Последние запросы
Результаты
Невероятная история одной фотографии…
Эхо далекой, но близкой войны: история одной фотографии
На днях, 3 сентября 2025 года мир отметил 80-летие победы над милитаристской Японией и окончания Второй мировой войны. В этот день в Пекине прошел военный парад, собравший лидеров десятков стран, а Россия и Китай предстали на нем основными победителями во Второй мировой войне. Участие лидеров России и Китая в мероприятиях 9 мая и 3 сентября, посвященных победе «в мировой антифашистской войне», стало доброй традицией соседних дружественных стран, отстаивающих итоги исторической правды о Второй мировой войне.
Сегодня в рубрике “Эхо войны”, мы предлагаем интересный исторический материал, рассказывающий историю одной семейной фотографии, которую поведала на страницах республиканской печати наша коллега из Академии наук РС (Я) – Надежда Васильева. В конце этого материала вы найдете четыре видеорассказа действительных членов академии, приуроченных к юбилейно годовщине Победы в Великой Отечественной войне.
“БАҔАРАБЫН ЭҺИГИ БАРЫ БЭРТ ҮЧҮГЭЙДИК ОЛОРОРГУТУГАР”
Таайдарым Ксенофонт уонна Алексей Егоровтар Аҕа дойду Улуу сэриитин бастакы ыйдарыгар ыҥырыллан барбыттара уонна сураҕа суох сүппүттэрэ. Оҕо эрдэхпиттэн кинилэр тустарынан истэн улааппытым, бары да кинилэри сэмээр кэтэһэр курдукпут.
Таайым, суруналыыс Николай Иванович Егоров – Ньукулай Быыра олохтон барбыта уонча сыл буолла. Кини 1980 сс. ортолоругар “Эдэр коммунист”, онтон 1994 с. “Саха сирэ” хаһыаттарга “Баҕар, бу эдэр учуутал уолаттары билэр дьон баар буолаайаҕыт?” диэн суруйбута. Соторутааҕыта архыыбын дьаарыстыы олорон, аҕыйах дириҥ ис хоһоонноох матырыйаалы булан ыллым.
Н.И. Егоров – Ньукулай Быыра “Саха Сирэ” хаһыакка таһаарбыт ыстатыйатыттан:
“Сэриигэ барбыт сурахтара эрэ баар…
Бу хаартыскаҕа эһиги ини-бии Ксенофонт уонна Алексей Егоровтары көрөҕүт. Хаҥаһа – Ксенофонт Григорьевич. Кини 1937 сыллаахха Сунтаар оскуолатын Сиэйэ сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран, Дьокуускайга учуутал үөрэҕэр киирбит. Оттон уҥата – Алексей Егорович. Кини 1939 сыллаахха Дьокуускайга эмиэ учуутал техникумугар үөрэнэ кэлбит.
Биһиги ийэбит Варвара Григорьевна бииргэ төрөөбүт сурдьум Ксенофонт үөрэҕин бүтэрэн Дьокуускай таһыгар I-кы дуу, II дуу Дьөппөҥҥө учууталлыы сылдьан сэриигэ барбыт сураҕын эрэ истибиппит диэн кэпсиирэ. Онтон Алексей армияҕа Дьокуускайтан ылыллыбыт. Оччотооҕу суол-иис куһаҕаныгар ыраах Ыгыатта үрэҕин баһыгар баар Мэлэкэ нэһилиэгин киинигэр, Хампаҕа, почта хас эмэ ыйы быһа айаннаан, сонуна-нуомаһа солбонуйан тиийэрэ да эбитэ буолуо.
Дьэ ити курдук, ини-биилэр төрөөбүт-үөскээбит төрүт түөлбэлэригэр эргиллибэккэлэр сэрии толоонугар сураҕа суох сүппүттэрин итэҕэйбэккэ ийэм эрэйдээх субу тиийэн кэлиэхтэрэ диэбиттии кинилэри өрүү кэтэһэр курдуга.
Мин 1986 сыллаахха Усуйаана улууһугар командировкаҕа сылдьан, “Силээннээх” совхозка бухгалтерынан үлэлиир Захаров Николай Николаевиһы кытта билсибитим. Киһим, биир дойдулааҕым, Ксенофоннуун сэттис кылааһы өссө бииргэ үөрэнэн бүтэрбит буолан соһуппута. Кини кэпсииринэн, Ксенофонт үөрэҕэр туйгуна үһү.
