Сор уонна дьол

    Кыстык хаар ууллан, күөх от бытыгыраан саас кэлбитин биллэрдэ. Арҕааттан үрэр хахсаат тыал күүһүрэн ыллаҕына хомуллубатаҕа ырааппыт бөҕү-сыыһы өрө ытыйан таһаарар.  Биир эдэр дьахтар уулусса устун тыалы утары сэниэтэ суохтук хааман иһэр. Тыал быылы өрөкүттэҕинэ тохтоон, илиитигэр тутан иһэр маллаах һалапаан бакыатынан сирэйин хаххаланар. Дьахтары чугастан көрдөххө нарын дьүһүннээх, «тып» курдук быһыылаах-таһаалаах. Ону тырыттыбыт кирдээх халтаҥ соно, элэйбит эргэ соппуоската, лаахтара хоҥностубут тыҥырахтара, нэк буолбут түүлээх бэргэһэтэ муомурдаллар.

Кинини бу  дойдуга олох эриирдээх-буруурдаах суола Үөһэ Дьааҥы Баатаҕайыттан сиэтэн аҕалбыта. Ол хайдаҕын сэһэргээтэххэ маннык: — аҕата Петр Рязанов  манна Урюмҥа төрөөбүт киһи. Суоппар, тырахтарыыс идэлээх толлугаһа суох ыччат аармыйа кэнниттэн харчылаһаары Үөһэ Дьааҥыга барбыта. Бастаан көмүс хостуур артыалга бульдозеристаабыта. Күһүн сир тоҥон көмүс сууйуута тохтообутугар Баатаҕайга киирэн артыалын хонтуоратыттан дэлэччи  хамнаһы аахсыбыта. Киэһэ ГУЛАК хаайыылаахтара туппут таас «Култуура дьиэтигэр» таансыга тиийбитэ. Саала иһигэр олохтоохтор уонна Петр курдук көмүскэ үлэлээбит дьоннор элбэхтэрэ. Эр дьон үксүлэрэ холуочуктара. Үҥкүү үгэннээн эрдэҕинэ саала түгэх өттүгэр олохтоохтор уонна көмүсчүттэр охсуһан силлиргэтиспиттэрэ. Онтон куттанан сырдык куудара баттахтаах кыыс туора ойон иһэн Петр кэтит түөһүгэр кэтиллэ түспүтэ. Дьэ, маннык Петр Мусятынаан билсиһиилэрэ саҕаламмыта. Сыл ааспытын кэннэ эдэрдэр ыал буолбуттара. Кинилэр Баатаҕайга олохсуйан оҕолонон, оччотооҕу сэбиэскэй ыал сиэринэн «быр» бааччы олорбуттара.  Бастакы кыыстарын Яна — Яночка, уолларын Миша уонна кини кэнниттэн уонча сыл буолан баран төрөөбүт оһоҕос түгэҕинээҕи мааныкайдарын Виолетта диэн ааттаабыттара.

