Саныыбын төрөөбүт алааспын

Саха биир тапталлаах хоһоонньута, суруйааччыта Леонид Попов төрөөбүтэ быйыл сүүс сыла бэлиэтэнэринэн ситимнээн, “Саныыбын төрөөбүт алааспын” диэн ноталаах ырыанньык “Алаас” кинигэ кыһатыгар бэлэмнэнэн бэчээттэнэн таҕыста. Сунтаар улууһун дьаһалтатын (баһылык А.В. Григорьев), Сунтаар улууһун култууратын уонна айылгытын салалтатын (салайааччы М.В. Кобельянова) уонна СӨ Композитордарын сойууһун (салайааччы К.А. Герасимов) үтүөлэринэн, көҕүлээһиннэринэн, үбүлээһиннэринэн. Барыта 31 композитор уонна мелодист айбыт 49 ырыалара киирбит. СӨ урамньытын үтүөлээх дьайыксыта, композитор К.А. Герасимов хомуйан оҥорбут, музыкатыгар эрэдээктэрдээбит. Тыл-сурук эрэдээктэрэ ‒ Р.Г. Оконешникова. М.Д. Колодезникова көстүүтүн оҥорбут, таҥмыт. Халыҥ тастаах ырыанньык 200 ахсаанынан тахсыбыт.

Манна саҥа ырыанньык аан тылын билиһиннэрэбит.

Ымыылаах ырыа сырдык дьүүктэтэ

Ырыа…

Ырыа тылын суруйар хоһоонньуту аанньа ахтыбат быһыы баар буолар. Ол курдук, “ырыанньык поэт” диэн ахсарбаттыы этэллэрэ, суруйаллара даҕаны баар буолааччы. Хайдах эрэ, “үрдүк поэзияттан” биир үктэл намтатан.

Дьиҥэр, ырыа буоллаҕа ‒ омук кутун-сүрүн, өйүн-санаатын чаҕылхай көстүүтэ  диэн. Онно эбии: “Көннөрү хоһоон тыла үрүҥ көмүстэн кутуллар эбит буоллаҕына, ырыа буолар хоһоон тыла кыһыл көмүстэн кутуллар”, ‒ диэн бэрт бэлиэ этии баар. Дьон-сэргэ кутун-сүрүн туппут, кэм кэрдиитин билиммэккэ уостан түспэккэ ылланар ырыа тыла, чахчы, кыһыл көмүскэ холоонноох ‒ ол да иһин туһааннаах ырыа-хоһоон оннук дьылҕаланар.

Итиэннэ, төрдүн түөрэн көрөр буоллахха, ырыаһыт диэн поэт. Тыл суолтата, бэлиэтиир өйдөбүлэ уларыйан, билигин ырыаһыт диэн толорооччуну өйдүүбүт. Урукку сурукка ырыаһыт диэн тыл “поэт” диэн суолтаҕа туттуллар эбит. Ол курдук, саха норуодунай поэта Сэмэн Данилов 1963 сыллаахха тахсыбыт, омук поэттарыгар анаабыт кинигэтэ “Ырыаһыт доҕоттор” диэн. Хайа, уонна Өксөкүлээх Өлөксөй бастакы кинигэтэ 1924 сыллаахха “Ырыа-хоһоон” диэн аатынан тахсыбыта.

Онон, ырыа хоһоонун уонна ырыа тылын суруйар хоһоонньуту намтата саныырга, “үрдүк поэзиянан” күлүктүү сатаан мыыдарастыырга ханнык даҕаны төрүөт суох. Табыллыбыт уонна табыллыбатах хоһоон баар буолар. Дьоҕурдаах уонна дьоҕурунааҕар таһыччы сананыылаах хоһоонньут баар буолар.

