Айар: Ааҕааччыбыт сэҥээриитин хайдах ылабыт?!

Муус устар 5 күнүгэр, былыргы сэбиэскэй бэчээт күнүгэр, «Айар» национальнай кинигэ кыһата тэриллибитэ 100 сылыгар анаан, «Ааҕааччыбыт сэҥээриитин хайдах ылабыт?» диэн сэһэргэһиигэ суруйааччылары, литературоведтары, кириитиктэри, учууталлары уонна уопсастыбаннай түмсүүлэр кыттыылаахтарын – саха литературата, төрөөбүт тыл тула диэн туруулаһар дьону муста. Итии үүттээх чэйдээх остуол тула мустан, саха кинигэтин таһаарыытыгар, ааҕыы култууратыгар бүгүҥҥү балаһыанньаны билистилэр, аныгы ааҕааччы интэриэһиргиир тиэмэлэрин ырыттылар, саҥа идеялары эттилэр, санааларын үллэһиннилэр.

«Айар» кыһа салайааччыта Август Егоров аан тылыгар ааҕыы таһыма түһэн иһэрин бэлиэтээтэ: Арассыыйаҕа 10 сыл иһигэр бэчээттэнэн тахсар кинигэ ахсаана 19% түспүт, оттон Саха сиригэр – 450%, ол эбэтэр 4,5 төгүл. Бу киһи хараастар көстүүтэ. Күннээҕи олоххо төрөөбүт тылынан кэпсэтиигэ 2-3% тылы эрэ туттабыт эбит. Аахпат киһи тылын баайа эбиллибэт.

Кинигэни таһаарыыны Ил Дархаммыт Айсен Николаев өйүүрүн, ол эрээри судаарыстыба биэрэр субсидията сыл аайы аччаан иһэрин бэлиэтээтэ. Ол курдук былырыын-быйыл 12 эрэ кинигэ тахсар харчыта бэриллибитин, ийэ тылбытыгар, төрүт култуурабытыгар, саха кинигэтигэр кыһаллар, күүс-көмө буолар дьоннорбут С.В. Местников, А.Н. Жирков, социальнай суолталаах национальнай кинигэ тахсыытыгар  дьоһун кылаатын киллэрэр Н.И. Харлампьева  уонна Р.Р. Жиркова мэлдьи күүстээхтик өйүүр буоланнар үлэ көдьүүстээхтик барарын иһитиннэрдэ. 

Биһиги 14 маҕаһыыннаахпыт (5 улууска, 9 куоракка) уонна «ЛитАйар» диэн электроннай, аудио кинигэ сыһыарыытын оҥордубут. Ол гынан баран, ааҕааччыбыт ахсаана аҕыйаҕын ыйда. «Ааҕааччы баар буоллаҕына эрэ биһиги баар буолуохпут, ааҕар буоллахпытына тылбыт баар буолуоҕа, сайдар кыахтаныаҕа», – диэн Август Васильевич этиитин түмүктээтэ.

Саха сирин суруйааччыларын сойууһун бэрэсэдээтэлэ, норуодунай бэйиэт Наталья Харлампьева «Айар» кыһа туһугар ыалдьарын эттэ уонна субсидия суруйааччылары өйөөһүн буоларын бэлиэтээтэ. «Билигин эзотерика уонна справочник жанрдара ордук атыыланаллар. Аныгы кэмҥэ Чеховка, Достоевскайга тэҥниир уус-уран айымньы суох. Дьон түргэнник ааҕыллар айымньылары талар. Кинилэр күннээҕи олох туһунан эрэ буолбакка, дириҥ өйдөбүллээх айымньыларга эмиэ наадыйаллар. Ааҕааччы сэҥээриитин учуоттуохтаахпыт эрээри, улахан тиэмэлэргэ ылсарбыт ирдэнэр», – диэн эттэ.

«Айар» национальнай кинигэ кыһата бэйэтин үлэтигэр өрүү ааҕааччытын санаатыгар, этиитигэр тирэҕирэр. Бу күннэргэ куйаар ситиминэн уонна маҕаһыыннарынан ыытыллыбыт «Ханнык тиэмэҕэ сахалыы айымньы тиийбэтий?» диэн ыйытыыбыт кинигэ эйгэтигэр баар балаһыанньаны толору арыйда. Ол түмүгэр элбэх кэрэхсэбиллээх түмүктэр таҕыстылар. Кэпсэтии үс сүрүн хайысханан ыытылынна.

