Айыы санаа аргыстаах, эбэтэр Өймөкөөннөр күннэрэ…

Бу аам-дьаам ахсыньы ый 2-3 күннэригэр Дьоллоох Дьокуускай куоракка ыраах Тымныы Полюһа диэн ааттаах Көмүстээх Өймөкөөнтөн ырыа-тойук аргыстаах улуус аҕа баһылыга Александр Околнешников салалтатынан улахан делегация кэлэн араас үрдүк таһымнаах тэрээһиннэри ыытан барбыттара.

Ол курдук Өймөкөөн улууһугар 2023 сыл от ыйын 1-2 күннэригэр XVI республика таһымнаах Олоҥхо ыһыаҕа үрдүк таһымнаахтык ыытыллыбыта. Уратыта диэн бу улуус киинигэр буолбакка, дьоҕус сахалар түөлбэлээн олорор Үчүгэй, Томтор, Өймөкөөн, Сордонноох уонна Төрүт нэһилиэктэри холбоон, Томторого кииннээн ыытыллыбыта буолар. Төрүт олохтоох дьоннор олус кыһаллан-мүһэллэн, туох баар ыра санааларын түмэн, республика салайааччыларын көмөлөрүнэн этэҥҥэ тэрээһиннэри ыытан, элбэх дьону-сэргэни көсрсөн, үтүө санааларынан, хотугулуу ыалдьытымсахтарын көрдөрөн суон сураҕырбыттара, үтүө кэпсээн буолан уос номоххо киирбиттэрэ буолар.

Биллэн турар республика, улуус салалтатын да өттүттэн элбэх сыралаах тэрээһин үлэтэ ыытылан кылгас кэм иһигэр араас тутуу да барбыта, саҥа сүүрэн-хайсха да киирэн дьон-сэргэ олоҕун – дьаһаҕын, өйүн-санаатын сөргүппүтэ саарбаҕа суох.

Дьэ ол туһунан умнууга хаалбатын диэн “Айыы санаа айана” (Путь к добру”) диэн ааттаах С. С. Слепцов уонна А.С. Сивцева бэртээхэй фоторепортаж альбомун тиһэн оҥорбуттарын, ахсынньы ый 2 күнүгэр сасыарда Ойуунскай аатынан түмэлгэ сүрэхтээбиттэрэ. Бу манна Олоҥхо ыһыаҕа ыытыллыытыгар сүбэ-ама, күүс — көмө буолбут ытык мааны республика таһымнаах салайааччылар, учуонайдар, култуура үлэһиттэрэ уонна Дьокуускайга олохсуйбут Өймөкөөнтөн төрүттээх кырдьаҕастар ыҥырыллаан олус диэн үөрэ-көтө альбому сэргээбиттэрэ, махтал тылларын эппиттэрэ. Бу биһирэми улуус култууратын өр сыл салайа сылдьар, СР култууратын үтүөлээх үлэһитэ Аксинья Сивцева ыыппыта.

Салгыы ДП 2 Республика Правительствотын Бэрэсседээтэлин бастакы соллбуйааччыта Д. Садовников салаталаах Саха сирин бас-көс министердарын, тустаах салайааччыларын уонна улуус салайааччыларын, Өймөкөөн куораттааҕы түмсүүтүн кытта “Төгүрүк остуол” буолан ааспыта. Ити кэпсэтиигэ Россия геройа, Өймөкөөнтөн төрүттээх Александр Колесов кытыыны ылбыта. Манна чуолаан бу сайын улахан халаан уутуттан элбэх хорумньуну уонна алдьатыы тахсыбытыгар республика олохтоохторо биир санааннан салайтаран Өймөкөөн дьонугар күүс-көмө, араас өрүттээх гуманитарнай көмө оҥорбуттара уонна СР Ил Дарҕаана Айсен Сергеевич, Правительство салайааччылара тус бэйэлэрэ баран илэ характарынан көрөн дьон-сэргэ кыһалҕатын өйдөөн, улахан суһал көмөлөрү оҥорбуттарын түмүгэр этэҥҥэ кыстыкка киирбиттэрин туһунан отчуотттуур көрсүһүү ыыппыттара кэрэхсэбиллээх. Туох үлэ-хамнас ыытыллыбытын, көмө харчы тыырыллыытын туһунан Д. Садовников уонна А.Оконешников сиһилии дакладтаабыттара. Тустаах дьоҥҥо махтал суруктары туттарыллыбыта. Көрсүһүүнү улуус бастакы баһылыгын солбуйааччыта А. Федотов салайан ыыппыта.

