы турдулар. Сарсыныгар туран метронан айаннаан, Луганскай куоракка барар автобус вокзалын көрдөөтүм. Араас быһылааннартан сэрэхэдийэн эбитэ буолуо, метроҕа, вокзалларга бэрэбиэркэ бөҕөтө.

Автовокзалтан автобуһунан Луганскай куоракка салгыы айаннаатым. Москубаттан тэйэ түһэрим кытары, кыраайа биллибэт киэҥ бааһыналар саҕаланнылар. Бөлкөй арыы ойуур көстөр, ол кэннэ эмиэ бааһына нэлэһийэр. Харах кыайан ылбат сиринэн киэҥ бааһыналар. Арассыыйа тыатын хаһаайыстыбатын миниистирэ: “Саха сирэ бүтүннүү Арассыыйа арҕаа өттүнээҕи биир улахан бурдук ыһар хаһаайыстыбатынааҕар кыра сири ыһар”, – диэбитин манна өйдөөн кэлэҕин. Биир бааһыналара биһиги хас да алааспытыгар тэҥнээх.

Урукку Укурайыына уонна Арассыыйа кыраныыссатыгар таможня турар. Онно сүрдээх быыччык бэрэбиэркэни ааһаҕын. Ол кэннэ айаннаан иһэн, сотору-сотору блокпост диэн толору сэбилэниилээх байыаннайдар харабылларын көрөҕүн. Олор эмиэ бэрэбиэркэлииллэр. Блокпостарга байыаннайдар айаннаан иһэллэрин хайаан да докумуоннарын көрөллөр.

Киэҥ бааһыналар ортолоругар бөлкөй арыы ойуурдар көстөллөр. Көрдөххө, чуумпу курдук да, ити арыы ойуурдарга эмиэ байыаннай бааллар дииллэр. Дибэрсээннэр киириэхтэрэ диэн, харабыл сэриилэр турдахтара. Киэһэ борук буолла да, халлааҥҥа сулус курдуктар кылбаһан турар буолаллар. “Коптердар сиргэ туох эмит хамсыырын кэтээн тураллар” диэн билэр дьон кэпсииллэр.

Олохтоох дьону кытары кэпсэттэххэ, үксүлэрэ Арассыыйа диэки санаалаах. Бу дойдуга сайдыы Сэбиэскэй Сойуус саҕанааҕынан тохтоон хаалбыт. Массыыналара урукку “Жигули”, “Нива”, “УАЗ”, оннооҕор “Запорожец”, “ЛУАЗ” массыыналар көстөн ааһаллар. Тыраахтырдара эмиэ эргэ “Бөлөрүүс”, Т-150.

Бэҕэһээ Луганскай куоракка хас да ракета түстэ дииллэр. Биһигини кытта сэргэ турар дэриэбинэни эмиэ ытыалаабыттар. Туораттан көрдөххө, манна ол ытыалааһыҥҥа ким да соччо наадыйбат. Олох барбытын курдук баран иһэр, дэриэбинэ чуумпу олоҕо кэминэн уста турар.

Манна ТВ программатыгар Арассыыйаттан ТНТ эрэ баар, уоннааҕыта барыта Укурайыына биэриилэрэ көстөллөр.  Күнү быһа “Каховскай Гэһи Арассыыйа алдьатан, дэриэбинэлэри уу ылла” диэн кэпсээн тахсаллар. Ол быыһыгар бэйэлэрин аармыйаларын рекламалыыллар. Зеленскэй аан дойдуну кэрийэ сылдьан, үҥсүү түһэрэр аакка сылдьар. Олохтоох дьон “ГЭС дамбатын алдьатыы Укурайыыналарга наадалаах, ону Арассыыйаҕа түһэрэллэр” дииллэр эбит.

Новопсковскай диэн кыра куорат кытыытыгар, Писаревка диэн кыра дэриэбинэҕэ икки этээстээх оҕо саатын харабыллааһыҥҥа үлэлиибин. Манна төрөппүттэр оҕолорун саат олбуорун ааныгар аҕалан биэрэллэр. Ахраанньык оҕолору баспытааталларга туттарар. Инструкция быһыытынан, оҕолору туттубут да, оҕо саатын территориятыгар  төрөппүтү киллэрбэппит, үлэһиттэр пропуһунан сылдьаллар.  Олбуор иһигэр эстэр ол-бу сээкэйи быраҕыахтара диэн күҥҥэ түөртэ эргийэн көрөбүт. Инструкцияны тутуһан, ахраанньык оҕолор таһырдьа күүлэйдии таҕыстахтарына кэтээн, көрөн олоруохтаах. Оннук оҕолору манаан олорон биир баспытаатал дьахтартан сэмээр маннааҕы олоҕу ыйыталаһабын: 