Яна онуһу бүтэрэн медсиэстэрэ үөрэҕэр бараары үөрэ-көтө сырыттаҕына аҕалара массыына өрөмүөннүү сылдьан, дамкыраат мүччү баран ыарахан массыынаҕа хам баттатан, суорума суолламмыта. Бохоруонатыгар Баатаҕай суоппардара бары кэлэннэр массыыналарын бээҕинэтэн кутурҕан кыланыыта ой дуораана буолан ыраахха дылы охсуллубута. Аҕалара өлбүтэ биир сыла туолуута суоппардар кыттыһан бэртээхэй өйдөбүнньүк тааһы туруорбуттара уонна сиэдэрэй оһуордаах күрүөнэн эргиппиттэрэ. Иэдээн соҕотоҕун кэлбэтэҕэ. Ийэлэрэ көрдөөх-нардаах бэйэтэ, тапталлаах кэргэнин сүтэрэн, санаарҕаан уостан хаалбыта. Бэл сырдык, хойуу куудара баттаҕа начаас үлүгэр түһэн убаабыта аҕай. Кини тулаайах буолан дьиэ кэргэн дьолун Петятынаан эрэ билбитэ. Ол дьолу сүтэрии олоҕу сүтэриигэ холооннооҕо. Маннык ыарахан балаһыанньаҕа, Яна үөрэххэ барар туһунан толкуйдуура уурайбыта. Кини ийэтин доруобуйата айгыраабытын көрөн, балыыһаҕа ыыта сатаабыта. Ийэтэ балай даҕаны ылыммакка сылдьыбыта, онтон ыарыы хам ылбытыгар көрдөрбүтэ. Онуоха олохтоох быраастар бэрт суһаллык Дьокуускайга ыыппыттара. Ийэлэрэ ис уорганыгар куһаҕан искэн тахсан этигэр-хааныгар тарҕана охсубут этэ. Өрөспүүбүлүкэ оҥколуогуйатыгар химийалаан көрбүттэрэ уонна туһа суоҕун биллэхтэрэ буолуо, Баатаҕайга көтөр санрейска олордон дьиэтигэр төттөрү ыыппыттара. Ийэлэрэ дойдутугар кэлэн балыыһаҕа  баара эрэ ый буолаахтаабыта. Киһини билэр эрдэҕинэ, оҕолоро күн аайы ас илдьэллэрэ. Ону — Сиэтим, наһаа минньигэс — диирэ уонна ас кэлбит кураанах истикилээнкэлэрин төттөрү биэрэрэ. Дьиҥинэн аһыыр баҕата олох мэлийэн аһын барытын палаатаҕа бииргэ сытар дьонугар түҥэтэн баран, оҕолорун хомотумаары аһаатым диир эбит.

Ийэлэрэ буҕаалтардаабыт «Дьааҥытааҕы сир баайын чинчийэр экспедиция» кэлэктиибэ, кинини чиэстээн уҥуох туппуттара. Оҕолоругар көрүллэр көмөнү барытын толору оҥорбуттара. Янаны лабараан үлэтигэр ыҥырбыттара. Бохоруонаҕа хоту сир тыйыс услуобуйатыгар эрэйи эҥэрдэринэн тэлэ сылдьар араас омук дьоно Муся Петровнаны иһирэх тылларынан атаарбыттара.

Дьиэ кэргэн балтараа сыл иһигэр аҕалаах ийэлэрин кистээннэр тулаайах хаалбыттара. Яна бырааттаах балтын иитэр быраабы оҥотторон оҕолорун детдомҥа ыыппатаҕа уонна дьиэ кэргэн баһылыгын ноҕуруускатын сүкпүтэ.  Сыл кэриҥэ буолан баран Яна оскуолаттан доҕордоспут уолунаан Ростиктыын холбоспуттара. Ростик төрөппүттэрэ Баатаҕайтан көһөннөр Краснодарга олороллоро. Сыбаайбаҕа кэлэ сылдьан эдэрдэри бэйэлэригэр ыҥырбыттарын барсыбатахтара. Ростик «Эһэ Хайатааҕы массыына баазатыгар» улахан массыынаҕа суоппардыыра, ыраах айаҥҥа сылдьар буолан үрдүк хамнастааҕа. Эдэр  ыал үс сыл иһигэр уоллаах кыыс оҕолононнор ийэ-аҕа үөрүүтүн, кыһалҕатын билбиттэрэ. Яна быраата Миша аармыйаҕа сулууспалаан кэлэн геологтарга рабочайдаан бэйэтин толору ииттинэр кыахтаммыта. Кыратыттан аҕата уһуйан булчут, балыксыт бэрдэ этэ. Инньэ гынан дьонун булт аһынан дэлэйдик хааччыйара. Балтылара Виолетта дьиэҕэ сүрүн көмөлөһөөччүлэрэ этэ. Быраатын Алигы, балтын Мираны көрсөн улаатыннарсыбыта. Яна хамнастаах үлэтин толорорун, дьиэтин түбүгүн ыпсарарын таһынан бөһүөлэк араас тэрээһиннэригэр кыттара. Кини түөһүн иһиттэн эҥсэн лоҥкуначчы ыллыырын дьон олус биһириирэ. Инньэ гынан кинитэ суох биир даҕаны кэнсиэр буолбат этэ. Ити курдук сарсыҥҥы күҥҥэ толору эрэллээх, оччотооҕу тигинээн-таҕынаан аҕай олорор Баатаҕай, биир дьоллоох ыала буолбуттара.