Дьэ бу күн үһүс таһымнаах көрсүһүү Медиа-кииҥҥэ буолла. Онно Өймөкөөн улууһугар араас таһымнаах туризмы сайыннарар БЫРАЙЫАКТАР тустарынан СР суруналыыстарыгар кэпсээтилэр, видеоклип көрдөрдүлэр. Манна даҕаттан бэлиэтээтэххэ Россия үрдүнэн уонна СР – тан аан бастаан Эверест диэн аатырбыт Гималаи хайа аан дойдуга саамай үрдүк чыпчаалыгар дабайбыт Өймөкөөн альпиниһа Евгений Кривошапкин буолар. Билигин кини СР альпинизм сайдыытын салайарар уонна Усть-Нера диэкки туһаайан сытар Афродита диэн эмиэ саха сиригэр биир үрдүк чыпчаалга дабайыыга күрэх, эрчиллии, хомуур ыытар. Бу көрсүһүүнү улуус култууратын салаатын салайар Аксинья Сивцева салайан ыытта.

Түмүк көрсүһүүлэр…

Улаханнык тэринэн ыраахтан кэлбит ыадьыттар “Төрөөбүт төрүт сир биһигэ Өймөкөөн” диэн ааттаах киэҥ-куон программалаах ахсынньы ый 3 күнүгэр көрсүһүүлэр Гагарин аатынан Кииҥҥэ дьону толору мустулар. Манна араас тэрээһиннэр буоллулар: уран тарбахтаах норуот маастардарын быыстапката, ону таһынан баҕалаах дьоҥҥо оҥоһуктарын кистэлэҥин кытта үллэстэн үөрэттилэр; ааттаах-суоллаах айылҕаны хаартыскаҕа түһэрэн үйэтитэр Семен Сивцев кэрэхсэбиллээх хаартыскаларын быыстапкалара; эдэр ыччаты кытта Өймөкөөнтөн төрүттээх ааттаах – суоллаах дьоннору кытта көрсүһүү онтон да атын интириэһинэй тэрээһиннэр буоллулар. Куорат дьоно-сэргэтэ дойдуларын, табаарыстарын ахтыбыттарын таһааран биир дойдулаахтарын кытта көрсөн санаа-оноо атастаһан, ирэ-хоро кэпсэтии манна буолла…

Онтон сыыйа үөрүүлээх улахан өрөгөй концерт буолла… Оймөкөөҥҥө талааннаах ыччат да аҕам саастаах дьон элбэх. Бу киэһэ биир дойдулаахтарыгар араас ырыа да ылланна, хомус да тыаһа ньиргийдэ. Эр дьон “Дуораан” диэн ансамбыллара, аатырбыт народнай ансамбль “Золотинка” үҥкүүлэрэ концеры киэргэттэ, дьону-сэргэни дуоһутта, бу курдук айа-тута сылдьар үҥкүү ансамбля республика да үрүнэн аҕыйаҕа буолуо. Талааннаах салайааччы Нараяна Винокурова Золотинка салайааччыта Өймөкөөн улууһун дьиҥ киэн туттуута!

Өймөкөөн Чысхаана…

Тобус толору Кииҥҥэ уот умуллаатын кытта чуумпуга ыарахан быыс арыллыытыгар дьэ дьикти дьүһүйүү көрөөччүлэри дьикти турукка киллэрдэ….