Ити өттүнэн көрөн эттэххэ, саха норуодунай поэта Леонид Попов ‒ дьоллоох дьылҕалаах ырыаһыт. Кини айан-суруйан хаалларбыт ырыата-хоһооно эгэлгэ элбэх. Онно барытыгар кини тыл ууһун быһыытынан дьоҕура сүүс өҥүнэн тырымныы, күлүмнүү, чаҕылыйа оонньуур. Дэлэҕэ даҕаны Вениамин Миронов кини туһунан “иэйиилээх лириката, Саха сирин аларыгар эрэ буолбакка, киэҥ хоннохтоох Россия чээлэй күөх чараҥар татыйык буолан ыллаатаҕа” диэ дуо? Оттон Уйбаан Уххан “кинини көрдөхпүнэ саха поэзиятын толоонун биир үрдүк чыпчаалыгар олорон эрэ, уус-уран тыл киэҥ туонатын дуоспуруннаахтык туттан-хаптан өспөт уоттаах хараҕынан өтө көрөн олорор поэзия хомпоруун хотойугар холуурум” диэбит [1].          

Дьэ, ити: татыйык уонна хотой… Леонид Попов ырыатын-хоһоонун далааһына оннук киэҥ, оннук эгэлгэ, оннук баай.

Иван Борисов, улахан суруналыыс, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, маннык суруйбут.

“Саха суруйааччыларыттан Болгария суруйааччыларын кытта быстыспат сибээстээх киһинэн эмиэ Леонид Попов буолар. Өссө РСФСР үтүөлээх артистката Надежда Шепелева толоруутугар “Эйигин таптыыбын” диэн ырыата мэлдьи бу дойдуга дьиэрэйэр. Бу ырыа славянскай тыллаах дойдуларга элбэхтик ылланарын бэлиэтээн ааһар тоҕоостоох.

Леонид Попов үгүс хоһоонноро ырыа буолан дьиэрэйдилэр. Грант Арамович ырыа буолар хоһооннору сакаастыыра, оттон атыттар, кинигэтин ааҕа-ааҕа, бэйэлэрэ таптаабыт хоһоонноругар ырыа музыкатын суруйаллар. Ити ‒ мин санаабар, кини хоһоонноро ырыаҕа анаммыттыы ылбаҕайдарын, кэрэлэрин бэлиэтэ” [2].

Оттон поэттар Леонид Попов ырыа буолан дайбыт хоһооннорун туһунан тугу суруйбут эбиттэрий?

Холобур, саха норуодунай поэта Бүөтүр Тобуруокап маннык суруйан хаалларбыт.

“Ким билбэтий Леонид Попов “Илиибэр эн илииҥ баар курдук” диэн киһи ыллаан эрэ аахтаҕына сатаныах курдук дьикти кэрэ хоһоонун? Поэт маны айыыта түбэспиччэ буолбатаҕын, маннык хоһоону суруйар буолуохха диэри үөрэнии, дьиҥнээх таптал, олох диэн туохтарын билии, өйдөөһүн наада буолбуттарын мин эмиэ өйдүүбүн-саныыбын.

Кырдьык да маннык хоһооннор “сүрэхтэн эт тардан, хаан хабан” тахсан эрдэхтэрэ…

Олох уустук. Бу хоһоон атын хоһоону эмиэ үөскэппитэ… Сүүрбэ сыл буолан баран! Бастакыта 1944 сыллаахха суруллубута, кэнникитэ 1964 сыллаахха… Хоһоон аата ‒ “Илиибэр эн илииҥ суох буолла”.

Илиибэр эн илииҥ суох буолла,

Сүрэхпэр ‒ сүрэҕиҥ сылааһа,

Бу курдук оргууйдук умуллар

Үйэлээх таптал да былааһа…

Дьиҥнээх таптал олох табыллыбата диэн ынырыктаах да ыар дьыала. Онуоха олус дьүөрэ строкалар поэт сүрэҕиттэн төлө көтөллөр:

Билигин да дьон курдук дьоннорбут,

Бокуонньук кэриэһин ытыктыах ‒

Сүүрбэ сыл олорбут олохпут

Хоруобун иннигэр хоҥкуйуох…

Бу хоһооннортон дьиҥнээх, кырдьыктаах тыллары харса суох эппит, онтон кыбыстыбатах поэкка мин махтана саныахпын баҕарабын. Олоҕун трагедиятын кистээбэтэҕин иһин. Бу туһунан манна автор бэйэтин эрэ сыанабыла биһиэхэ бэриллэр, атын өрүт сыаната хайдаҕа биллибэт… Ол гыннар, олох бу түбэлтэтэ авторга ыар охсуулааҕа адьас өтө көстөр.