Ону баара, олох отуората ыһыллан эстии-быстыы саҕаламмыта. Дьон киэҥ сибээстээх өртө Москванан, Санк Петербурунан, Украинанан, Белорусиянан уонна да атын омук сирдэринэн көспүттэрэ. Баатаҕайга төрөөбүт, боростуой оробуочай араҥа оҕолоро дойдуларыттан айманан аҕай арахсаннар Дьокуускайынан, Нерюнгринан, Алданынан, Ленскэйинэн барбыттара. Бөһүөлэк иһигэр тулаайахсыйыы курус күлүгэ бүрүүкээбитэ, олохтоохтор ортолоругар арыгылааһын күүскэ тэнийбитэ. Ростик тэрилтэтэ сабыллан үлэтэ суох хаалбыта. Киҥэ-наара холлон аанньа кэпсэппэт, куруук кими эрэ, тугу эрэ үөҕэр адьынаттаммыта.  Эбиитин күүскэ арыгылаан кэлэтэрэ үксээбитэ. Яна араастаан көрдөһөн элэ-была тыла бараммыта. Киһитэ аны биир арыгыһыт дьахтары булсан дьиэтигэр биирдэ эмит биллэн ааһара. Кэннэки кэлиитигэр Яна тулуйбакка айдаарбытыгар Ростик быдьар маатыранан үөҕэн баран харахха охсубута. Яна охтубутугар тэбиэлээбитэ. Оҕолор ити иэдээнтэн сарылаһа түспүттэрэ, Алик паапатын биилигэр иилистэ сылдьан: — Паапа тохтоо, мааманы кырбаама — диэн көрдөспүтэ. Маннык аралаан буола турдаҕына Миша тиийэн кэлбитэ уонна күтүөтүн кытта охсуһан иһиттээх остуолу түҥнэри көтөн, сирэйдэрин тоҕута сынньыһан кэбиспиттэрэ. Иэдээн дириҥиэн ыаллара Дьээдьэ Ньукулай уолаттарын кытта киирэн тохтоппуттара. Ростик сааныы бөҕөтүн саанан дьиэттэн тахсыбыта. Яна хараҕа көҕөрбүтэ ааспытын кэннэ саахсаҕа арахсыы һайабылыанньатын биэрбитэ. Биир ыйынан суут кинилэри араарбыта.

Аны «Дьааҥытааҕы сир баайын чинчийэр экспелиция» курдук кыахтаах тэрилтэ тобуктаан барбыта. Үлэһиттэрин ахсаанын лаппа сарбыйбыта. Яна үлэтэ суох хаалбыта. Иннэ-кэннэ биллибэт балаһыанньаҕа ыктаран сырыттаҕына аҕатын бииргэ төрөөбүт эдьиийиттэн сурук кэлбитэ: — Мин кырыйдым, сотору өлүөм. Көһөн кэлиҥ, дьиэбин-уоппун эһиэхэ хаалларыам — диэн. Яна суругу ааҕан баран аҕатын дойдутугар,  Чита уобалаһыгар  Урюмҥа көһөргө быһаарыммыта. Быраатыгар Мишаҕа: — Көһүөх, аннараатах киин сиргэ үлэ көстүө — диэбитигэр, быраата: — Билбэт сирбэр тиийэн муна-тэнэ сылдьыахпын баҕарбаппын, дойдубар хаһан баҕарар кырбас эти булан сиэм — диэн аккаастаан кэбиспитэ. Күһүн оҕолорун, балтын кытта малларын-салларын соһон Урюмҥа кэлбиттэрэ. Чүөчэлэрэ Евдокия Ивановна тоҥхоччу кырдьан, эдэр сылдьан тоҥмута-хаппыта охсон аастмаланан кыыкыныы-хаахыныы сылдьара. Кэҥэс олбуордаах, дьоҕус дьиэлээх, кыра оҕуруоттаах, аҕыйах кууруссалаах, быыкаайык биэнсийэҕэ  олороохтуура. Оҕолор кэлбиттэригэр үөрбүтэ аҕай. Бу дойду олоҕо Баатаҕай олоҕунааҕар өссө ыарахан буолан биэрбитэ. Дьон үксэ быстар дьадаҥытык олороллоро. Үлэ олох суоҕа. Яна бэрт эрэйинэн олохтоох хамырсаан маҕаһыыныгар оробуочайынан уонна муоста сууйааччынан киирбитэ. Хамнаһа килиэп, курупа уонна ханнык эмэ кэнсиэрбэ. Итинник даҕаны үлэлээҕэр Таҥараҕа махтал курдуга.

