Айылҕа күүһүн киһи хаһан да кыайар кыаҕа суох

ТЫЛ. ӨЙ. МЭЙИИ.

          Киһи эйгэлээх – эйгэ киһилээх. Эйгэни киһи үөскэтэр. Оттон айылҕаҕа хамсыыр-харамай тулалыыр эйгэни тыыннаах оҥорор, туох барыта тыллар-тиллэр, күҥҥэ-сырдыкка дьулуһар. Холобур, олохпут биир кэм күөстүү оргуйар. Арай барытын быраҕан, куораттан дуу, нэһилиэктэн дуу бары баран хаалыах? Эйгэбит иччитэхсийэн, дьиэлэрбит өтөхсүйэн, кууран-хатан хаалыахтара. Ол эрээри бу сиргэ айылҕа силигилии ситиэҕэ, от-мас үүнүөҕэ, кыыл-сүөл элбиэҕэ. Ити аата айылҕа күүһүн киһи хаһан да кыайар кыаҕа суох, оттон бэйэбит айан-тутан таһаарбыт эйгэбит биирдэ мэлис гынан хаалыан сөп.

Тыл эйгэтэ эмиэ оннук, чараас, кэбирэх, күннээҕи олохпутугар туттубат буоллахпытына, сиик буолан көттөҕө ол.

Саха тыла – уустук тыл дуо? Киһи тугу баҕарар уустугурдар да, судургутутар да. “Мин – сахабын” дэнэр буоллахпына, төрөөбүт тылбытын уустук диэ суохтаахпыт. Тыл систиэмэтэ киһи мэйиитигэр баар. Ол аата, тыл тиһигэ – киһи этин-хаанын сорҕото. Атын уоргантан уратыта диэн, киһи тылы киһиттэн иҥэринэн мэйиитигэр олохсутар. Оттон тыл мэйии  сайдарыгар улахан суолталаах. Оҕо ханнык тыллаах эйгэҕэ киһи буолан Орто дойдуга кэлэр да, ол тылынан саҥарар. Тоҕо эрэ бүөрбүтүн дуу, сүрэхпитин дуу “уустук-судургу” диэн быһаарса-мөккүһэ барбаппыт, бу уорганнар биһиэхэ солбуллубат оруолларын өйдүүбүт уонна харыстыыбыт. Төрөөбүт тылга сыһыан эмиэ оннук буолуохтаах.

          Тыл уонна айылҕа. Айылҕа бу сиргэ үөскэтэрин барытын ымпыктаан-чымпыктаан чочуйар. Толкуйдаан көрүҥ. Киһи мэйиитигэр хас да тыл систиэмэтэ тэҥҥэ үлэлиир кыахтаах. Билиҥҥи кэм дьоно ортотунан икки-үс тылы баһылаан олоробут. Айылҕа киһи мэйиитин кыаҕын ити курдук айан таһаарбыт, хайа баҕарар омук төрөөбүт тылын көйгөлөөбөккө, умнубакка эрэ үүнэр-сайдар, үөрэнэр-үлэлиир усулуобуйатын тэрийбит. Тоҕо диэтэххэ, тыл туруга саҥарар дьон ахсааныттан улахан тутулуктаах. Олох төһөнөн балысханнык сайдар да, соччоннон тыл баһыйтаран, түргэнник симэлийиэн сөп. Айылҕа ону билэр буоллаҕа! Ол иһин ханнык да тыл хайа да тылга мэһэйдэспэтин курдук ситэрбит, тыллары харыстыыр айылҕа ньыматынан хааччыйбыт. Ол кыахпытын толору, көдьүүстээхтик туһанабыт дуо?