Ити курдук, ол кэмҥэ кинилэри кытта бииргэ үөрэммиттэр, доҕордоһон, табаарыстаһан сылдьыбыт дьоннор ини-биилэр тустарынан кылгас да буоллар ахтыыларгытын суруйан ыытаргытыгар көрдөһөбүт” (1994. – Сэтинньи 9 күнэ).
“Саха сирэ” хаһыакка тахсыбыт ыстатыйаҕа Сунтаар Түбэй Дьаарханын олохтооҕо, үлэ, тыыл бэтэрээнэ Екатерина Митрофановна Михайловаттан харда сурук кэлбит:
“Мин ити уолаттар күлүктэрин көрөн баран, өр сыл көрдөөбүт сүтүкпүн булбут курдук долгуйдум. Оҕо сааһым убайдара илэ бэйэлэрэ көрөн олорор курдуктар. Биһиги аҕыйах бириэмэҕэ биир дьиэҕэ олорбуппут, биир күөстэн аһаабыппыт. Силиппиэн (Ксенофонт) – маачаха убайым. Мин ийэм, кини аҕата оччотооҕу уончалыы сүөһүлээх огдообо оҕонньордоох эмээхсин, биирэ оту-маһы кыайан булуммат, иккиһэ ынах сүөһүнү кыайан көрбөт кыһалҕалаах дьон санааларын холбоон, бииргэ олорон ааспыттара. Икки өттүттэн улааппыт оҕолордоох, оҕонньор саамай кырата ити Силиппиэн, соҕотох уол. Оттон ийэм дьиэҕэ сылдьар икки кыыстаах этэ. Эдьиийим миигиттэн түөрт сыл аҕа, кырата мин, оскуолаҕа иккискэ-үһүскэ үөрэнэбин.
Убайым Силиппиэн, Сиэйэҕэ үөрэнэ сылдьан, өрөбүл ахсын дьиэтигэр кэлэрэ. Миэхэ кэһиитин тэтэрээт, харандаас булан аҕалара. Кэлэрэ бырааһынньык курдук буолара: элбэх алаадьы астанара, сыалаах эт буһара. Убайым онтон ыһыктанан илдьэ барара. Маачаха аҕам миигин сөбүлүүрэ, сайын батыһыннара сылдьара. Кыһын оскуолаттан кэлэн баран, уруок ааҕыытын кэнниттэн оҕонньор бултаабыт чыс кутуйаҕын сүлэрим. “Илиитэ имигэс, алдьаппакка сүлэр” диэн миигин хайгыыра (ол сылларга элбэҕи бултаан маҕаһыыҥҥа туттарарбыт). Ити курдук иллээх дьиэ кэргэн буолан, аһара үчүгэйдик олорбуппут. Убайым сайын эдьиийбиниин дьоммутун кытта оттууллара, онон төрдүө буолан оттоон, сэниэ соҕустук олорбуппут, бурдукпут да үүнэрэ.
Өлөксөйү эмиэ аһара үчүгэйдик билэбин. Кини биһиэхэ өрүү хоноро-сылдьара, кинини эмиэ “убаай Өлөксөй” диирбит. Кини эмиэ маачаха ийэлээҕэ: оҕолоох дьон холбоспут этилэр. Биһигиттэн ырааҕа суох олороллоро, былыргыттан ыаллыылар эбит.
Онтон Силиппиэн Дьокуускайга үөрэххэ барбыта. Ыһык арыытын уулларан, туос тымтайга кутан, тоҥорон илдьэ барбытын өйдүүбүн. Устудьуоннуу сылдьан суруйарын дьоммор ааҕан биэрэрим. Кини үөрэҕэр үчүгэйин, элбэх араас оҕону, дьону кытта билсибитин суруйара. Миэхэ: “Үөрэххэр кытаат, оскуоланы бүтэрдэххинэ, куоракка илдьэ сылдьан, үрдүк үөрэххэ киллэриэм, оччоҕо үчүгэй үөрэхтээх киһи буолан, дьоҥҥун иитиэҥ”, — диэн үтүө тылынан сүбэлиирэ. Мин начаалынай кылааһы үчүгэйдик бүтэрбитим, ол иһин үөрэҕи ылыыһыккын диэн хайгыыра.