  Алигы оскуолаҕа олохтоох оҕолор көмөлөөн кырбыы сатыыллара. Уоллара төһө даҕаны кырбаннар иннин олох биэрбэтэҕэ. Инньэ гынан, атаҕастааччылар кини ньоҕойуттан салланнар уоскуйбуттара уонна Якутза — диэн хос ааттаабыттара. Алик Баатаҕайга музыкальнай оскуолаҕа үөрэнэн байааҥҥа бэркэ оонньуур буолбута. Оскуолатыгар ону билэннэр кинини кэнсиэртэргэ кытыннаран барбыттара. Уол уутугар-хаарыгар киирэн нуучча норуодунайдарын оонньоон дьигиһиттэҕинэ истээччи эрэ  барыта өрө өндөҥөлөһө түһэллэрэ. Ити дьоҕура кини аптарытыатын күүскэ өрө көтөхпүтэ. Били кырбыы сатааччы оройдор кинини кимиэхэ даҕаны тыыттарбат буолбуттара. Виолетта үлэ булбатаҕа. Ээл-дээл сылдьан эмиэ үлэтэ суох сылдьар саастыылаахтарын булсан табахтыыр, сороҕор арыгы сыттаах кэлитэлиир буолбута. Эдьиийэ чүөчэтинээн мөҕөн, сүбэлээн көрөллөрө даҕаны туһа тахсыбатаҕа. Били элэккэй, үлэһит бэйэлээх кыыстара тосту уларыйбыта тылын быыһа маатыра, сиэри таһынан уоһун памааданан, хараҕын кыраасканан ньамахтанара. Ити курдук сыккыраһан олордохторуна, саас биир тыаллаах киэһэ, пуоста үлэһитэ Миша соһумардык өлбүтүн туһунан ыар сурахтаах суһал тэлэгрээммэни аҕалбыта. Яна тэлэгрээммэни ааҕаат мэйиитэ эргийэн сүһүөхтэрэ босхо бараннар турар сиригэр сууллан түспүтэ. Сүрэҕэ күүскэ мөхсүбүтэ, хараҕа хараҥаран тула өттө устан хаалбыта. Түүнү быһа ытаан, сыттыгын лаппа илиппитэ. Наар быраатын кытта алтыспыт дьоллоох кэмнэрин өйдөөн-санаан ааспыта. Миша үөрбүт харахтара, ис киирбэх мичээрэ бу баардыы көстөрө. Сарсыныгар уу иһээт, нукаай курдук туруктаах пуостаҕа тиийэн Баатаҕайга олорор дьүөгэтигэр Ларисаҕа төлөпүөннээбитэ. Миша доҕорунаан Айталлыын бултуу сылдьаннар мууһа бара турар үрэххэ былдьаммыттарын истибитэ. Хайа муҥун, кинилэр улахан холуочук эбиттэр. Хата, өлүктэрин тутатына буланнар сарсын кистиир буолбуттар. Яна бохоруонаҕа хайдах даҕаны барар кыаҕа суоҕа. Баатаҕайга олорон мунньуммут харчы сыыстааҕын Айтал дьонугар бөрөбүөттээбитэ уонна олоҕор бастакытын итириэр дылы арыгы испитэ. Оронугар умса түһэн сытан ыһыытаан -хаһыытаан өр ытаабыта.

