Үс Хатыҥ (эссе)

   1998 сыл сайыныгар куораппыт ыһыаҕа Жатай диэки, “Үс хатыҥ» диэн саҥа сиргэ көһөрүллүбүтүн туһунан истэммит соһуйбуппут. «Тоҕо ырааҕай, үөдэн түгэҕэр буолан бэрт дии», — эҥин дэстэрбит даҕаны, эдьиийим ааҕы кытары бараары эрдэттэн бэлэмнэннибит. Харчыбыт диэн хас да ыалынан мэлигир. Ас – таҥас, аала бытаарбыт, хамнас дуомун эрэ манаһар куорат дьонугар кырыымчык кэмэ. Инньэ гынан, кыра эрдэхтэн булкуйа үөрэммит аспын — быппахпын билээгэҕэ охсон кэбистим. Атыылаабыт харчыбытынан аһыахтаахпыт. Эдьиийим Паша ыһыах үтэһэтигэр тииһиннэҕинэ эрэ ыһыахтаабыт тэҥэ сананар идэлээх. Эт диэни сайын үтүөтүгэр көрөрбүт да ахсааннаах күннэрэ — дьыллара. Ону ол диэбэккэ, бээ, аны мин улахан ыарахаммын. Ол эрэн бу ыһыаҕы көтүттэхпинэ мэктиэтигэр сибилигин ыалдьыах кэриҥнээхпин. Үөһээ Бүлүүбүтүгэр сайын аайы ыһыахтыы үөрэммит дьон аанньа буолуохпут баара дуо. Хайыахпытый. Дьэ, күтүөт кыра массыынатынан, син өр соҕус дьону батыһан, үрэх кытыытын диэки тиийэн хорус гыннардыбыт Өс киирбэхпэр, баран иһэммин, хаҥас өттүбэр ала — чуо үс аар хатыҥ үүнэн турарын көрө сатаатым даҕаны, булан көрбөтүм. Арай хатыҥ чараҥ баһыйа үүммүт арыы – арыы бөлкөй ойуурдарын ааһыталаатыбыт. Бэрт сэмэй альбом лииһин эрэ саҕа «Үс хатыҥ» диэн суруктаах, стрелкалаах, мастарга сабаммыт аҕыйах кумааҕы эрэ сирдьиттэннибит. 

  Массыынаттан түспүппүт, арай ыһыахпыт алгыһын саҥата субу чоргуйан олорор. «Хойутаабыппыт, тоҕо эрдэтэй саҕаламмыта», — дэһээт, ыксалынан үөс диэки харбыаластыбыт. Быппахпытын ол тухары кыбына сылдьабыт. Ыксаан да диэн мин, ахсыс ыйбар сылдьар киһи, тот хаас кэриэтэ барбах хааман ханаҥныыбын. Арай били алгыспыт саҥата субу чуп -чугас иһиллэн кэллэ. Көрбүппүт биир сэлээппэлээх, дэйбиирдээх кыра оҕонньор собус –соҕотоҕун, үрэх үрдүгэр туран эрэ, ыһыах буолар сирин диэки хайыһан, дэйбииринэн сапсына –сапсына, алҕаан биир кэм тоҥхоҥнуур. Чугурус гынан тохтообуппутугар:“Тоойдоруом, ааһыҥ, ааһыҥ. Мин мантан даҕаны ыһыахтаары турабын. Уонна төннүөм. Мин холбор халыан дойду эбит. Кэбис саллабын. Эдэр дьон кытаатыҥ. Оо, үчүгэй да күн үүммүт», –диэтэ. Кучуйан көрбүппүтүн буолуммата. Онтон эмиэ кутуран эрэр курдук саҥатын салҕаан дабдыгыратан барда. Итиччэ кэлэн баран тоҕо харгыстанан хаалбытын өйдөөбөтүбүт. Кыратык дьааххана санаатыбыт да буоллар, хата аараттан алгыстанан,хайдах эрэ сүргэбит көтөҕүллэргэ дылы гынна.