— Манна олох “СВО иннинэ” уонна “СВО саҕаламмытын кэннэ” диэҥҥэ арахсар. СВО иннинэ Новопсковкай оройуона Укурайыына сиригэр киирэрэ. Укурайыына тугу да көмөлөспөт этэ. Дьон үксэ кырдьаҕастар пиэнсийэлэригэр олоробут, онтулара баара-суоҕа 3-4 тыһыынча. Ол харчы гааскын эрэ төлүүргэ тиийэр. Дьон онно-манна үлэлии сатыыр, хамнас отой кыра. Гаас сыаната куруук үрдүү турар буолан, кыһын кэмчилээн туттабыт. Дьиэбит 8-9 кыраадыс сылаас буолар. Тоҥон өлбөт эрэ курдук сылытынарбыт. Төһө да дьадаҥытык олорбуппут иһин, бэйэбитин син көҥүл дьон курдук сананарбыт. Биир күн Арассыыйа аармыйата сэриинэн киирэн ааһа турда. Манна Укурайыына пограничниктарын чааһа турбута, соннук ол чаас Арассыыйа аармыйатын кэннигэр (тыылыгар) хаалан хаалта. Биһиги арассыыйалартан куттанан куотаары, биэстэ чымыдааммытын хомуммуппут да, кыайан куоппатахпыт. Санаабытыгар, арассыыйалар киирдилэр да өлөртөөн барыахтара дии санаабыппыт да, биһиэхэ эрэ наадыйбатылар. Арассыыйа сэриилэрэ кэннилэригэр хаалбыт пограничниктары суол аһан, сэриитэ суох таһаартаан  кэбистилэр. Онон биһиги оройуоммутун сэрии хаарыйбакка, барыта чөл хаалбыта.

Айдар диэн улахан өрүстэрэ

— Арассыыйалар кэлэн, сэбиэскэй саҕаттан оҥоһуллубакка турбут суолларбытын өрөмүөннээн бардылар. Пиэнсийэ 12 тыһыынча буолла. Кыралаан барытыгар көмөлөһөн барда. Кэнникинэн Арассыыйа туох да куһаҕана суох эбит диэн санаан эрэбит. Билигин аны төттөрүтүн Укурайыына өттүттэн кимэн киирии буолуо диэн куттанабыт. Арассыыйа пааспарын ылбыттары таҥнарыахсыт курдук көрөн, хайаан да өлөртүөхтэрэ. Онон тугу да былааннанар кыах суох, киэһээҥэ дылы тыыннаах тиийдэххэ ол да үчүгэй. Эрдэ Укурайыына байанкамаата мобилизация ыыппыта. Онно соххор-доҕолоҥ бары түбэһэн барбыта. Онон Укурайыына өттүгэр сылдьар эрдээх, оҕолордоох дьон ол диэки санаалаахтара буолуо, хайдах да чугас дьоннорун утары буолбаттара чуолкай, – иккис киһи кэпсээнэ ити курдук.

Аҕыйах хонон баран миигин атын оҕо саатыгар көһөрдүлэр. Этээһэ суох. Ааспыт үйэ 75-с сылыгар тутуллубут дьиэ. Барыта уурбут-туппут курдук оҥоһуулаах эрээри, ахараанньыктар хосторугар киирбитим, үктэннэҕим ахсын муостатын хаптаһынын тостурута үктүү сылдьабын. Муостаны быһа сиэбит тэллэй сытыттан мэктиэтигэр мэйиим эргийэр. Харчы көрүллэ илик буолан, өрөмүөн туһунан кэпсэтии бара илик быһыылаах.