Оҕоҕо аналлаах литератураҕа улахан ирдэбил турар

Ыйытыыга 600-чэ киһи кыттыбытыттан 23,94 бырыһыана, ол эбэтэр бэрт элбэх ахсааннаах дьон улахан саастаах оҕолорго (подростоктарга)  аналлаах айымньы тиийбэтин бэлиэтээбиттэр. Кэлэр көлүөнэҕэ төрөөбүт тылынан суруллубут, кинилэр кыһалҕаларыгар эппиэт булар ис хоһоонноох кинигэлэр көдьүүстээх буолуохтарын ыйбыттар. Аныгы оҕо ааҕарын туһугар, кинини өйдүүр, киниэхэ чугас буолар айымньылары суруйуу бүгүҥҥү күҥҥэ сүрүн сорук буолар.

Үөрэх уонна оҕо кинигэтин киинин салайааччыта Марина Никифорова кыра оҕолорго аналлаах биллэрэр-көрдөрөр уонна уус-уран литература хото бэчээттэнэрин эттэ. Ол гынан баран, орто уонна улахан саастаах оҕолорго анаммыт литература тиийбэтин бигэргэттэ.

Литературовед Саргылана Ноева алын сүһүөх оскуола оҕолоро ааҕан кэлбиттэрин кэннэ орто уонна үрдүкү кылаастарга ааҕар кинигэ  суох буолан ааҕыы ситимэ быстан хааларын бэлиэтээтэ. Бу хайысхаҕа кыһаттан сакаас быһыытынан айымньы суруллуон наадатын ыйда. Остуоруйалар кэнниттэн номохтору, үһүйээннэри аахтарыахха сөбүн сүбэлээтэ. Аныгы оҕолор фэнтезини, мүччүргэннээх сырыылары, детективтэри сөбүлээн ааҕалларын учуоттуур наадатын эттэ.

Оҕо литературатыгар «Күөрэгэй» төрүт тыл түһүлгэтин кыттыылаахтара Сандаара Кулаковская уонна Юлия Андросова, ону тэҥэ саха тылын уонна литературатын учууталлара Клара Ксенофонтова уонна Рустам Каженкин бэйэлэрин санааларын үллэстэн киэҥ кэпсэтии таҕыста.

Дьиҥнээх олохтон тирэхтэнэн суруллубут уус-уран айымньылар

Ааҕааччы киэҥ араҥатыгар анаммыт редакция сэбиэдиссэйэ Надежда Андросова ааҕааччы сүрүн кэрэхсибилин тардар хайысхалары ыйда. Ол курдук, кэлиҥҥи кэмҥэ дьиҥнээх олоххо тирэҕирбит уус-уран айымньылар элбэхтик тахсаллар уонна ааҕааччы биһирэбилин ылаллар. Ыйытыкпыт да ону бигэргэтэр – кыттааччыбыт 25,35 быраһыана маннык айымньылары интэриэһиргиир, сорохтор өссө аҕыйах дииллэр эбит. Дьон олох күннээҕи кыһалҕатын, үөрүүтүн-хомолтотун ааҕарга, бэйэтин олоҕун кытта тэҥнээн көрөргө баҕарар. Надежда Андросова саҥа жанрдарга, тиэмэлэргэ суруйууга болҕомтону уурарга ыҥырда.

Суруйааччы Евдокия Иринцеева-Огдо уус-уран айымньы сүнньэ эрэ дьиҥнээх олохтон кэлэрин, атына суруйааччы айымньыта буоларын, оттон көннөрү кэпсээни уларыппакка суруйуу журналистикаҕа сыһыаннааҕын быһаарда. Дьиҥ олохтон тахсыбыт айымньылар дьону үтүөҕэ сирдииллэрин, араас түгэҥҥэ хайдах буолуохха сөбүгэр эппиэт биэрэллэрин эттэ. Оҕо өйүн-санаатын кыаҕын үрдүктүк сыаналаан, 3 кылаас оҕолоро олоҥхону өйдөрүттэн ааҕан оонньообуттарын холобурдаан, оҕолор өйдүүр кыахтара улаханын, онон кинилэри «ньырамсытыа» суохтаахпытын, оҕо ааҕар литературата баарын, оҕолору ааҕыыга, тылга уһуйуу – учуутал эппиэтинэһэ буоларын ыйда. Тылбаасчыт Нина Дьячковская ааҕааччыны кытта үлэлэһиигэ бэйэтин санааларын эттэ.