1939-1940 сс. мин Ньурба оройуонугар 5-с кылааска үөрэнэ барбытым. Онтон ыла убайбыттан сурук туппат буолбутум. 1940 сыл сааһыгар аҕам оҕонньор куртаҕынан ыалдьан, төрөппүт кыыһыгар “көмүллэ барабын” диэн көһөн барбыта. Үөрэх бүппүтүн кэннэ Араҥастаахтан Түбэй Дьаархаҥҥа тиийиэхтээхпин, маачаха аҕам эрэйдээх миигин дьиэбэр илдьээри ыҥыыр атынан кэлбит этэ. Атын сиргэ көспүтүн истэн олус хомойон ытаабытым. “Силиппиэн суруйар дуо” диэбиппин, “суруйбатаҕа ыраатта, хайдах-туох сылдьарын билбэппин” диэбитэ. Онтон ыла убайым Силиппиэн туһунан тугу да билбэккэ, оҕо бэйэм эмээхсин буолан олоробун.
Силиппиэн сүрдээх билиилээх, оччотооҕу көхтөөх хомсомуол этэ. Куоракка үөрэнэ сылдьан, сэрии буолуон билэр курдук, “Ийэ дойдубут туһугар бэйэбит тыыммытын харыстаабакка охсуһуохтаахпыт” диэн сүрдээх хорсун тыллары суруйара. “Мин дойдубар өтөрүнэн тиийбэтим буолуо, үлэ-хамнас үгүс, олох да уларыйан иһэр” диэн кэлиҥҥи суругар эппит этэ.
Сотору аҕабыт өлбүт сураҕын истибитим. Аҕабын, убайбын сүтэрэн, ол күннэртэн олох ыар долгунугар оҕустаран, үөрэхтэн матан, аны бэйэм үлэлээн дьоммун иитэр кыһарҕаныгар тиийбитим. Силиппиэн Орджоникидзе оройуонун хайа эрэ нэһилиэгэр учууталынан ананан барбыт үһү диэн истибитим. Ол сылларга устудьуоннары онно-манна тарҕаталаабыт буолуохтаахтар. Онно ханна хабыллыбытын туох билиэ баарай. Кэргэннэммит үһү дииллэрэ. Чахчы буоллаҕына, баҕар, оҕо хаалыан сөп.
Ытыктабыллаах Николай Иванович, эн Силиппиэн бииргэ төрөөбүт эдьиийин оҕото, бу уолаттар дьиҥнээх таайдарыҥ эбит, онон төрдүгэр диэри билэ сатыырыҥ буоллар. Оҕо сааһым убайдара ханнык халлаан анныгар хаалбыттарын сураһан, билэр дьоммунан ирдэһиннэрэ сатаабытым ыраатта, ол эрээри туох да биллибэт этэ”.
Кэлин Ньукулай Быыра Сунтаар улууһун олохтооҕо Васильев Николай Иннокентьевич – Сэксээ Ньукулайтан ахтыы ылбыт (2004 с. от ыйын 15 күнүгэр). Онтон быһа тардан:
“Торгуомуйдар Киэҥ Күөлгэ олорбуттара. Торгуомайтан Суоһуур Киргиэлэй, Мэтэс Дьөгүөр, Боллос Мэхээлэ диэн бырааттыылар. Суоһуур Киргиэлэй айаҕын бэринэн олорбута, үс кыыстаах, биир уоллаах этэ. Уола Силиппиэн кыра уҥуохтаах, үчүгэй сэбэрэлээх, үөрэххэ туох да дьулуурдаах, оҕолору кытта булкуһан этиһэ-охсуһа сылдьыбат этэ. Суоһуур уолун үөрэттэрэр туһуттан соҕотох аттааҕын айах биэрэн туран, Сиэйэ сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэртэрбитэ. Оҕонньор биһикки кинини үөрэххэ ыыта сылдьыыһыкпыт дуо, үлэһит гыммакка, ону бэйэтин баҕатынан куоракка үөрэххэ барбыта. Киргиэлэй оҕонньор арыы хаһаастаах этэ, оччолорго арыы буоллаҕа хайыҥ охсунарга. Харчы хантан кэлиэй?
