Последние запросы
Результаты
Түүл сахалыы тылдьыта
Саха саныырынан, инники олоҕу барҕаланыы, көрүүлэнии биир суолунан түүл буолар.
Саха ойуулуур-дьүһүннүүр искусствотын төрүттэспит, художник, этнограф И.В. Попов 1928–1929 сс. Таатта улууһугар хомуйбут «Түүл тыла» диэн матырыйааллара, фольклорист П.Т. Степанов 1946 с. Мэҥэ Хаҥалас II Наахара олохтооҕо Р.Ф. Уломжинскай тылыттан суруйбут «Түүл саха төрүт толкуйунан» кэпсээнэ Саха сирин научнай киинин архыыбыгар харалла сыталлар. Ити матырыйааллары төлкө билгэлэригэр сыһыара тутан научнай монографиябар киллэрбитим. Онтон салгыы дьон түүлү сэҥээрэрин көрөн, киэҥ ааҕааччыга туһаайан «Түүл тылдьыта» уонна «Түүл-бит» диэн кинигэлэри «Бичик» кинигэ кыһатыгар таһаарбытым. Манна биири тоһоҕолоон бэлиэтиэм этэ, мин идэлээх түүлдьүт буолбатахпын. Этнография матырыйаалларыгар тирэҕирэн, саха төрүт култууратын сүрүн тутаах өйдөбүллэринэн сирдэтэн, билиҥҥи олоххо самсыы тутан түүл тылдьытын таҥабын.
Олоҥхоҕо былыргы сиэр-туом бэлиэ көстүүлэрин ырытар кинигэтигэр А.Е. Захарова түүл уонна бит-билгэ туһунан анал түһүмэҕи анаабыта. Кини олоҥхо дьоруойдарын түүллэрин суолталарынан наардаан, хас да хайысханы араарар: сирэйинэн түүл, үгэ түүл, сэрэтэр түүл, ыҥырыы түүл, биттээх түүл, иччилээх түүл.
Түүл тойоннооһунун үгүс өттүн сөптөөхтүк быһаарыахтаах кырдьаҕас киһи, кини, элбэх сылга олорон, элбэҕи билбит, көрбүт киһи буоларын быһыытынан, толкуйдаан баран кэпсиир… Эдэр киһи түүлү дьарык оҥостубат буолуохтаах уонна ол курдук билбитэ, көрбүтэ да аҕыйах буоларын быһыытынан кини тойоннооһуна табыгаһа суох буолуохтаах.
ТҮҮЛ СУОЛТАТА УОННА ТУОЛУУТА ХАЛАНДААР ЫЙЫН КҮННЭРИНЭН
1 — дьиэ кэргэҥҥэ сыһыаннаах сэрэтэр түүл.
2 — биттээх түүл, сотору кэминэн туолар.
3 — кураанах түүл, өтөрүнэн туолбат.
4 — сэрэтии түүл.
5 — сотору туолар биттээх түүл.
6 — сотору үөрэргэ көстөр.
7 — кураанах түүл.
8 — дуоһуйууну, астыныыны таайтарар түүл.
9 — кураанах түүл.
10 — сэрэтэр түүл, 20 хонук иһинэн туолуон сөп.
11 — кураанах түүл.
12 — остуоруйа хабааннаах таайтарар түүл, хаһан эмит туолар.
13 — таптал түүлэ, 15 хонук иһинэн туолуон син.
14 — үтүөнү илдьиттиир түүл.
15 — кураанах түүл.
16 — таайтарыылаах түүл.
17 — өтөрүнэн туолбат.
18 — сүбэлиир түүл.
19 — кураанах түүл.
20 — дьоллоох түүл, кимиэхэ да кэпсэммэт.
21 — сүбэлиир түүл.
22 — ситиһиини эрэннэрэр биттээх түүл.
23 — сэрэтии түүл.
24 — үөрүүнү-көтүүнү билгэлиир түүл, 11 күн иһинэн туолар.
25 — биттээх түүл, түргэнник уонна этэҥҥэ туолар.
26 — сэрэтии түүл.
27 — үчүгэй түүл, түргэнник туолар.
28 — кураанах түүл.
29 — кураанах түүл.
30 — ситиһиини эрэннэрэр, 20 күн иһинэн туолар.
31 — барыска, тугу эрэ атыылаһарга сүбэ түүл.
Сорох кинигэҕэ түүл туолара-туолбата нэдиэлэ ханнык күнүгэр, хайа чааска түһэммититтэн тутулуктааҕа ыйыллар.
***
ЫТ
Ыт — киһи доҕоро, ол сиэринэн түүлгэ ыт — доҕор киһи бэлиэтэ.
Сырдык дьүһүннээх ыт утары кэлэн эккэлиирэ — доҕор кэлэригэр; онуоха ыт оҕото — бэйэҕиттэн балыс, эдэр доҕоруҥ; маҥан ыт — үчүгэй эрэллээх доҕоруҥ.
Ыты кытта оонньууруҥ — чугас киһиҥ ыарытыйарыгар эбэтэр табыллыбатыгар.
Ыты имэрийии — чуҥкуйарга.
Ыты кырбааһын — чэгиэн буоларга.
Ыты аһатыы — бэйэҥ буруйгунан туох эрэ куһаҕаҥҥа уйманарга.
Бэйэҥ ытыҥ үрэрэ — бөрүкүтэ суох дьыалаҕа кыттыһыннара сатыылларыттан сэрэтэр быһыыта.
Ыраах ыт үрэрэ — туох эрэ сонуну истэргэ.
Ыттар кэннигиттэн батыһа сылдьан үрэллэрэ — эн тускунан бэрдэ суох тыл-өс барарыгар.
Ыт ырдьыгыныыра — куһаҕан майгылаах киһилиин алтыһарга эбэтэр бэйэҥ майгыҥ алдьанарыгар.
Түүлгэ ыт ытырара — куһаҕаҥҥа.
ЫТАРҔА
Саха култууратыгар ытарҕа — кыыс оҕо төрүүрүн сүрэ.
Кыһыл көмүс ытарҕа — үчүгэй кыыс оҕо төрүүрүгэр.
Аныгы түүл тылынан ытарҕа үөрүүлээх түгэни мэктиэлиир.
Маҕаһыыҥҥа ытарҕаны көрүү, талыы — хамнастаах үлэни буларга.
Ытарҕа атыылаһыы — сыаналаах бэлэҕи ыларга.
Ытарҕа кэтии — хайа эрэ ыал кистэлэҥин билэргэ.
Ытарҕаны устуу — эйиэхэ ким эрэ тапталыгар билинэригэр.
Ытарҕа алдьанара — хоп-сип истэргэ.
Ытарҕа сүтэрэ — ночоотурарга.
Р.И. БРАВИНА, «Түүл сахалыы тылдьыта» (Айар, 2026 с.) кинигэтиттэн.
Читайте также:
Поделиться
Добавить комментарий