Хоту дойду хаардаах-буургалаах, чыпчаал тымныылаах, халааҥҥа араас уотунан оонньуур Дьүкээбил диримниир…Дьэ ол быыһыттан хомус, муусыка доҕуһуоллаах “Тымныы Сүрүн Харыстааччыта (Хранитель Мирового Холода) “Чысхаан” элбэх арыалдьытаах тахсан сценаны толордулар… Аата көстүүмнэрэ кэрэтин, дьиҥ Чолбон, Дьукээбил уотугар холонор өҥнөрүнэн оонньуур көстүүмнэрдээхтэр!

Бу туруоруу Уус-Ньара бөһүөлэгин Металлург Култуурнай Киин режиссера Заболоцкая Татьяна Романовна эбит. Олус диэн киһи эрэ дууһатын кылын таарыйар дьүһүйүү-туруоруу. Көрөөччүлэр өр дохсун ытыс таһыныылара “браво” диэн ыһыылара өр да өр ньиргийдэ. Онтон Семен Сивцев, Чысхаан обраһын илдьэ сылдьааччы бэйэтинэн тахсан долгутта.

Мин концерт кэнниттэн Семен Семеновиһы кытта көрсөн кэпсэтиэхпин баҕаран хас да ыйытыыларбар санаатын тиһэн эппиэттииригэр көрдөстүм.

Дьиҥэр мин Семен Сивцевы кытта кэпсэтиэхпин уруккууттан баҕарар этим, кини араас айымньылары айааччы талааннаах хоһооньут, ырыаһыт, бөлөһүөк да диэххэ….

Семен Семенович, бэйэҥ тускунан кылгастык сырдат эрэ. Били “хантан хааннааҕын, кимтэн кииннээххин” диэн…

— Мин Сивцев Семен Семенович диэммин. Өймөкөөн төрүт олохтооҕобун. Алта оҕолоох Сивцев Семен Семенович уонна Сивцева Евдокия Афанасьевна дьиэ кэргэттэригэр иккис оҕонон төрөөбүтүм. Биһиги ийэлээх аҕабыт култуура үлэһиттэрэ этэ. Өр сылларга Хара Тумул нэһилиэгин кулуубугар аҕабыт дириэктэринэн, ийэбит худуруугунан үлэлээбиттэрэ. Ол иһин буоллаҕа буолуо, дьиэннэн ырыа аргыстаах дьоммут. Ол ыллыы сылдьан бэйэбит эмиэ ырыа айарга холонон аҕыйах авторскай ырыалаахпын. Эдьиийбит Аксиния Семеновна эмиэ хас да ырыа автора. Оскуола кэнниттэн Дьокуускайдааҕы художественнай училищаҕа киирэн үөрэнэн бүтэрбитим. Онон култуура эйгэтигэр өрдөөҕүттэн, төрүөхпүттэн да баарбын диэххэ сөп.

Айар куттаах киһи дьиэ кэргэттэриҥ?

— Бастакы кэргэммиттэн үс оҕолоохпун. Хомойуох иһин ыарахан ыарыыттан күн сириттэн күрэммитэ. Билигин саҥаттан ыал буолан олоробут.

Семен Семеновоч, эн олус интириэһинэй фотоэтюдтары түһэрэн киэҥ сиринэн Тымныы полуһун ураты көстүүтүн, төрөөбүт дойдуҥ кэрэ айылҕатын үйэтитэҕин. Ити эн хоббиҥ? Ким үөрэппитэй?