Киһи мэйиитинэн көрөр. Бүөр-быар мөлтөөтөҕүнэ, дуонар уорганынан солбуйуохха син – мэдиссиинэ сайдан ол кыаллар. Оттон мэйиини уларыппаккын, ол эрээри мэйии сорох түгэҥҥэ бэйэтин-бэйэтэ бэринэр кыахтаах. “Алдьаммыт” функциятын атын “сиргэ” көһөрүөн сөп. Холобур, илии аналын атахха көһөрөр (атах тарбаҕынан ньуосканы-биилкэни тутталлар, көмпүүтэргэ бэчээттииллэр); көрбөт киһи атын билгэлиир кыаҕа күүскэ сайдар, тас эйгэттэн информация ылар, мэйиитэ ону көрөр курдук ырытар. Биллэн турар, күүстээх дьарыктан ситиһиллэр.

Ити курдук, мэйии киһи бэйэтигэр туруорар сыалын толорор. Холобур, сарсыарда аайы пааркаҕа баран хаамаҕын. Бу хаамар соругуҥ –  доруобуйаны тупсараары, мэйии ону толорор, онон хаамар көдьүүһэ улахан буолар. Оттон дьиэттэн үлэҕэ сатыы барарга мэйии соруга “А пуунтан Б пууҥҥа тиийэбин” диэн. Ол иһин доруобуйаҕа “таарыччы эрэ” туһалыыр, анаан дьарыктанардааҕар көдьүүһэ кыра. Онон сыал-сорук чопчу буолара тылга эмиэ сыһыаннаах.

         Оҕо тылы эйгэттэн толору баһан ылар. Киһи 2,5-3 сааһыттан бэйэтин өйдүүр буолар. Бу кэмҥэ диэри тугу гыммытын, тугу көрбүтүн-санаабытын билбэт, ол эрээри иҥэриммитин мэйиитэ умнубат, үйэтин тухары тутан хаалар. Холобур, оҕо биириттэн саҥаран барар. Биһиги санаабытыгар, биирдиилээн тылы үөрэтэр. Оннук буолбатах. Биир тыл киниэхэ бүтүн улахан түгэни (ситуацияны, дьайыыны) бэлиэтиир. Истибитин-көрбүтүн, туппутун-хаппытын барытын мэйиитэ ырытар, сыаналыыр, толкуйдуур, иҥэринэр.

Мин улахан оҕолорум билигин 30-ча саастаахтар. Кыра кыыһым “бэйэбин эмискэ өйдүүр буолбутум” диэн, быһа холоон 2,5 саастаах кэмин этэр. Оччолорго биһиги кини туһунан сотору-сотору “өйө хойдубут” диирбитин истэр үһү. Ону “ол аата хайдах буолбуппунуй?” диэн толкуйдуур этим диир.

Улахан кыыспыныын биир көрүдьүөс түгэни күлэ-күлэ ахтабыт. 2 Сайын. Оҕом 2,9 саастаах. Дьыссаакка бэлэмнэнэн, биир күн мэдиссиинэ хамыыһыйатын бараары поликлиникаҕа хомуннубут. Оҕом бэйэтэ таҥынна, былааччыйатын кэттэ. Дьиэбититтэн тахсан истэхпитинэ, кыыһым ис таҥаһын кэппэтэҕин эттэ. Хата, ыраата илик буолан, болкуон анныгар кэлэн, өрө хантайан туран хааһыытаан, үөһээ этээстэн таҥаспытын бырахтаран хабан ыллыбыт. Ити түгэни кыыһым бэркэ өйдүүр, тугу санаабытын эмиэ умнубатах – “этэбин дуу, эппэппин дуу” диэн толкуйдаабыт. Сөпкө сайдар оҕо, төһө да кыра буолтун иһин, бэйэтин таһымыгар ырытар, тэҥниир, сыаналыыр, быһаарар, үчүгэй-куһаҕан диэн араарар. Ити өй-мэйии уустук үлэтин көстүүтэ. Күннээҕи олоххо киһи онно болҕомто уурбат, буолуохтааҕын курдук саныыр. Оттон мэйиибит тохтоло суох уот сардырҕас. Мэйии утуйа сыттахпытына да утуйбат, тигинэччи үлэлиир – буһарар, сааһылыыр, өйгө хатыыр, саҥа идеялары үөскэтэр, о.д.а.