  Дьэ балачча уһуннук хаамсан тиийбиппит, киһи диэн кырыы –кырыытынан эбит. Ойуур саҕатын диэки балааккалар, түһүлгэ ортотугар абына -табына  ол — бу тутуулар хороһон көстөллөр. Сабыс –саҥа тахсан киирэр сирдэр ойуур кэннинэн дьалты соҕус тутуллубуттар. Дьон хаамсар сиригэр тураҥ буор өрө өрүкүйэн олорор. Иһиккэ кутаттаабыт быппахпын хонуу ортотугар, остуолга ас атыылыы турар дьахтарга бырыһыаҥҥа туттаран баран, үлтү эстэн, олорор сир көрдөннүм да чугаһынан көстүбэт. Хата ол иһэммин, биир эдэр уол талах олоппос оҕотун тута сылдьарын, ыарахаммынан уйадытаммын мүлчү туттаран, онтукайбар «лах» гына түһэммин «һуу» гынным. Итинник талах олох маһы түһүлгэҕэ атыылаабыттара дуу, түҥэппиттэрэ дуу эбитэ үһү.

    Күн оройун эргин алгыс сиэрэ – туома ыытыллыбыта. Бу иннинээҕи ат сүүрдэр сиргэ буолбут ыһыахтарга, Владимир Алексеевич Кондаков аар алгыһа куораты биир гына ньириһийэригэр үөрэнэн быһыылаах, алгыспыт хайдах эрэ, «симик соҕус дуу», — дии санаан аһарбытым. Кэнэҕэс улуу ыһыах чаанын уйан, уһаарыллан уйгулана силигилиэхтээх саҥа сири сыһытарга эмиэ да сөпсөһөр курдуга.

  Дьэ ити кэннэ ыһыах барахсан ыһыллан, аллаах ат тэтиминэн сыыйа айаннатан сиэллэрэн бардаҕа дии! Эчи күммүт үчүгэйэ, хатыҥ чараҥнар маанылара, күөрэгэй битиитэ, дөрүн –дөрүн сайа охсон ылар сөрүүн тыал чэлгиэнэ, барыта биһиэхэ – бороҥ урааҥхайдарга туһуламмыт, сайыҥҥы сахаларга анаммыт курдуга. «Оһуохайдьыт, ырыаһыт, үҥкүүһүт бастыҥа манна эрэ муһуннаҕа, саха самныбат саргыта бу сиргэ эрэ чуо салалыннаҕа, дьолуота бу тураҥ буорга толору тосхойдоҕо!» — диэн саҥа аллайыллыаҕы баҕарыллар турукка киирдэхпит эбээт!

   Дыгыммыт оонньуутун хонуубутугар былыргылыы лаҕыйан олорон көрбүппүт. Ол оонньуу ыытыллыахтаах сирин диэки талах олох маспын кытаахтаан, уһун былааспын тоҥонохтонон түөрэҥэлээн иһэммин эдьиийбин көрсүбүппэр, киһим: «Үкчү былыргы дайаакка курдуккун, тугуҥ эмиэ саатар былааһай тайматай»,- диэн дэлби күлсүбүппүт.

 Ыһыахпыт аһын били быыппахпыт атыытыгар дьоммун кытары чалҕарыйа аһаан, оонньууну, күрэҕи тутан олорон көрөн сэргэхсийэн, киэһэ хойут дьиэбин булбутум. Атахпар дьөлө иҥмит хара буорум  уонча хонугу быһа хайдахтаах да суунууга бэриммэккэ, бэрт уһуннук иҥмитэ, суойбута, саҥа түһүлгэм ньэгирин эппэр –хааммар син балачча иҥэриммиппин туоһулаатаҕа.

  «Үс Хатыҥ» эбэ хотун аан бастакы ыһыаҕын айааһаспыт, килбик кыыс күнүн көөрөтүспүт, буор ньидьирэй саха буоларбынан аһаҕастык астыммыт туос бэлиэ, элэмэс күнүм кылгастык аҕыннахха ситигирдик.