Бу уруккута асфальт суол

Укурайыына айылҕатынан киһи сөҕөр уйгу-быйаҥ дойдута эбит. Манна туох-туох үүммэтий? Мин кэлэрбэр, аҕалбыт тэрилтэм биһигини олордоору чааһынай дьиэ куортамнаабыт. Кэлбит күммүттэн клубника ситэн боруобалаатым, устунан тиэргэммитигэр үүнэр клубника күн ахсын ситэн бардылар. Оҕо саатын тиэргэнигэр аһы биэрэр үс хоп-хойуу вишня үүнэн турар. Маннааҕы дьон ыалга икки вишня маһа сөп буолар дииллэр. Малина дуу, дьэдьэн дуу курдук отону биэрэр ежевика диэн астаах мас үүнэр эбит. Мин көрдөхпүнэ, үөт курдук мас,  отоно баһаам. Түөрт араас отонноох диэн кэпсииллэр, маҥан, кыһыл, хара уонна сэрэйдэххэ араҕас буолуо. Оҕо саатын иннигэр лаглайбыт, улахан үөт курдук мас турар. Ол маһы липа дииллэр. Сырдык сэбирдэхтээх уонна кыра туораах курдук тахсар эбит. Сороҕор дьон онтон сэбирдэҕи уонна отонун хомуйа сылдьар буолар. Онтуларын хатаран, чэй оҥостон иһэбит дииллэр. Сотору “белый налив” диэн дьаабылыка, абрикос, виноград ситиэ, ону кытары бурдук быһыыта саҕаланыа.

Чэй гынар липа мастара

Оту манна бэс ыйын саҥатыттан охсон бараллар. Сайын устата биир сиргэ үстэ оттуубут диэн кэпсииллэр. Бэс ыйын саҥатыгар кэлэрбэр, от киһи самаҕынан буолбутун оттуу сылдьаллар этэ. Сэбиэскэй саҕана манна холкуостар баһаам элбэх сүөһүнү көрөн олорбуттар. Ол кэми баттаһа төрөөн улааппыт дьон биһиги курдук эмиэ: “Үлэ лааҕырыгар үчүгэйдик да үлэлээн улааппыппыт. От, бурдук үлэтигэр улахан дьоннуун тэҥҥэ сылдьыбыппыт” диэн ааспыт үтүө, чуумпу, дьоллоох олохторун астына санаан кэпсииллэр.

Куортамнаспыт дьиэм таһыгар олорор аҕам саастаах ыалбыт дьахтар:

— Уолум баахтаҕа үлэлии баран, инбэлиит буолан кэлбитэ. Ойохтоох, үс оҕолоох. Онон алта киһи мин 6 тыһыынча пиэнсийэбэр олоробут. Ынахтаах буолан эрэ тыыннаахпыт. Кыаҕым суох буолан, ынахпын элбэппэппин, – диэн кэпсиир. Пиэнсийэтигэр ол биир ынаҕын үүтүн туттаран эбинэллэр. Сарсыарда ахсын “Молоко” диэн суруктаах массыына ааһааччы. Ол массыына ыаллары кэрийэ сылдьан, үүт хомуйар. Биир лиитэрэ үүтү 18 солкуобайга туталлар эбит. Укурайыынаҕа эрдэхтэринэ үүтү туппатара үһү. Ол иһин дохуота суох диэн дьон сүөһүлэрин эһэн кэбиспиттэр. Детсаакка дьон оҕолорун бары бэлисипиэтинэн аҕалаллар, бэлисипиэтинэн кэлэн ылаллар. Уопсайынан да, манна дэриэбинэ дьоно саамай туттар сэптэрэ, мин көрдөхпүнэ, бэлисипиэт. Дьахтар киһи үксэ бэлисипиэтинэн сылдьар. 

Манна кэлбит киһи дойдутун уонна маннааҕы олоҕу тэҥнээн көрөр. Бара турар СВО, кини тоҕо, туохтан саҕаламмытын, туох суолталааҕын уонна тоҕо биирдэ тоҕу түһэн барбакка, бытааннык иннин диэки барарын өйдөөн көрөр.

Кытыан курдук сэппэрээги анаан үүннэрэллэр эбит

Укурайыына Сэбиэскэй Сойуус эстэрин кытары, сайдыылаах Европа диэки таласпытын бары өйдүүбүт. Кини Европаны кытары кэккэлэһэ турар, онон биһиги европеецтарбыт да дэммит буолуохтарын сөп. Укурайыына арҕаа өттүн сайдыыта соторутааҥҥа дылы бу дойду иһигэр сылдьыбыт Луганскайы кытары биир таһымҥа турар буоллаҕына, “с вами все ясно” диэххэ сөп.