       Нейро-уратылаах (нейроотличный) оҕо. Кыра уолум хойут, биэс сааһыгар, икки тылынан саҥарбыта. Уол оҕо бытааннык сайдар, хойут саҥарар диэни кытта сөпсөспөппүн. “Хайаан да биир сааһыгар саҥарыахтаах” диэн эмиэ буолбатах, ол эрээри “критическэй диапозон” син биир баар. Оҕо ортотунан 1-2 сааһыгар саҥарар, 3-гэр арыый хойутуур, ол эрээри син нуормаҕа хапсар. Онтон уһаатаҕына, 5 сааһыгар саҥарбатаҕына –  уустугурар. Кэлин ону ситиһэр олус ыарахан буолар. Нейро-уратылаах оҕо кыратыттан биллэр. Төрөппүт кэтээн көрүөхтээх: аатын истэр дуо, сорудаҕы толорор дуо, киһи саҥатын үтүктэр дуо, ону-маны ыйан көрдөрөр дуо?

Оччолорго “нууччалыы саҥарда сатаа, икки тылы булкуйума, хойутаан хаалыаххыт, саҥарыа суоҕа” диэн сүбэлиир этилэр. Кистээбэппин, “нууччалыы эйгэни хайдах тэрийэбин” диэн эмиэ толкуйдаабытым. Дьиэбитигэр сахалыы эйгэлээх буолан, ол сатамматаҕа. Оҕобун сахалыы дьарыктыырым, араас оонньууну, сорудаҕы барытын сахалыы быһааран-көрдөрөн оҥорторорум. Сахалыы “кэпсэтэбит”. Кэпсэтэрбит да “монолог” хабааннаах, мин саҥабын истэрэ-истибэтэ өйдөммөт да буоллар, син биир саҥара сылдьарым (инпут). Дьэ, ол улаханнык туһалаабыт. Саҥарбатаҕын да иһин, мэйиитэ барытын “уста”, иҥэринэ сылдьыбыт.

Күн аайы дьарыктанар этибит. Онно эбии сылга иккитэ көтүппэккэ эмтэнэр, реабилитация барар, төгүрүк сыл устата логопед-дефектолог, психолог дьарыгар сылдьарбыт. Ийэ буолан, оҕобун сүрэхпинэн-быарбынан курдаттыы билэр буоллаҕым. Ол иһин бэйэм былааннаан, салайан, кэтээн көрөн күүскэ үлэлээбитим. Төһө да туораттан көмө баарын иһин, сүрүн эппиэтинэс – төрөппүккэ. Онно эбии бэйэм тыл уонна педагог идэлээҕим туһалаабыта. Биллэн турар, нейро-ураты оҕо доруобуйатын туруга эмиэ араас. Ханнык тылынан иитэрин төрөппүт бэйэтэ быһаарар, онуоха диагноз төһө уустуга эмиэ улахан оруоллаах. Оттон “сахалыы иитэбин” диир төрөппүккэ тиһиктээх анал көмө баар буолуохтаах, ыйан-кэрдэн биэрэр, үөрэтэр-дьарыктыыр матырыйаал, икки тыллаах исписэлиистэр, о.д.а. Ону тэрийиэхтээхпит.

Уолум сахалыы дьыссаакка сылдьыбыта, билигин саха оскуолатыгар ситиһиилээхтик “4”-“5” сыанаҕа үөрэнэр, араас олимпиадаларга кыттар. Ол эрээри билиҥҥи кыһалҕабыт – социализациябыт боппуруоһа. Бытааннык саҥарар-хамсанар, ураты толкуйдаах-санаалаах обургу оҕо олоххо оннун булар кэмигэр ураты болҕомто ууруллуохтаах. Манна уопсастыба таһыма көстөр эбит.