Үөрэҕин бүтэрэр дьылыгар ороскуота бэрт диэн, дойдутугар кэлбэтэҕэ. Үп-харчы өлөрөөрү, таҥас-сап таҥнаары хаалан, хаһыакка уонна кинигэ кыһатыгар тылбааска үлэлээбитэ. Хантан ону билэбин? Хайа, бэйэтиттэн истэр буоллаҕым. “Кэлбэппин, сайыҥҥы каникулга тылбааска үлэлиэм” диэн баарта, бүтэһик сайыныгар. Олус толкуйдаах, үөрэх-билии туһугар охтубут уол этэ. Туох да араас кинигэни нууччалыы да, сахалыы да булан ааҕара.
Институту бүтэрэн, Покровскайга дуу, Булгунньахтаахха дуу тахсан учууталлаабыта. 4 сыллаах үөрэхпит эрэйэ биир кыһынынан үлэлээн бүттэхпит ол. Сайын кэлэр, сэрии буолар. Киин оройуоннар биһигиннээҕэр урут сэрии буолаатын кытта ыҥырыллан барбыттара. Сунтаардар бүтэһик, балаҕан ыйын бүтэһигин диэки, барбыппыт, Кыыһы кытта билсиһэн эҥин сылдьыбыт курдук. Ол гынан баран кыайан тиксиспэккэ хаалбыттар. Бардаҕа ол дии. Туга да киниттэн хаалбатаҕа.
Оттон Мэтэс уола Өлөксөй Бүлүүнү бүтэрбитэ, Сунтаарга биир сыл үлэлээбитэ. Маҥнайгы хомуурга Сунтаарга биһигини атааран, быраһаайдаһа хаалбыта. Ол хаалан учууталлаабыт. Иккис хомуурга ыҥырыллан барбыта. Биһиги кэлэрбитигэр – иккиэн суохтар”.
Таайым Ньукулай Быыра архыыбыгар 1939 сыл муус устар 13 күнүгэр эдэркээн устудьуон Егоров Ксенофонт суруйбут суруга баар.
“Улаханнык убаастыыр күтүөм Уйбаан, эдьийим Балбаара уонна сиэннэрим Балаагый, Маайа, Борукуоппай уонна Сэмэн (этэ дуу билбэппин) дорооболоруҥ уонна бирибиэттэ тутуҥ!
Мин бэрт үчүгэйдик сылдьабын, доруобуйам үчүгэй уонна үөрэхпэр син аҕай сыылан сылдьабын, Петараппаак бүтэһик куурсугар үөрэнэбин. Миэхэ өссө туох да кэпсээн суох. Эһиги төһө бэккэ олордугут? Сайын таҕыстахпына, эһигиттэн сурук кэлиэ суох буоллаҕа дии. Урут эһиэхэ тиийиэ эҥин суоҕа диэн уонна эһиги сураххытын Өлөксөйтөн эҥин истэр буолан суруйбат этим. Бу суругу Куолуһут уола Боккуомайынан ыытабын. Дьэ куоракка дьон-сэргэ бэрт үчүгэйдик олорор. Туох да алдьаххай диэн, киһи киһини өлөрөн эҥин кээһиитэ букатын суох. Бу дойдуга куорат уулуссалара, хонуулара харааран ол-бу куоһахтар ууннан кутуллан күөл буолан дьаккыллан эрэллэр. Оскуолабытыгар өрөбүл аайы субукобуой (саҥарар) киинэни көрөбүт. Мин бэйэм чааһым усулуобуйам бэрдэ суох, аҥаардас истипиэндийэннэн (120 солк) эрэ, тастан эбиммэккэ сылдьар буолан дөксө тиийиҥнээбэт диэххэ сөп. Эт, арыы олус ыарахан, арыы киилэтэ отукка тиийэр үһү. Эһиги аҕам тахса сылдьыбытыгар этэрбэс уонна батараас тигиэх буолбут үһүгүт ону истэн баран олус үөрдүм. Аны уруккум курдук быыкаан буолбатахпын син отто киһи саҕабын. Ол да буоллар дөксө кыайан улааппаппын. Куппугур (Чуппугур) уолунааҕар арыый улахан буолуом. Онон бытарааһы иһин дьоҕус гына тиктэххитинэ сөп буолуо.