  Ыар сурахтан оҕустаран чүөчэлэрэ олох мөлтөөн барбыта. Боптороро үксээн, хабарҕатын ыстарынар эмин куруук туттар буолбута. Биирдэ киэһэ кэмчи аһылыктарын кэнниттэн эргэ тэлэбиисэрдэрин талкыйан элбэх сиэрийэлээх киинэлэрин көрөөрү сырыттахтарына Евдокия Ивановна хоһугар бэрт куһаҕаннык орулаабыта. Бары онно сырсан киирбиттэрэ чүөчэлэрэ тыынын сатаан ылбакка көҕөрөн хаалбыт сирэйэ дарбайан, тымырдара барыта күүрэн орон дуускатыттан тутуһан турара. Илиитинэн хамсанан ыстарынар хамсатын көрдөөбүтэ. Бары ону көрдөөн хоһу түөрэ сүргэйбиттэрэ даҕаны абыраллаах болуоннара көстүбэтэҕэ. Чүөчэлэрэ муостаҕа сууллан лиһигир гына түспүтэ. Виолетта ускуорайы ыҥыра төлөпүөннээх ыалга ыстаммыта. Атыттар тугу гыныахтарын билбэккэ уолуйан булумахтана сылдьыбыттара. Ускуорай кэлиэн иннинэ Евдокийа Ивановна быстыбыта. Кинини бөһүөлэк салалтата көмөлөһөн сири булларбыттара. Ити кэнниттэн сарсыныгар чүөчэлэрин оронун сыҕарыта сырыттахтарына Виолетта били сүппүт болуону муоста эмэҕирэн сиҥнибит хайаҕаһыттан булбута. Кыыс ити күнтэн бэйдиэ барара үксээбитэ. Евдокия Ивановна өлбүтэ түөрт уон күнүгэр ыаллара эмээхсин киирэн кылгастык остуолга олорсубута. Киэһэ Яна холуочук сырыттаҕына нэдиэлэ курдук сүтэ сылдьыбыт Виолетта бэрт илистибит көрүҥнээх кэлэн остуолга тардыллыбыт кэмчи аһылыктан хабыалаан эрдэҕинэ Яна кыбдьыгыраабытынан ойон тиийбитэ. Онуоха кыыһа мордьойбутунан утары туран кэлбитэ. Яна абатыгар хонтуруолун сүтэрэн кэбиспитэ. Виолеттаны баттаҕыттан ылаат муннун тоҕо охсубута, эбиитин баттаҕыттан илгиэлии-илгиэлии балайда соспута. Балта эрэйдээх марылаччы ытыы-ытыы: — Быраһаай, аны мин манна кэлиэм суоҕа — диэн кыламмыта уонна кууркатын сыыһын ылаат таһырдьа ыстаммыта. Аликтаах Мира сарыласпытынан маамаларын кууһа түспүттэрэ. Үһүөн куустуспутунан эргэ дьыбааннарыгар олорон дэлби ытаспыттара. Оҕолор маамаларыгар: — Баатаҕайбытыгар төннүөҕүй, наһаа аҕынныбыт, манна  куһаҕан — диэхтээбиттэрэ. Инньэ дииллэрэ сокуоннай буоллаҕа эбээт. Кинилэр Баатаҕайга бу курдук сордоммотохторо. Тото аһаан, көҥүл оонньоон, үгүс доҕоттордоох олорбуттара. Яна бу олорон балтын барахсаны кырбаан улахан сыыһаны оҥорбутун дириҥник өйдөөбүтэ. Кини сарсыныгар Виолетта дьүөгэлэрин кэрийэн кыыһын ыйыталаспыта. Ким даҕаны, тугу даҕаны билбэт этилэр. Ити курдук үс хонук үһүөн Виолеттаны бөһүөлэккэ көрдөөн булбатахтара. Түмүгэр Яна милииссийэҕэ тиийэн тыллаабыта, көрдүүллэригэр һайабылыанньа хаалларбыта. Үлэтиттэн быыс буллан милииссийэҕэ үстэ тиийэ сылдьыбыта  даҕаны балтын туһунан туох да сонуну истибэтэҕэ.