Икки тылланыы туһата. Мин санаабар, икки тыл оҕом мэйиитэ сайдарыгар көмөлөспүтэ. Дьиэбитигэр сахалыы кэпсэппиппит да иһин, нууччалыы тыл күннээҕи олохпутугар мэлдьи баар буоллаҕа. Билиҥҥи оҕо син биир икки тылы истэр, баһылыыр. Икки тыллаах киһи сахалыы саҥарар кэмигэр нууччалыыта эмиэ холбонор, икки тыл систиэмэтэ тэҥинэн үлэлиир, ол мэйиини эрчийэр – чуолаан, мэйии хонтуруоллуур функциятын. Сахалыыттан-нууччалыы, нууччалыыттан-сахалыы көһөргө эбэтэр биир тылы “хам баттыырга”, тылы өйдүүргэ, буларга, этии тутулун сааһылыырга, о.д.а. Бу икки тыллаах киһи мэйиитин ураты күүстээх дьоҕура. 

Икки тыл саастаах дьон “когнитивнай” доруобуйатыгар эмиэ көдьүүстээх. Түөһүйбүт (деменция) дьону кэтээн көрдөхтөрүнэ, икки тылы билэр киһи 4-5 сыл хойутаан ыалдьар эбит. Ол да иһин мэйиибитин, тылбытын харыстыахтаахпыт: хамсанан, үлэлээн, кинигэ ааҕан, саҥаны айан-тутан, билэн-көрөн, айаннаан, дьон-сэргэ оротугар сылдьан, элбэхтик кэпсэтэн-бодоруһан, иҥэмтэлээх аһы аһаан, ууну ханнара утуйан. Бу барыта киһи мэйиитигэр саҥа нейроннары үөскэтэр, нейроннары бөҕөргөтөр, ситимниир. Быһата, көхтөөх олох үөһүгэр олоруу, олохтон дуоһуйуу – мэйиигэ туһалаах.

Чэгиэн оҕо кыаҕа муҥура суох. Бу – дьол. Сааһын уратытын учуоттаан, иитэр, дьарыктыыр, эрчийэр, үөрэтэр эрэ наада. Саҥа төрөөбүт оҕо мэйиитэ тугу биэрэргин барытын хабан ыларга бэлэм сүүһүнэн миллиард нейроннаах. Мэйии киһи 25 сааһыгар диэри сайдар, ол аата тыл эмиэ. Улаатан истэҕин аайы, нейрона аҕыйыыр, информациянан хатаммыта эрэ хаалар, атыттар сыыйа-баайа сүтэллэр. Холобур, оҕо 6 ыйыттан мэйиитигэр төрөөбүт тылын аһаҕас дорҕоонноро номнуо олохсуйаллар, бүтэй дорҕооннор биир сааһыттан оннуларын булаллар. Онон бу кэм оҕо төрөөбүт тылынан саҥата сайдарыгар олус суолталаах. Элбэхтик төрүт сахалыы дорҕоонноох тыллары иһитиннэрэн, үтүгүннэрэн, саҥардан иһиллиэхтээх. “Оҕо оскуолаҕа киириэн иннинэ төрөөбүт тылынан саҥарда” диэн баран, тохтоон хаалбакка, 17 сааһыгар диэри тиһигин быспакка ситэри сайыннара сылдьар наада.

Саха тыла уустук буолбатах, ол эрээри үөрэтии ис хоһоонун уустугурдар табыллыбат. Бу – туһа туспа. Билиҥҥи кэм оннук дьаһанарбытын ирдиир. Бары билэбит: оҕо төрөөбүт тылын түргэнник “умнар”, күннээҕи олоҕор туттубат буолан хаалар. Дьиҥэр, киһи бастакы тылын умнубат, “умуннум”, “билбэппин” диэн санаатыгар эрэ, хаһан эрэ үөскээбит нейроннар сүппэттэр, арай мөлтүүллэр. Ону мэлдьи уһугуннара, хамсата сылдьыллыахтаах. Холобур, спортсмен күн аайы эрчилиннэҕинэ эрэ ситиһиилээх буолар дии, тылбыт эмиэ күн аайы эрчилиннэххэ эрэ сайдар.