   Нөҥүө сайыныгар эмиэ сүрэх баҕатын сүһүөххэ уйдаран, оптуобуска ыгыччы анньыһан, кыбыллан биир дьүөгэбинээн эмиэ ыһыахпыт ыытыллыахтаах хонуутугар биирдэ баар буола түспүттээҕим. Бу сырыыга үөрүйэх киһи сиэринэн, хоодуоттук туттан — хаптан уонна иһим –үөһүм чэпчээн отой атын киһи буоллаҕым. Аара оптуобус иһигэр «Айыы Уола» диэн оччолорго дьэ биллэн эрэр ырыаһыт баар сураҕын истэн, биир кубархай, дьоҕус уҥуохтаах уолу кистии — саба одуулаһан тиийбиппит. Барахсан көрдөххө сэмэйэ, чэнчис көрүҥэ, дьонтон эрэ кини ала — чуо харахха быраҕыллар эбит этэ…

 Бу сырыыга «Үс Хатыҥмыт» быдан сэргэхсийэн, тупсан, аҕыйах да буоллар саҥа, уҥуохтаах соҕус тутууларынан ньиргийэн – ньаргыйан көрсүбүтэ. Дьон –сэргэ миэхэ даҕаспыкка дылы, лаппа сыыдамсыйбыт курдуга. Харчыбыт чааһа син –биир иэппэт ынахтаах ыал сиэринэн. Онон эмиэ астаах сири тумна соҕус туттарга күһэллэн, хата оонньуу –көр бөҕөтүгэр кыттыбыппыт. Быстах ардахха биир түбэһиэх ураһаҕа киирбиппит, дьон «лыык» курдук симиллэн турара. Ол турдахпытына биир мааны хотун «Хара сир устун», — диэн ырыаны саҕалаатын кытары, бары биир киһи курдук хабан ыллаан барбыппыт. Ардах астыар диэри урукку сахалыы ырыа бөҕөтүн ыллааммыт хайдах эрэ ураһабытыттан наһаа астынан, сырдаан тахсыбыппыт. Уонна үргүлдьү бары сиэттиһэн, араас оонньууну оонньоон барбыппытын бэйэбит да өйдөөбөккө хаалбыппыт. Итинник норуот бэйэтин дьаалатынан үөрбүтүттэн, уолуга сөллүбүтүттэн отой туспа турук үөскүүрүн мин саҥа билбитим. Урут: «Киинэҕэ эрэ оннук буолар», — дии саныырым. Ол курдук хас биирдии оонньооччу хайаан да оһуохай тылын биирдии устуруоканан этэн барбытыгар даҕаны, ким да тоҕо эрэ тахсан барбатаҕа, «сатаабаппын эҥин», — диэбэтэҕэ. Хас да эргиири оннук үҥкүүлээбиппит. Онтон эмиэ ыллаан барбыттара. Онно аны түһүлгэ ортотугар киирэн уочаратынан ол ырыаҕа сөптөөх хамнаныы (клип) көрдөрүүтэ саҕаламмыта. Мин бэркэ билэр биир дойдулаах ыалым хорсун баҕайытык биирэ таба, биирэ табаһыт буолан маамыкта үҥкүүтүн толорон барбыттара. Тоням отой «Мэнго» репертуарыгар, эрэ Миша Кола Бельды эрэ бэтэрээ өттүнэн даллаахтаан, ууларыгар — хаардарыгар киирэн имиллэҥнэһэн дьон кэрэхсибилин ылбыттара миэхэ соһуччу буолбута. Үйэлэригэр да сыанаҕа тахсыбатах дьахтардаах эр киһи, туох да бэлэмнэниитэ  суох, итинник иэйэн -куойан имэҥнээхтик үҥкүүлээбиттэрин үйэбэр саҥа көрөммүн хайдах эрэ олус уйадыйбытым. Ол түһүлгэҕэ эдэриттэн кырдьаҕаһыгар дылы саастаах дьон бааллара уонна отой «мыык» да диэбэккэ ырыа, оонньуу алыбыгар ис — истэриттэн ылларан, оҕолоругар түһэн, киэһэ боруҥуйуор дылы сиэтиспит тарбаҕы ыытыспакка сылдьыбыттара. Итинник көннөрү мустубут дьон көҥүл, биир дьикти иэйиигэ киирбит туругун, мин «Үс Хатыҥҥа» эрэ бастакытын уонна бүтэһигин көрбүт эбиппин.