  Сэтинньи ый саҕаланыытыгар милииссийэҕэ ыҥырбыттара. Яна туох эрэ куһаҕан сурах баарын сүрэҕинэн сэрэйбитэ. Силиэдибэтэл хоһугар киирбитигэр, саас ортолоох милииссийэ хаартыска көрдөрбүтэ. Балта өлө сытарын көрөөт Яна тымныы уунан саба ыстарбыт курдук буолбута. Сатаан саҥарбат, нэһиилэ хамсыыр турукка киирбитэ. Виолетта муҥнааҕы Читаттан чугас тимир суол кытыытыгар өлөрөн баран бырахпыттар эбит. Ким, тоҕо өлөрбүтэ биллибэт үһү. Яна дөйүөрбүт туруктаах дьиэтигэр тиийбитэ. Оҕолор эдьиийдэрэ өлбүтүн истэннэр аймаммыттара аҕай. Сарсыныгар Яна үлэтигэр тиийэн хотунугар ыар сүтүгүн кэпсээбитэ, харчынан абаанса уонна балтын кистииригэр үлэтиттэн аҕыйах хонук көҥүллүүрүгэр көрдөспүтэ. Онуоха хотуна буолуохсут силбиэтэнэн кэбиспитэ. Яна абатыттан ааны тыастаахтык сабан тахсыбыта. Дьиэтигэр кэлэн көмүс киэргэллэрин барытын, чүөчэтиттэн хаалбыт кыра харчы сыыһын суумкатыгар уктан Читаалаабыта. Куоракка тиийэн ламбаарга сыана аҥаарыгар көмүһүн барытын туттарбыта ол харчытынан Виолеттаны туора сиргэ уҥуох туппута. Дьиэтигэр кэлэн үлэтигэр тиийбитигэр хотуна маҕаһыыныгар киллэрбэтэҕэ. Яна кэлэр сирэ кэлии үүтэ, барар сирэ баҕана үүтэ буолбута. Олох ыар тыына кини  туруулаһар күүһүн тоһуппута. Инньэ гынан арыгылаан барбыта уонна бэрт түргэнник арыгыга ыбылы ылларбыта. Дьиэтиттэн атыыланыах  айылааҕы барытын атыылан, арыгы оҥосторо. Аҥардас арыгыга эрэ араас үлэни толороро. Сороҕор ааһан иһэр суоппардар наадыйдахтарына сытан биэрэрэ. Оҕолоругар улам кыһаммат буолан испитэ. Нэдиэлэ аннараа өттүгэр бииргэ арыгылыыр кугас, арбайбыт баттахтаах Пугачиха диэн ааттаах дьахтара туох эрэ ностуойка аҕалбытын төрдүө буолан испиттэрэ уонна өйдөрүн сүтэрэн охто сыталларын дьон тыллааннар ускуорайынан балыыһаҕа киллэрбиттэрэ.

Өйүүҥҥү күнүгэр өйдөммүтүгэр Аликтаах Мира палаатаҕа сэнньилиһэн киирэн кэлбиттэрэ. Муҥнаахтар лиитирэлээх истикилээҥкэҕэ куурусса миинэ аҕалбыттар. Хантан куурусса ыллыгыт? — диэн ыйытан билбитэ — Алик баар суох күндү малын байаанын атыылаабыт. Ол харчытынан куурусса атыылаһан, бэйэлэрэ туос аччык эрээри маамаларыгар ордорон аҕалаахтаабыттар. Яна итини истэн сүрэҕэ мөҕүл гына түспүтэ. Хараҕа дьэ аһыллан оҕолорун сыныйан көрбүтэ. Оо, барахсаттар! Наһаа даҕаны дьүүкэрбит эбиттэр. Кэтэ сылдьар таҥастара былыр үйэ кыччаан хаалбыт. Харахтарыгар улахан санаарҕабыл уонна куттаныы көстөрө. Итини көрөн, Янаҕа дууһатыгар ийэ тыына уһуктан кэлбитэ. «Тыһы ыт баҕайы! Сааппат сирэй! Туох айылаах кэбилэнэммин күндүттэн күндү көмүстэрбин бу айылаах сордуу сылдьабын?!» — диэн бэйэтин быһыта сынньар санаа киирэн кэлбитэ. Хараҕын уута халыйбытынан оҕолорун кууһан, ахтыбыттыы дириҥник да дириҥник сыллаталаабыта уонна: — Чыычаахтарым! Кыаллар буоллаҕына миигин хара сордоох маамаҕытын бырастыы гыныҥ. Аны мин хаһан даҕаны арыгылыам суоҕа. Бигэ тылбын биэрэбин. Иһэр күннээх буоллахпына хара кырыыска ыытаарыҥ! — диэн ис иһиттэн көрдөспүтэ. Оҕолор маамаларын кытта тэҥҥэ ытаспыттара, моонньуттан кууһан олорон сирэйиттэн дэлби сыллаабыттара-уураабыттара. Кыыстаах уола палаататтан тахсан баралларыгар харахтарыгар эрэл уота умайбытын ийэ киһи таба көрбүтэ.