-Хаартыскаҕа түһэрии хоббим буолар. Анаан үөрэммэтэҕим. Худуоһунньук идэм улаханнык туһалыыр. Хаартыскаҕа түһэриинэн бастаан оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан кылааспыт салайааччыта, учууталбыт Евгений Петрович Иванов куруһуогар дьарыктаммытым. Аҕам фотоаппараат бэлэхтээбитэ онон оҕо эрдэхпиттэн араас түгэннэри түһэрэр этим. Оччолорго Хара Тумул уолаттара хаартысканы түһэрэр да, бэчээттиир да этибит. Төрөппүттэрбит бу дьарыкпытын өйөөн онно сөптөөх тэриллэри, химикаттары атыылаһан биэрэллэр этэ. Ол дьарык кэлин умнуллубута. Ол эрэн санаам түгэҕэр айылҕаны хаартыскаҕа дьүһүйүү баҕата баара. 2013 сыллаахха “Чысхаан” үлэтигэр киирэн баран айылҕаҕа өссө чугаһаабытым. Баҕа санаабын толорон аныгы цифровой фотоаппараат ылыммытым. Дьэ онтон ыла хаартыскаҕа түһэрииннэн ыкса дьарыктанар буолбутум.

Эн тус үлэҥ-хамнаһыҥ? “Чысхаан” “ уобраһын суолтата…

— Билигин улуус култуура салалтатын специалиһа буолабын, сүрүннээн “Чысхаан” бренд буолбут “Тымныы Сүрүн Харыстааччыта (Хранитель Мирового Холода) уобраһын аан дойдуннан, бүтүн Россияннан сайыннарыы, тарҕатыы буолар. Өймөкөөҥҥө араас сиртэн, граница да таһыттан элбэх турист кэлэр-барар. Кинилэри Дойдубут “Чысхаан” диэн ааттаах Тымныы оройун хаһаайына көрсөр, билсиһиннэрэр.

“Чысхаан” уобараһа дириҥ ис хоһоонноох, иччилээх. Силиһэ мутуга даҕаны баараҕай. Ол курдук Өймөкөөн сирин өбүгэлэрбит Чысхаан дойдута, Индигиир Эбэбитин Чысхаан Үрэҕэ диэн ааттыылларын туһунан Сэһэн Боло ааспыт үйэ түөрт уонус сылларын саҥата кэлэ сылдьан маннааҕы кырдьаҕастартан сурунан ылбыт үһүйээннэргэ, номохторо бааллар. Өймөкөөнтөн төрүттээх суруйааччы Н. М. Заболоцкай — Чысхаан хос аатын дойдутун былыргы аатын ылынан үйэтиппитэ.

Аан дайдыны икки улуу күүс тутан турар.Тымныы уонна итии. Бу икки күүс Улуу дьүөрэлэһиилэригэр орто дойду олоҕо айыллар. Наука эмиэ инник диир. “Чысхаан” тымныы сүрүн харыстааччыта буолар. Тымныы аан дойду куйаҕа буолар. Өскөтүн тымныы суох буоллаҕына аан дойду ууга тимирэр.Ол иһин тымныы орто дойду олохтоохторун биир сүрүн харысхала буолар.

Чысхаан көстүүмүн художник-модельер Августина Николаевна Филиппова айбыта. Уус уран айымньыга, норуот фольклоругар олоҕуран “Чысхаан, Тымныы Сүрүн Харыстааччы (Хранитель Мирового Холода)” суолтатын биллилээх учуонай Агафья Еремеевна Захарова киллэрбитэ.

Семен Семенович, айылҕаттан айдарыылаах, ураты талааннаах киһи диэн дьон-сэргэ ааттыыр. Кырдьык, хоһоон суруйаҕын, онно бэйэҥ матыыптаан ырыа гынан ыллыыгын, араас оҥоһуктары оҥорогун, бөлөһүөктүү анаараҕын…Чэ барыга бары туох эбит сонун көрүү-этии оҥороҕун. Ити хоһоон айарга хаһааҥҥыттан холоннуммуккунуй?

