Арчы түһүлгэтин түстэниитэ

… Киэҥ Куйаар илдьитэ буоламмын —

Күн Айыы оҕотун

Үс кутун сырдатыам,

Дьалкыҥныы хамсатыам,

Иэйиинэн илбийиэм,

Кэрэтин, дьиктитин биллэриэм,

Сир, Куйаар быстыспат

Ситимин үөскэтиэм.

Сайыына

Силигирэс сэбирдэх силигилии ситэн, солко күөхпүт суугунаата, нуоҕай лабаа намылыйа хамсаан, торҕо күөхпүт торолуйда, алаас-сыһыы дьирибинэс ырыанан туолла, кэрии тыаҕа кэҕэ кыылбыт кэрээбэт кэпсээннэннэ. Нуолур күөх унаарыйан таас килиэ куораттан, олох дьалхааныттан сылайа быһыытыйбыты күүс-сэниэ киллэрэн, эмтииргэ, чөллүүргэ дылы. Кылгас сайыммытын боруостаан эбитэ дуу, Сахабыт сиригэр билигин күн киирбэтин кэриэтэ — үрүҥ түүннэр.

Бу күннэргэ тахсыбыт кэпсэтииттэн үллэстиэхпин көҥүллээҥ дуу. Клавдия Ильинична — Сайыына бу үүммүт үйэбитигэр духуобунаһы үрдэтии хас биирдии киһиттэн ирдэнэр диирэ. Аҥардас бэйэ туһугар, байар туһугар хамсанар, сылаас сир туһугар туруулаһар, онно тардыһар, онно баҕарар туруктан тахсар кэм кэллэ. Тулалыыр эйгэҕэ утары уунар, биэрэр, тулалыыр эйгэни истиҥинэн, тапталынан толорор таһымҥа кэлиэхтээхпит. Бэйэ-бэйэҕэ истиҥ, сылаас, дьиҥ сыһыан. Айылҕаҕа истиҥ, сылаас, дьиҥ сыһыан. Тугу гынарга барытыгар истиҥ сыһыан.

Бэрт сотору дьыл саамай уһун күнүн көрсөөрү ыһыах ыһан, түһүлгэҕэ киирээри тэринэ сылдьабыт. Кимиэхэ эрэ бу көр, ким эрэ кутунан-сүрүнэн таттаран, ыһыах дьиҥ суолтатыгар чугаһыы сатыыр.

Күн муҥутуурдук уһаан турар кэмэ Амарах Айыылар сиргэ ордук чугаһыыр кэмнэрэ диирэ Сайыына. Дьэ бу дьикти, улуу кэмҥэ туох тыынар тыыннаах барыта тапталынан тыына, олоҕу уруйдуу ууһуу-тэнийэ, ситэ-тупса турар кэмигэр, биһиги эмиэ, айылҕа оҕолоро буоллахпыт, айылҕабытын уһугуннаран, ийэ айылҕабыт хаамыытыгар дьүөрэлэһэн, Айыыларга баарбытын биллэрэн, үгүрүк-сүгүрүк буолан, махтанар кэммит. Биһиги дьолбутугар Аар Айыылар Сайыына курдук сырдык куту ыытаннар, саппаҕырбыттан сайҕанар, кыһалҕа төрдүттэн өһүллэн ыраастанар, арчыланар кыах олохсуйбута.

Ол курдук ийэ сир араас муннугуттан дьон-сэргэ толору тоҕуоруһар Туймаада ыһыаҕыгар кэлбит ыалдьыт муостаны туораан, күөх окко үктэнээтин, айыы тыргыл аартык арыллар алгыс тыыныгар куустарар. Арыаллаан турар кэрэ аҥардар, эр дьоннор алгыс тылларын истэн, алтан чуораан тыаһыгар доҕуһуоллатан, түптэ унаар буруотугар сайдаран киирэн, оттуллан турар холумтаҥҥа сүүрүк соноҕос сиэлинэн махталын биллэрэн, сиэр-туом толорон, моҕол ураһаҕа тиийэр. Дьэ бу манна Амарах Айыылартан аналлаах киһи кэлбити эрэ барытын үүт-тураан туруктаан бэлэмнээн биэрэн, арылы маҥан халлаан Айыыларыттан ааттаһан, ийэ ууһун тэнитэр, аҕа ууһун ууһатар, кэрэкэ кэскил кэҥиир кыаҕа түстэнэр. Ол иһин ураһаҕа киириэх иннинэ муҥутуурдук уоскуйар, налыйар, санааны сааһыланар туһунан этиллэр. Манна диэн эттэххэ, ыһыах күн Айыылардыын алтыһыы кэмэ, бу кэм быдан инниттэн, мааны астан-үөлтэн, таҥастан-саптан ураты, итинник санаалаах бэлэмнэнэн — төгүрүк сыл хайдах аһарбыккын, тугу гыммыккын түмүктээн, тугу санаабыккар-онообуккар тиийэ билинэн, сыыһаны-халтыны, туох буолбуту ылынан сааһыланыллыахтаах.   

