Байанай ыйа: Булт сиэрэ-туома

Сэтинньи – Байанай ыйа! Хара тыа иччитигэр сүгүрүйүү кэмэ.

Сэтинньи ый номнуо саҕаланна – хара тыа иччитэ Баай Байанай ыйа үүннэ. Бу кэмҥэ хас биирдии саха эр киһитэ булка, сонордоһууга тардыһар, түүлээххэ бэлэмнэнэр. Бултуу бараары оҥосто тутта сылдьар булчут дьоммут эрэллээх доҕотторо – булчут ыттар эмиэ үөрүү-көтүү буоллахтара. Бу кэрэ үгэс өбүгэлэрбит айылҕаҕа чугас буолан, айыыларга, иччилэргэ сүгүрүйүү итэҕэлэ билиҥҥи үйэҕэ диэри тиийэн кэлбитин туоһулуур. Олортон биирдэстэрэ – «Булт сиэрэ-туома» буолар.

Былыр саха киһитэ барыта булчут этэ. Айылҕа биэрбитинэн аһаан-сиэн, таҥнан-симэнэн, дьиэ-уот оҥостон, сылгы, сүөһү ииттэн олорбута. Булт – кини олоҕун сүрүн чааһа этэ. Онон, булт сиэрин-туомун билбэт буоллаҕына, хайаан да үөрэтиэхтээх, тоҕо диэтэххэ, сыыһа-халты туттуулар булдун кэҕиннэрэн кэбиһиэхтэрин сөп.

«Айар» кыһаҕа Баай Барыылаах Байанай ыйынан булт сиэрин-туомун, өбүгэбит үгэстэрин билиһиннэрэр уонна булду-алды сэҥээрээччилэргэ анаммыт кинигэлэр атыыга бааллар:

1. «Саха ыалын сиэрэ-туома». Төрүт култуураны дириҥник билэр, норуокка тарҕатар, ыччакка уһуйар ытык киһи, алгысчыт Афанасий Федоров өбүгэлэрбит үйэлэри уҥуордаан кэлбит үгэстэрин, сиэрдэрин-туомнарын аныгы саха ыала, дьон-сэргэ сөпкө тутуһалларыгар сүбэ-ама биэрэр.

2. «Саха норуотун үгэстэрэ» (Традиции народа Саха). Бу кинигэ саха олоҕун үгэстэрин, сүрүн түгэннэрин кэпсиир ыйар-кэрдэр сурук буолар. Ааҕааччы уруу сиэрин-туомун сиһилии билсиэ, дьиэ тутуутугар сири талыыттан саҕалаан ыраастааһыҥҥа диэри үгэстэри үөрэтиэ. Хат дьахталлары уонна оҕолору араҥаччылыыр, этэҥҥэ төрөөһүнү уонна оҕо доруобуйатын хааччыйар үгэстэргэ ураты болҕомто ууруллубут. Ону тэҥэ, араас булт сиэрэ-туома киирэ сылдьар.

3. «Киһи күннээҕи олоҕо». Саха киһитэ сарсыарда туруоҕуттан утуйуор диэри ханнык сиэри-туому тутуһуохтааҕый? Аньыы-кэйии тылларын билэҕин дуо? Саха уоту тоҕо ытыктыырый? Бу туһунан «Кут-сүр» түмсүү муспут матырыйаалларыттан бил, тутус, туһан.

Булду-алды сэҥээрээччилэргэ анаммыт кинигэлэр:

1. “У всякой охоты свои заботы”. Бу хомуурунньукка Саха сирин хотугу дойдуларыгар булка сыһыаннаах кэпсээннэр киирдилэр. Ааптар булт уратыларын, кистэлэҥнэрин умсугутуулаахтык арыйар, сороҕор кыыл-көтөр булда иккис былааҥҥа тахсар. Булчут ситиһиилээх ытыыта булка сүрүн буолбатах, сүрүнэ – айылҕаҕа сылдьар киһи иэйиитэ. Булчуту хабар араас иэйиилэр – үөрүү, хомолто, санаа түһүүтэ, эрэл, уолуйуу – ойууланаллар.

2. “Охота без выстрела”. Бу кинигэҕэ биллиилээх учуонай, хаартыскаҕа түһэрээччи-анималист, айанньыт Александр Дерсу Саха сирин дьикти уонна кистэлэҥ айылҕатын билиһиннэрэр. Ааптар, элбэх сылларга кыыллар, көтөрдөр көрүҥнэрин, майгыларын, үгэстэрин үөрэтэн, хаан тохтубат булт сорох кистэлэҥнэрин кэпсиир, кэрэхсэбиллээх кэтээн көрүүлэрин үллэстэр, киһи хараҕыттан кистэлэҥ кыыллар олохторун туһунан умсугутуулаах хаартыскалары көрдөрөр. Хас биирдии хаартыскаҕа ааптар чэпчэки уонна өйдөнүмтүө тылынан суруйбут кэрэхсэбиллээх, дьикти түгэннэр, туһалаах сүбэлэр сыһыарыллыбыттар.

Сиэри-туому тутуһа сылдьыҥ. Бу уонна да атын таһаарыылары «Айар» бары маҕаһыыннарыгар уонна https://ayar.ru/ интернет-маҕаһыынтан атыылаһыаххытын сөп.

Реклама. АО НИК “АЙАР”, ИНН 1435328670

Erid: 2Vtzqvat9od

Читайте также:

Лев против щуки: Кто победил в захватывающей рыбалке

Мы, как дети, радовались такой удаче: Карасевая загадка

Рыбалка — моё новое «Я» Читайте здесь