Тылы оскуолаҕа үөрэтиигэ нейронаука суолтата. Мин 25 сыл кэриҥэ Национальнай оскуолалары чинчийэр институкка үлэлээбитим (салайааччылар – С.П Васильева, С.С. Семенова). Саха тылын оскуолаҕа үөрэтии методикатыгар идэтийэбин. Олоххо туох барыта ситимнээх, дьылҕаҥ тугу утары уунара барыта суолталаах. Тыл кыһалҕатын ситэри дириҥник өйдөөтүн диэн оҕом нейро-ураты буолан төрөөбүт дии саныыбын. Айылҕабыт тургутуутун ылыммытым. Чахчытын эттэххэ, оҕобун саҥарда сатыыр кэммэр чинчийээччи курдук тугу да бэлиэтэммэтэҕим-сурумматаҕым, “арай саҥарбатын, оччоҕо сурунарым-чинчийэрим туохха туһалаах буолуой” диэн аньыыргыы саныырым. Ол эрээри син элбэҕи аахтаҕым-үөрэттэҕим, кэтээн, тэҥнээн көрөн, практическай дьарык бөҕө ыыттаҕым дии. 2023 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наукатын академиятыгар (салайааччы – Л.Н. Владимиров) тэриллибит Төрөөбүт тылы чинчийэр, харыстыыр уонна сайыннарар кииҥҥэ (салайааччы – Ф.В. Габышева) үлэҕэ киирбитим. Дьэ, уонна бу кэмтэн бэйэм чахчы интэриэһиргиир, умсугуйар хайысхабынан дьарыктанарбар кыах үөскээтэ.

Билигин нейронаука балысханнык сайда турар, ол иһин араас нейровизуализационнай ньыманы туттан, междисциплинарнай чинчийиилэри ыытан, дьыссаака, оскуолаҕа тылы сайыннарар, үөрэтэр методиканы тупсарар үлэбитин саҕалаатыбыт.

Саҥа чинчийэр ньымалары көрдөөн, НИУ ВШЭ Тыл уонна мэйии киинин кытта сөбүлэҥ түһэрсэн, икки сыл устата нейролингвистика чинчийиилэри оҥордубут. Былырыын Чурапчыга ЭЭГ көмөтүнэн икки тыллаах дьон сахалыы саҥатын үөрэппиппит. Холобур, төрөөбүт тылын билэр киһи сахалыы этиилэри ааҕарыгар мэйиитэ хайдах үлэлиирий, грамматическай алҕаһы көрдөҕүнэ мэйиитигэр туох уларыйыы бэлиэтэнэрий? Оттон быйыл Дьокуускайга саха оҕолоро икки тылынан ааҕар сатабылларын видеоокулограф көмөтүнэн чинчийдибит: көмпүүтэргэ анал бырагыраама сахалыы уонна нууччалыы ааҕар кэмҥэ харах харата хамсыырын устар. Маны таһынан, араас чинчийэр сыыппара үстүрүмүөннэри сахалыы адаптациялаан боруобалаатыбыт.  

Бастакы хардыылар. Салгыы кэҥиир-дириҥиир былааннаахпыт. Холобур, оҕо сахалыы саҥата сайдар түһүмэхтэрин кэтээн көрөн чинчийэр сыалтан (лонгитюднай чинчийии), оҕо саҥатын устан, көмпүүтэргэ ырытар анал бырагыраама оҥоробут. Олоххо киирдэҕинэ, сахалыы төрүт дорҕоон (холобур: ҥ, ҕ, һ, дь) оҕо саҥатыгар хас сааһыттан, хайдах үөскүүрүн-олохсуйарын, сахалыы саҥа чаастара, этии тутула хайдах сааһыланарын чопчулуохпут. Уопсайынан, методика – наука хас да хайысхатын дьүөрэлии тутан чинчийии түмүгэ. Манна лингвистика, психолингвистика, нейролингвистика, педагогика, лингводидактика сүрүн суолталаахтар. Оҥоһуу өй балысханнык сайдан, тылы чинчийиигэ уонна үөрэтиигэ саҥа кыах баар буолла. Ону туһаныахтаахпыт.

“Кыым” № 19 (22771) от 21 мая 2026 г.