Ыһыах түһүлгэтигэр ис үөрүүлээх, кэҥээн, тэнийэн сылдьыллыахтаах.

Өссө бастакы ыһыах Туймаада хочотугар маҥнай ипподромҥа ыһыллыаҕыттан, Клавдия Ильинична-Сайыына күнү көрсүү сиэрин-туомун ыытан, саха омук көнтөспүт көнөн, тэһииммит тэнийэн, Айыылары кытары ситиммитин чөлүгэр түһэрэр улахан үлэ барбыта. Онтон бу Үс Хатыҥҥа ыраастаныы-арчыланыы сиэрэ-туома маҥнай утаа “Тойук тоҕойугар”, онтон күн көрсөр түһүлгэҕэ  ыытылла сылдьыбыта.

2008 сылга диэри Үс Хатыҥ түһүлгэтигэр киирээти кытта ыалдьыттары күөх сабыылаах атыы-кутуу кэккэтэ көрсөрө. “Түһүлгэҕэ үктэммит киһи ханна кэлбитин тута өйдүөхтээх”, — диэн этиттэриинэн Клавдия Ильинична киирээти кытары дьоҥҥо-сэргэҕэ анаан, Дьөһөгөй айыыттан арчы түһэрэр улахан ураһа туттаран Арчы түһүлгэтин түстээбитэ. Сайыына тугу да ылсыбытын барытын ыпсаран, силигин ситэрэн, тупсарар, киэргэтэр, киһи көрөн хараҕынан хайҕаан, сүрэҕинэн сөбүлээн тириилиин тэнийэ астыныаҕын, толору дуоһуйуоҕун санаан оҥороро. Ол курдук алгыс түһэр сирэ хас биирдии муннуга тупсаҕай тутуулаах мааны түһүлгэ буолбута. Сайыына киинигэр сылдьан, уостубат уйгу чуумпутун тутан дьолломут сүүһүнэн киһи имэрийэн-томоруйан, илиитин сылааһын иҥэрбитэ, айыы тапталын тутан, саамай сырдык сылаас санаатынан сыстыбыта киһи сүргэтин көтөҕөр ил гынар ичигэс тыыннаах, Амарах Айыылары сатыылатар, үрүҥ илгэни түһэрэн ылар ханан да хатыыта, уһуга суох,  чап-чараас эйгэлээх түһүлгэ буолан турар. Ол кэмтэн бэттэх сылын аайы мааны маҥан ураһа маҥан таҥаһын кэтэн симэнэрэ ыраахтан көстөн, ыһыах өрөгөйүн биллэрэн, дьоҥҥо-сэргэҕэ ураты үрдүк үөрүүнү аҕалар.

Төгүрүк сыл усталаах-туоратыгар бу икки күн олус суолталаах. Икки күн устата арчы түһүлгэтигэр дойдум дьонум туһа диэн кэрэкэ кэскили кэҥэтиспит Сайыына түстээн, бу кэмҥэ хас эмэ устар сыллар тухары Дьөһөгөй арчыта түһэр. Манна даҕатан эттэххэ, онтон атын күннэргэ түһүлгэ сынньанар, чөлүгэр түһэр, бу кэмин уйгуурдубат ордук. Инникини ким көрөн тымтыктаабыта баарай, арай бу билигин баары суолталаан, бу улууканнаах кыаҕы мүччү тутумуоҕуҥ, өрүү үтүөҕэ, кэрэҕэ тардыһар майгыбытынан, ыраастанан, арчыланан, киһи буолан килбэйиэҕиҥ, саха буолан сандаарыаҕыҥ!

Марина Ушницкая, К.И. Максимова-Сайыына аатынан Духуобунас киинин үлэһитэ