Хоһооҥҥо устудьуоннуу сылдьан кыралаан холонор этим. Кэлин Хара Тумул

кулуубар баар “Чысхаан” рок бөлөххө ырыаһыт быһыытынан киирэн баран хоһооннору, ырыалары суруйарга холонууну саҕалаабытым. Кэлин санаалар киирдэхтэринэ олору эмиэ тиһэн иһэр буолбутум. Ол курдук олоххо сыһыаннаах араас толкуйдарбын тиһэн “Турук” диэн биир кинигэлээхпин. Уопсайынан айымньыны киһи өйүн туруга уонна сүрэҕин баҕата тиһэн таһаарар быһылаах. Өй туруга уонна сүрэх баҕата сөпкө дьүөрэлэстэҕинэ иэйии уһуктар быһылаах. Иэйии киирдэҕинэ айымньы төрүүр. Холобур быһыытынан маннык дьүһүйүү:

—Төрүт Төрдүттэн таҥыллан, арыллан айгыстан, анаан ананан айыллан кэлбит Сир Киһитэ барахсан сэргээн сэргэҕэлээ диэн, сайдан сааһыланар саргылаах санаа иһирэх илдьитин этэн эпсэн эрэбин…Былыргы өбүгэ саҕаттан сааһыланан салҕанар Үөс Ситим тиһиллэр тиһилигин олоҕор олорсубут, араас санаа ииппит иччилэрин сахпыт сардаҥаларын, умаппыт уоттарын «тоҥ» өйбүтүгэр батаран өйдүүрбүт уустук да буоллар, өрүү даҕаны иннибитигэр ииттиммит араас «күүстэр» бэлэмнээбит олох сайдар аналынан, тупсар тупсуу туруу мааны тургутууларын тулуйар туһуттан, аан дайдым арыллар арылы аартыгар Орто Үөһү тутар оҥоһуулаах билиилэрин тирэҕэр тирэнэн, сэгэтэн сэһэргээтэххэ : Айгыр силик аан ийэ дайды аһаҕас далбарыгар, айылҕа тэтиминэн тэнийэр олох Сүрүн Тутар туругур тууратын тутула — аан бастаан тус бэйэбит айылгыбытынан арыллар өрөһүлтэлээх өйбүт-санаабыт ис далыгар иитиллэн иччилэнэр кыаҕыгар, сатабыллаах санаабытын сатаан сааһыланан саргыны-майгыны сөптөөхтүк салайсарбытыгар тирэҕирэр. Бу, орто туруу бараан дойдуга киһи буолан кэлиэхпититтэн ылата, Дьылҕа Хаан ыйааҕынан анаммыт айылгыбыт сайдарын, арылларын туһугар тус бэйэбит иннигэр хас биирдиибит ЫТЫК иэстээхпит. Киһи барахсан туох баар инники дьылҕата, түһэ — тус бэйэбитигэр туһуланар аналбытын төһө сөпкө өйдөөн, суолта бэринэн инникибитин ииттинэн олохпут оҥоһуутун бэрийэнэрбититтэн олорчу тутулуктаах. Олохпут отуорун Үөс Сүнньэ онно эрэ олоҕурар. Орто дойду олоҕун толору дьоло — тус бэйэбит айылгыбытынан арыллар Ытык иэспитин толоруу. Айбыт аҕа айылҕаҕа баары этэн ааһар туһалаах буолуо диэн манныгы этэбин: Киһи буолан кэлбит аналбытын толору туһаммат буолуу — туох баар босхо бастаахха, икки атахтаахха сүктэриллэр сор-муҥ, эрэй-ыарыы төрдө. Атыннык эттэххэ — Айбыттар сэрэтэр илдьиттээх Чыпчахайдара… (С.Сивцев)

Саргылаах Саҥа дьыл үүнэрэ чугаһаата. Онон сибээстээн Чысхаан Саха сирин олохтоохторугар баҕа санааҕын тиэрдиэҥ?

— Бу кэлэр сыл орто дойду олохтоохторугар или, эйэни эрэ аҕаллын!Үтүө санааҕытыгар арыаллатан сүрдээх үчүгэй нус-хас олохтонуҥ! Дьоллоох-соргулаах дьон буолуҥ!

Махтал кэпсэтииҥ иһин.