  Яна бу балыыһаттан тахсан дьиэлээн иһэр. Пуоста муннугун эргийбитигэр суол кытыытыгар КАМАЗ турар эбит. Аттыгар биир саастаах, биир эдэр киһи сылдьаллар. Яна кинилэри көрөөт сахалар буолалларын тута биллэ. Аттыларыгар тиийэн сахалыы: — Дорооболоруҥ — диэтэ. Дьоно киниэхэ эргиллэн сахалыы кэпсэтэн эрдэхтэринэ күллэ уонна: — Бэйэм Баатаҕайбын, сахалыы аҕыйах тылы билэбин — диэн нууччалыы хардарда. Онуоха дьоно нууччалыы — Массыыналара алдьаммытын, оҥостор олбуор көрдөнөллөрүн эттилэр. Яна судургутук: — Мин дьиэм олбуордаах, хонор буоллаххытына миэстэ баар. Харчы көрдөөбөппүн — диэтэ. Инньэ гынан дьиэлэригэр массыынанан кэллилэр. Айаннаан иһэн билсибиттэрэ саастаах киһи Ефим, эдэрэ Максим эбит. Аны туран, Ефим Яна аҕатын Петры билэр эбит. Айан аартыгар хаста даҕаны алтыспыттар. Сахалар манна эт соҕотуопкалыы кэлбиттэр. Хоноһолор дьиэҕэ киирэн дьиэлээхтэр кырыымчыктык олороллорун көрдүлэр. Максим таһырдьа тахсан массыынаттан ас бөҕөтүн киллэрдэ. Оҕолор ону көрөн харахтара чаҕылыһа түстэ. Хоноһолор икки хонук өрөмүөннэннилэр, дьиэлээхтэри аһынан дэлэйдик хааччыйдылар. Сарсыарда Читаҕа баран массыыналарын толору тушенка тиэнэн кэллилэр. Ефим Янаттан көҥүллэтэн тушенкатын барытын һарайга сүөкээтэ. Алик кинилэргэ көмөлөһөн кыаҕа тиийэринэн куруустаста. Инньэ гынан үйэтигэр бастакы хамнаһын ылан үөрүү бөҕөтүн үөрдэ. Онтукатын бэрт дьоһуннук тутан мааматыгар биэрдэ. Яна онтон долгуйан хараҕа ууланна. Ефим маны көрөн уйадыйан ылла. Сарсыныгар айаннаары туран Ефим Янаҕа «Көмөҥ иһин» — диэн ботуччу харчы биэрдэ уонна: Икки нэдиэлэ курдугунан кэлэн таһаҕаспын ылыам, билигин эт тиэнэн баран дойдулуубут — диэтэ. Кини саастаах, олох аһыытын-ньулуунун билбит киһи бу ыалы сүрэҕэр сылаастык, аҕалыы ылынна. Яна Ефимы утары ыраастык көрөн туран: — Эһиэхэ сиртэн-халлааҥҥа дылы махтанабын. Малгар санаарҕаама, олох энчириэ суоҕа — диэн баран Ефим илиитин ыбылы тутан атаарда. Дьонноро барбыттарын кэннэ, маҕаһыын аттыгар сылдьар кыра соҕус уҥуохтаах бырадьааҕа ыты ыҥыран ылан аһатта уонна харабыл оҥорон һарай таһыгар баайда. Ыттара харабыл бэрдэ буоларын бастакы күнүгэр көрдөрдө. Олбуор таһынан дьон ааһан истэхтэринэ бэрт уордаахтык үрэн маргыйда. Аны бу сатанаҥ өйө сүрдээх, киһи саҥатын барытын өйдүүр.