  Тураҥ буорбут оргуйбута оргуйбутунан. Түүн диэкинэн баттахпыт, кыламаммыт кытта күкээрэн, бары биир сиэрэй өҥнөнөн – түүлэнэн бардыбыт. Аччыктааһын баар даҕаны — сиэп халтаҥ. Арай биир арыый аҕай кыанар ыал ийэтэ — «кыыспыт»  кыбына сылдьар уонча атыы бэрэскитин сыта иҥсэбитин көбүтэн эрэйдиир. «Ыл, саатар биири сиэххэ», — дии сатыыры: — «Оҕонньорбор кэһиим», — диэн иннинэн истибэт. Дьиэҕэ барыаҕы тиэхинньикэбит суох. Түүнүн ойуур иһэ хайдах эрэ барыта дьалкыҥнаан –күөгэҥнээн, итиннэ – манна күлсүү, барыгылдьыһыы, хаамсыы баһаам. Биһиги отуппутун тоһуппут «эмээхситтэр», «ийэ», «ойох» эбиппит таайан, харса суохпутун киллэринэн, тыраассаҕа суос – сатыы түһүннүбүт. Хаамыахха диэтэххэ «Үс Хатыҥмыт» идьигир иэнэ үктээтэх аайы үмүрүҥнээн, көбүөхтэс күөнэ тирэннэх аайы мэтэлдьийэн, уйаарын – кэйээрин килээриҥнэтэн, сарсыардааҥы сииктээх туманы хото бүрүнэн, кулгааҕы куугунатан, хараҕы дьиримнэтэн олоҥхо дойдутун санатар. Арыый чараас тириилээх киһи былыргы дьылларга бу манан туох — ханнык дьон хаамсыбыттарын, олорбуттарын -турбуттарын ап албаһынан, хомуһун күүһүнэн көрүөх — истиэх эбитин айаным бүтэһигин диэкинэн   итэҕэйтэлээн  ылаттаатым.

Кэмниэ –кэнэҕэс тыраассаны булан, дьоҕойон оптуобус тохтуур сирин диэки сукулдьустубут. Ол истэхпитинэ: «Кыргыттаар, барсаҕыт дуо?»,- диэн оччотооҕуга өҥнөөх дьон миҥэтэ — «Жигули» хорус гынаатын, эр киһи саҥата иһилиннэ. Биһиги хайыһан да көрбөтүбүт. «Харчыбыт суох, кыргыттар да буолбатахпыт», — диэннээх буоллубут. «Буоллун, буоллун. Олоруҥ». Көрбүппүт, ис — киирбэх көрүҥнээх, саха уолун ньургуна буолан биэрдэ. Истибиппитин итэҕэйбэккэбит, кэтэмэҕэйдии түһэн баран, киирэн сымнаҕас олбохтору иччилээн кэбистибит. Атахтарым эрэйдээхтэр күнү быһа хобулукка ходьоҥолоон,  уот баҕанатын курдук дып — дыыгынас буола сылайбыттарын дьэ биллим. Уолбут хата отой буор босхо, сарсыарда 6 чаас диэки дьиэбит айаҕар үҥүлүтэлээн биэрэн, үтүө дьон өссө да барана илигин итэҕэттэҕэ үһү.

   Уйгулаах ыһыахпытыттан сэниэ — илгэ эбиммит дьон олохпут салҕыы өрө — таҥнары дьоруолаан бардаҕа. Тураҥ буорбут субабытыттан арахсыбаттыы иҥмитин бу сырыыга лаппа уһуннук ньиккэриннэхпит. Били бэрэски кэһиитин манньатыгар, хойутаабыт буруйдаах дьүөгэбит аҥар хараҕа «күөх ачыкыламмыт» сураҕа иһиллэн, эрэ суохпун эмиэ да ааргытык хайҕана санааһыннаах буолбутум. «Үс Хатыҥ» эбэ хотуммут ити икки бастакы килбик соҕус ыһыахтарын бэйэм бэйэбэр санатыннахпына итинник.

 Кэнэҕэһин даҕаны Туймаада хочобут мөҥүрүөн түһүлгэтин кэриэн дьиэл түһэҕигэр, биһиги сахалар  кэмэ суох кэмнэргэ чиҥник үктэммэхтээн, аньыы сай алгыһын көҥүл көтөхсөн, оонньуутун – көрүн үллэстэн, саха буолан сандаара тыгыахпыт, дьон дэтэн күлүмнүү ойуохпут турдаҕа! Оннук эрэ буоллун, итинник эрэ иһилиннин!

Герой пионердарбын санаатым, куттас куобах буолбатахпын көрдөрөөру, тоҥус хааным хамсаата…

Надежда Куттаах, Үөдүгэй.

Фото: ЯСИА