Ульяна Винокурова: биһиги биэс ийэлээхпит

Бүгүн Арассыыйа норуоттарын тылларын күнэ. Оттон төрөөбүт тылбыт биһиги олохпутугар миэстэтэ ханнаный? Ол туһунан тумус туттар ытык киһибит Ульяна Алексеевна Винокурова олус бэргэнник эппитэ: “Биһиги, сахалар, биэс ийэлээхпит: төрөппүт ийэ, ийэ сир,  ийэ кут, ийэ тыл, ийэ өй». Бу тыллар  кинини сүтэрбит кутурҕан күннэрбитигэр социальнай ситимнэринэн тилэйэ көтөн, ытык өйдөбүллэрбитин өссө чопчулаата. Ульяна Алексеевна өркөн өйө, ыллыктаах санаата Саха сирин  олохтоох норуоттара бука бары да мунаарар-мунчаарар уустук түгэммитигэр чолбон сулус курдук чаҕылыччы тыган, күүс-көмө буолара. Онон кини ити өйдөбүллэри кэнчээри ыччакка тиэрдэр туһугар ыыппыт үлэтин ахтан, санаан ааһыаҕыҥ.

          Ульяна Алексеевна – биһиги кэммит киэҥ билиилээх бөдөҥ социолог, психолог, культуролог, бөлүһүөк учуонайа, бэлиитигэ. Кини өрөспүүбүлүкэ норуоттарын биир санаалыыр, тыынныыр, түмэр ураты дьоҕурдааҕа, өркөн өйдөөҕө. Саха сиригэр үөскээбит олох-дьаһах, кут-сүр култууратын, олохтоох дьон “генетическэй куодун” чөл туруга, кэскилэ оҕоҕо өбүгэ үгэһин иҥэрэртэн тутулуктааҕын дириҥник өйдүүрэ. Норуот омук быһыытынан сайдар ситимэ «ыал + үөрэх кыһата + тулалыыр эйгэ” диэн хардарыта дьайсар төрүт пуорумалааҕын мэлдьи санатара.

          Онон төрүт омуктары харыстыыр усулуобуйаны тэрийэри туруулаһара. Биир улахан баҕата – бу хайысхаҕа сомоҕолоһон үлэлиир тиһиги олохсутуу. Тылтан дьыалаҕа диэн, бэйэтин идэтийэр-чинчийэр хайысхатын таһынан, уопсастыбаннай таһымҥа Саха сиригэр педагогика билимэ сайдарыгар тус кылаатын киллэрбитэ.

          Бастакытынан, 2011 сыллаахха Ульяна Алексеевна социологияҕа, культурологияҕа чинчийиилэригэр тирэҕирэн, “Саха сирин норуоттарын сыаннастарын Декларацията» диэн олус суолталаах докумуон Духуобунас пуорумугар бигэргэнэрин көҕүлээбитэ. Бу докумуон тоҕус тосхоло, ытык өйдөбүлэ – олохпут сүрүн ис тутула буолан, оҕону иитэргэ, үөрэх бырагыраамаларын, кинигэлэрин оҥорорго төрүт буолар.

          Иккиһинэн,  Ульяна Алексеевна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай оскуолаларын чинчийэр үнүстүтүүтүн үлэтин өйөөн, бу олус суолталаах научнай тэрилтэ учуонай сэбиэтин тула өрөспүүбүлүкэ бастыҥ учуонайдарын сомоҕолуурга көмөлөһөн, 17 сыл устата көхтөөхтүк уонна бэриниилээхтик үлэлээбитэ. Үнүстүтүүт чинчийэр хайысхата элбэҕэ, үгүс кэскиллээх бырайыагы олоххо киллэрэрэ. Ол үлэ идиэйэтиттэн саҕалаан, ис хоһооно, түмүгэ барыта учуонай сэбиэккэ көрүллэрэ.  Онон саха, эбээн, эбэҥки, дьүкээгир, долгаан, чукча уһуйааннарын уонна оскуолаларын сайыннарар тосхоллор, үөрэх саҥа бырагыраамалара, босуобуйалара, икки тылланыыга араас чинчийиилэр Ульяна Алексеевна далааһыннаах, кыраҕы көрүүтүгэр киирэн, олоххо киирэр быраабы  ылаллара.

          Үсүһүнэн, Ульяна Алексеевна 2014-2015 сылларга Национальнай оскуолалары чинчийэр үнүстүтүүтү кытта дойдубут араас эригийиэнин учуонайдарын түмэн, «Этнокультурное образование в Дальневосточном федеральном округе» диэн улахан коллективнай монографияны салайсан, научнай эрэдээкдэрдээн таһаарсыбыта. Онтон салгыы сахаттан маҥнайгы педагогика билимин дуоктара В.Ф. Афанасьев-Алданскай төрөөбүтэ 100 сылын, Арассыыйаҕа этнопедагогика билимин түстээбит академик Г. Н. Волков уонна норуот педагогикатын түмэлин төрүттээбит  К. С. Чиряев төрөөбүттэрэ 90 сылын көрсө, «Этнопедагогика любви и национального спасения” диэн коллективнай монография 2017 сыллаахха күн сирин көрөрүн ситиспитэ.

          Төрдүһүнэн, ХИФУ Педагогическай үнүстүтүүтүгэр этнокультурнай үөрэх научнай лабораториятын туруорсан астарбыта. Онно үнүстүтүүт бэйэтин преподавателлэрин сэргэ Е.П. Чехордуна – “Олоҥхо педагогиката”, П. П. Кондратьев – «Сатабыл” диэн үөрэх эйгэтигэр киэҥник тарҕаммыт ааптарскай ньымалардаах учуонайдары ыҥыран үлэлэппитэ. Норуот педагогикатыгар тирэҕирэр үөрэх технологияларын төрүттээбит ааптардар учуутал идэтигэр үөрэнэр  устудьуоннары уонна эдэр преподователлэри уһуйалларын ситиспитэ. Бэйэтэ эмиэ “Этнопсихология уонна этносоциология үөрэх процеһыгар» диэн ааптарскай бырагыраамалаах.

          Бэсиһинэн, үөрэх тэрилтэлэрэ төрүт култуураҕа, норуот педагогикатыгар тирэҕирэр бырайыактарын өйөөн, олоххо киллэрэргэ көмөлөһөрө. Көс оскуола сайдарыгар үгүс үлэни ыытыспыта. Хоту улуустарга экспедицияларга сылдьан, «Экософия» диэн өйдөбүлү иитии эйгэтигэр киллэрбитэ. Үөһээ Халыма, Өймөкөөн, Таатта улуустарын оскуолаларын сайдар бырагыраамаларын оҥорсон, экспериментальнай былаһааккалары тэрийэн, научнай салайааччы быһыытынан үлэлэспитэ.

          Ытык киһибит Ульяна Алексеевна баай научнай нэһилиэстибэтэ  Саха сиригэр  национальнай үөрэх тиһигэ салгыы сайдарыгар бигэ тирэх буола туруоҕа диэн эрэнэбит.

          Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай оскуолаларын чинчийэр үнүстүтүүт (1992-2021), Арассыыйа норуоттарын төрөөбүт тылларын бэдэрээлинэй үнүстүтүүтүн Дьокуускайдааҕы филиалын (2021 сылтан), Саха Өрөспүүбүлүкэтин Билимин Академиятын Төрөөбүт тылы чинчийэр киинин үлэһиттэрэ

Пентхаус абааһыта кимий? Кистэлэҥнээх түгэни долгуйа көрүҥ