Аны сайын дойдубар бардахпына эһиэхэ булгу тахса сылдьыаҕым. Үөрэхпит бүтүө 70-ча хонуктан ордук баар. Онон саас үтүөтүн аһаран кымыһы эҥин куоттаран тиийииһикпин. Чэ ол дьыалата суох. Омтоон МТС-ка үлэлиир үһү. Сайын тахсарын тахсыбатын дөксө билбэт. Дайыылап Дьөгүөр биэс ыйы мэлдьи сонотуоруйга эмкэ сытан баран бу саҥа үтүө буолан тахса сылдьар.
Мин хаччым тиийбэт буолан хааттыскаҕа түһүөхпүн баҕарбытым иһин суох. Онон тиэтэл буолан биэс минуутаҕа түһэрбит хаартыскаларын ыытабын. Манан суруйарым бүтэн эрэр. Хааллым эн кынныһаҕыҥ, эн быраатыҥ уонна эһиги таайгыт Силиппиэн. Баҕарабын эһиги бары бэрт үчүгэйдик олороргутугар. Дьокуускай куорат, Сэргэлээх уулуссата иккис нүөмэр, маҥнайгы куорпус отут биир хоһо. Аны сайын көрсүһүөххэ дылы досвидаанньаларыҥ! Дьөгүөрэп. 13/IV-39 год”. (Сурук истиилэ хайдах баарынан бэчээттэннэ).
Дьонугар истиҥ-иһирэх сыһыан, ытыктабыл көстөр, сүрэҕин сылааһа биһиэхэ, хос сиэннэригэр, тиийэн кэлэргэ дылы. Бу былыргы латыын алпаабытынан суруллубут суругу харах харатын курдук харыстаан, хос эбэбит Балбаара сурдьуттан хаалбыт кэриэс өйдөбүнньүк диэн көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдибитэ кэрэхсэбиллээх. Оттон бу матырыйааллартан оччотооҕу дьон хайдах курдук дьулуурунан, баҕатынан, эрэйинэн үөрэхтэммитин билиэххэ сөп.
Кэнники “Память народа” порталтан таайбыт туһунан булбуппут. Онно киирбит докумуоннарга суруллубутунан, 1920 сыллаахха Саха АССР Сунтаар оройуонун Түбэй Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүт Ксенофонт Григорьевич Егоров Дьокуускайтан сэриигэ барбыт. 4-с гвардейскай мотострелковай полк 2-с гвардейскай дивизиятын састаабыгар өстөөҕү утары сэриилэспит, 1942 сыл балаҕаны ыйын 24 күнүгэр Ржев куорат анныгар өлбүт, онно көмүллүбүт. Хомойуох иһин, Өлөксөй туһунан толору информация көстө илик. Кини курдук ааттаах дьон үгүс, ол эрээри төрөөбүт сыла уонна миэстэтэ ыйыллыбатах буолан, көрдүүргэ уустук эбит.
Эйэлээх олох туһугар сырдык тыыннарын толук уурбут, Улуу Кыайыыны уһансыбыт хорсун-хоодуот учуутал уолаттарга, эдэркээн таайдарбыт Ксенофонт Григорьевичка уонна Алексей Егорович Егоровтарга үйэлэргэ сүппэт махтал буоллун!
Надежда Васильева – Күн Сайаҕас,
педагогика билимин хандьыдаата,
СӨ Билимин академиятын сүрүннүүр научнай үлэһитэ
“Кыым” хаһыат, 34 №. – 2025 с. балаҕан ыйын 4 күнэ.
***
Предлагаем в рубрике “Эхо войны” видеопередачи, подготовленные к 80-летию Великой Победы Академией наук Якутии с воспоминаниями действительных ее членов о том тяжелом времени, которое помнится детскими глазами. Прятного просмотра!
Подписывайтесь на каналы и социальные сети Академии наук Якутии:
— https://t.me/AkademyRepSakha
Читайте также:
Поделиться