Мин бэлиитикэттэн тэйиччи сылдьар саха көннөрү киһитин хараҕынан көрөн сыаналаатахпына, манна олох сайдыыта 1992 сылынан тохтоон хаалбыт. Сайдыбыта диэн быста-быста кэлэр интернет, оннук сибээстээх сотовай телефон уонна аҕыйах европейскай эргэ массыына. Сүүһүнэн дьиэттэн биир эмэ профлист кырыыһалаах дьиэ баар. 

Муостаны тутаары сылдьаллар

 — Конечно, мы бедны сейчас, но мы очень рады в жизни, потому что война  нас миновала, – диэн сэмээр үөрэллэр. Дьэ кырдьык, манна туох да суох. Пески диэн дэриэбинэҕэ оҕо саатыгар туалет тутуохха диэн илдьэ бара сырыттылар. Муостатыгар уонна биир миэтэрэ үрдүк эргитэр хаптаһыны булбуттар. Ону сахалыы эргэ шиферинэн сарайдаан, эргэ аан булан, кимнээҕэр үчүгэй туалет оҥорон биэрдибит. Бу дойдуга хаптаһын көмүскэ тэҥнээх. Бэнсиининэн үлэлиир эрбии, электрическэй устуруус сэниэ ыалга баара дуу, шуруповерт да биир оннук быһыылаах.

СВО тоҕо биирдэ тоҕу анньан Укурайыына үөһүн диэки барбатый? Мин көрүүбэр, Арассыыйа бэйэтин састаабыгар киирбит сирин суолун-ииһин оҥорон, дьонун олоҕун сааһылаан, үтүө сыһыанынан олохтоох дьону бэйэтигэр чугаһатан барар эбит. Сэриини, өлүүнү-сүтүүнү, урусхалланыыны, нацизм диэни харахтарынан көрбүт дьон эйэлээх олоххо тардыһар, хаһан чуумпу олох саҕаланар диэн ону эрэ күүтэр. Манна да дьон инникини көрөн былааннаан олоруон, үлэлиэн баҕарар. Сахам дьонугар манан тугу этиэм этэй?

Суол оҥорор тэрилтэ кэлэн турар

Күн ахсын биллибэккэ киирэ турар сайдыы киһи хараҕар көстүбэт. Ол иһин сайдан, олохпут тупсан иһэрин өйдөөбөппүт. Истэр тухары, “Сайдыбаппыт, хаалан иһэбит, олохпут куһаҕан” диэн суланабыт. Хайдах олоххо тиийиэхпитин баҕарарбытын бэйэбит да билбэппит.

Сахам киһитэ, өйдүөххэ, биир кыымтан баһаар барар. Онон үүт тураан чуумпу олоҕу аймаабакка эрэ, олоҕу уларытыаххын баҕарар буоллаххына, саҥата суох биир ньыгыллары утары куоластаа.  Бу баартыйа Саха сиригэр баһыйтаран, дьокутаата аҕыйыыр түгэнигэр, Ил Дарханы, бырабыытылыстыбаны да кытары тэҥҥэ кэпсэтэр, отчуоттатар дьокутааттар тахсан кэлиэхтэрэ диэн сэрэйэ саныыбын. Дойдубутун ыһыах курдук араастаан күөртүүр дьон тылын истимэҥ. Ханна да дьол диэн – үүт-тураан чуумпу, эйэлээх олох.

Ежевика отон маһа

Саха сирэ Донбаас Народнай Республикатын кытары сиэптэһэн, Кировскай куораты сөргүтэр диэн баара. Онтон бэйэбитигэр сыл ахсын ханнык эрэ улуус хайаан да кыайан кыстыыр отун булуммат. Сайын устата үстэ оттуур сиргэ оттотон, рулоннатан, бастыҥ хаачыстыбалаах оту мантан сакаастыахха. Биир куул бурдук 250 солкуобай дииллэр. Элбэҕи ылар түгэҥҥэ, сыаната өссө түһэрэ чуолкай. Бу дойду дэриэбинэлэрин боростуой дьоно үүт-маас биһиги дэриэбинэлэрбит дьонун курдуктар. Кэпсэтинньэҥнэрэ, үөрүнньэҥнэрэ, барыга бары көмөлөһө сатыыллара дьикти. Саха сирэ Луганскайы дуу, Донбаһы дуу, кытары биир тылы булуон сөп. Икки өттүгэр дьиҥнээх өйөһүү диэн маннык буолуон сөп эбит.

Луганскай Народнай Республика Новопсковскай оройуонун Осиново дэриэбинэтиттэн

Дьокуускай олохтооҕо Уйбаан АЛЕКСАНДРОВ.