Яна Ефим биэрбит харчытын барытын хаһаайыстыба тэриниитигэр тутунна. Сиэмэ атыылаһан оҕурсу, помидор арассаадатын тартардылар. Сыл тахсар хортуопуйдарын сиэмэтин ыллылар. Дьонуҥ өссө кууруссалары атыылаһан, күн аайы сымыыт сиир дьоллоннулар. Кирээдэлэрин, тэплииссэлэрин бэлэмнээтилэр. Алик эр киһи эр киһи курдук өрөмүөн үлэтин бэйэтэ бэрийдэ. Икки нэдиэлэнэн Ефимнаах Максим тиийэн кэллилэр. Кэһии бөҕөтүн аҕалбыттар. Туустаах күндүөпкэ, тоҥ собо, убаһа этэ, оҕолорго улаханнык мииниллибэтэх бэлэсэпиэт уонна спортивнай көстүүм. Бу күн Яналаах дьиэлэригэр хаһан да буолбатах үөрүү ыалдьыттаата. Яна күндүөпкэни илиитигэр ылан сыллаан ылла. Баатаҕайга олорон Аллараа Дьааҥыттан куулунан аҕалтаран сиир этилэр. Бу күнтэн саҕалаан Дьээдьэ Ефим быстан-ойдон сылдьар нуучча ыалыгар чугас аймах тэҥэ буолла. Яна уонна оҕолор саха сааһырбыт киһитин төрөппүт эһэлэрин кэриэтэ ылыннылар. Ити кэмтэн уонтан тахса сыл ааста. Алик Ефим сиэнинээн Күннэйдиин ыал буолан Баатаҕайга олороллор. Уоллаах кыыс оҕолоохтор. Уоллара Миша, кыыстара Күннэй эбэтин аатынан — Паша.

  Яна бу Баатаҕайга сиэннэрин оҕолоһоору көтөн иһэр. Үөһэттэн Дьааҥы таас хайаларын быыһынан кус очоҕоһунуу субуллар Янатын көрөн долгуйда. Ааспыты санаан, Баатаҕайтан Урюмҥа көһөөрү сырыттаҕына ыала Маабыра эмээхсин ыҥыран аттыгар олордон баран:» Тоойуом саҥа сиргэ тиийэҥҥин эрэй бөҕөтүн көрсүөҥ. Ол гынан баран дьылҕаҥ биирдэ быыһанар түгэни «дук» гыныа. Ону мүлчү туппатаххына үтүө олох суолугар үктэниэҥ. Этэҥҥэ буоллаххына оҕолоргун дойдуларыгар аҕалан эбэлээх эһэлэрин уҥуохтарыгар сырытыннараар. Оччоҕуна кинилэр олохторун аартыга аһыллыа. Баҕар хайалара эмит манна төннөн кэлэн олохсуйан эһиги удьуоргутун салҕыа» — диэбитин өйдөөн кэллэ. Эмээхсин сөпкө өтө көрбүт эбит. Маабыраны билэр дьон удаҕан дииллэрэ. Кини эппит кэриэһин толорон Яна оҕолорунаан дойдуларыгар кэлэ сылдьыбыттара. Алик ол сырыыга Дьокуускайга Күннэйдиин билсэннэр сыл курдугунан ыал буолбуттара.

«Олох, олох уустуккун даҕаны! Сороҕор үөрүүнэн саҕыллаҕын, сороҕор сорунан тууйаҕын. Биһиги дьолбутугар саха үтүө санаалаах киһитэ көрсөн эстэр суолтан быыһаан дьоллонон сылдьабыт. Оҕолорбор тиийэн нуучча, саха хаана булкуспут кып-кыраһыабай сиэннэрбин сыллыам да сыллыам!» — диэн  санаа Янаны кууста. Сөмөлүөт  пуорка түһэн көнө суол устун сүүрбэхтээт  тохтоото. Яна ыксаабакка ааҥҥа тиийэн дойдутун ахтылҕаннаах салгынын түөһүгэр толору эҕирийдэ.

Чалбахха буккуллуу

  Егор Борисов — Буор Булгунньах

Фото: Анатолий Перкин