Историческай тиэмэлэр – умнуллубат нэһилиэстибэ

Анал бырайыактар уонна сакааһынан таһаарыы салаатын сэбиэдиссэйэ Акулина Стручкова историческай тиэмэҕэ суруллубут, детективтэр, мүччүргэннээх сырыылар, быһылааннаах түбэлтэлэр туһунан кинигэлэр төһө тахсалларын кэпсээтэ. Норуот устуоруйата, өбүгэбит олоҕо-дьаһаҕа, ытык үгэстэрэ — бу кэлэр көлүөнэҕэ хайаан да бэриллиэхтээх уонна чинчийиллиэхтээх баай нэһилиэстибэ. Маннык айымньылар норуот бэйэтинэн киэн туттарыгар, төрүт култууратын өйдүүрүгэр улахан оруолу оонньууллар. «Айар» кыһа бу хайысханы өрүү өйөөн, саҥа бырайыактары тобулуохтаах диэн буолла. 

Суруйааччы Уйулҕан айымньы сурулларыгар уустуктар элбэхтэрин, ол эрээри историческай сэһэннэри суруйуохха наадатын бигэргэттэ. «Урукку дьону кытта алтыспыт, билбит-көрбүт дьоммут. Ол иһин биһиги көлүөнэ үйэтитиинэн дьарыктаныахпытын наада», – диэн суолталаах этиини киллэрдэ. 

Саҥа айымньылар, саҥа суруйааччылар — кэскил кэлиитэ!

Кэпсэтиигэ кыттыбыт дьон араас санаалары эттилэр. Этиллибит кыһалҕалары бэлиэтээн туран педагогика билимин дуоктара Евдокия Михайловна Поликарпова: «Киһи барахсан, дьон уустук сыһыана, үтүө сиэрэ-майгыта саамай күүскэ, кыһаллан суруллубут айымньылара саха даҕаны, ханнык баҕар норуот классическай литературатыгар баар. Саха классиката – Алампабыт, Өксөкүлээхпит, Ойуунускайбыт, Никииппэрэппит айымньылара – туох да солбуйбат суолталаахтар уонна оскуола программатыгар хайаан да баар буолуохтаахтар», – диэтэ.

Дьүүллэһиигэ аныгы саха литературатыгар художественность, образ тиийбэтэ, айымньылар ахтыы курдук уруккуну кэпсииллэрэ ыйылынна, саҥа ньымалары, формалары, образтары толкуйдуур наадалара бэлиэтэннэ. Ону тэҥэ суруйааччылар роман курдук бөдөҥ айымньылары суруйарга бириэмэ, иллэҥ кэм наадатын ыйдылар. 

Литературовед, дассыан Людмила Григорьева устудьуоннарга дипломнай үлэлэригэр «Айар» кыһа сакаас түһэрэн, ыччат сэҥээрэр тиэмэлэригэр айар үлэни суруйтарыахха сөбүн эттэ. Ыччаттар аудиокинигэни ордук сэҥээрэллэрин кэпсээтэ уонна бу хайысха кэнники кэҥиэн ыйда. Маннык курдук санааны суруйааччы Даана Сард бэлиэтээтэ. 

СӨ Президенин иһинэн Тыл сайдыытын боппуруостарын сүрүннүүр салаа салайааччыта, социальнай хайысхалаах, национальнай литература редакционнай сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Римма Жиркова биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр тыллары сайыннарар программалар үлэлииллэрин, тыллар бырааһынньыктара баарын ыйан туран, литератураны, кинигэни өйүүр нормативнай акталары, ыйаахтары, уураахтары ылыныллыахтаах диэн наадалаах сүбэни эттэ. «Ол онно араас быһаарыллыбатах боппуруостары киллэрэн ыйаах, уураах, дьаһал ыллахпытына ол эмиэ өр сылга үлэлиэ этэ», – диэн кини стратегическай суолталаах этиини оҥордо. 

Бу кэпсэтиигэ «Айар» кинигэ кыһата айар дьоннуун саха литературатын кэскилин туһугар биир сомоҕо буолан үлэлииллэрэ, ааҕааччыларын сэҥээриитин ыларга саҥа хайысхалары көрдүүллэрэ ырылхайдык көһүннэ. 

Ааҕааччыбыт ахсаана, төрөөбүт тылбытынан ааҕар киһи элбээн, сахабыт литературата өссө сайда турдун!