Өйтөн була сатаан суруллубуттара буоллар, бу хоһооннор хаһан да маннык күүстээх дьайыыланыа суох этилэр. Биһиэхэ кинилэр дьиҥ баар олохтон төрөөбүттэрэ биллэр. Оттон өйтөн була сатаабакка, олоҕу киэҥник көрөн (тус бэйэ олоҕо да буоллун), кыраҕытык көрөн эрэ дьиҥнээх искусство айымньыта үөскүүрүн мин мантан эмиэ көрөбүн” [3].

Эмиэ ити хоһооннор тустарынан саха норуодунай суруйааччыта Сэмэн Руфов “Леонид Попов түһүлгэтэ” диэн ыстатыйатыгар маннык эппит.

“Ыккардылара сүүрбэ сыл арыттаах “Илиибэр эн илииҥ баар курдук” уонна “Илиибэр эн илииҥ суох буолла” диэн икки кылгас хоһоону аахтахпына ‒ мин икки томнаах бөдөҥ драматическай, ону ааһан, трагическай айымньыны аахпыт тэҥэ буолабын.

Ырыа музыкатын хоһоон тыллара бэйэлэрэ ыйан-сирдээн биэрэллэр:

Ардыгар санааргыам, санньыйыам ‒

Мунчаарбыт сүрэхпин үөрдүөҥ дуо?

Ыраммын, санныгар тайаныам ‒

Ыараабыт илиибин уйуоҥ дуо?

Кэнники строканы сорохтор (холобур, Күннүк Уурастыырап) наһаа ыарахан, сэттээх-сэлээннээх, кырыыс-таныар курдук тыллар диэччилэр буолан баран, миигин, төттөрүтүн, ити тыллар ордук долгуталлар, кэбирэтэллэр, ити хоһооннору хас аахтаҕым ахсын хараастабын, бу талааннаах поэт олоҕор үкчү итинник буолбатаҕын да иһин, олоҕуттан ситимнээх өй-санаа ытылҕана-аймалҕана биллэн ааспыта буолуо дии саныыбын” [4].

Сэмэн Руфов ити суруйуутугар Степан Дадаскиновтыын Хара байҕал кытылыгар тиийэ сылдьыбыттарын ахтыбыт.

“Ялтаҕа муораны одуулуу турбуппут. Кытыл таастарыгар биллиргэччи охсуллар долгуннар үрүҥ күүгэнинэн ыһыахтаналлара, үрдүлэринэн кылбаа маҥан хоптолор дайбаҥнаһаллара.

Ону көрөн туран, Степан Дадаскинов:

‒ Оок, эмискэ Леонидзе хоһоонун өйдөөн кэллим ‒ “Хоптолору”! Дьэ эбит ээ ‒ ыраахтан, кырдьык даҕаны, оруобуна хаар кыыдамнаан эрэрин курдук дии! ‒ диэн саҥа аллайа түспүтэ. ‒ Биһиэхэ билигин, дьэ, хаар бөҕө түһэн үллүктээн эрдэҕэ. Дьэ, һоҕордук, ‒ диэн, куолутунан, бэйэтин бэйэтэ сэҥээриммитэ…

Ити курдук хас да сыллааҕыта, бэрт ыраах сылдьан, Леонид Попов (Леонидзе диэн кинини Дадаскинов Грузия аатырбыт поэтыгар тэҥилээн ааттыыра) хоһоонунан кыйдаран, Сахабыт сирин ахтан ылбыппыт.

Ити түөрт уонча сыллааҕыта, сэрии кэнниттэн аҕай, суруллубут хоһоон сүрэхпитин аймаабыта ‒ кини ол курдук күүстээх иэйиилээх, кэрэ тыллардаах:

Чуумпурбут муораҕа мунньустан

Хоптолор кылбаҥныы дайдылар ‒

Мин санаам, сүрэҕим тардыста

Төрөөбүт ийэ буор дойдубар…

Оччотооҕута автор отутун туола илик этэ да буоллар, чахчы талааннаах поэт айбыт буолан, ити хоһооно билиҥҥэ диэри биһигини долгутан эрдэҕэ, дэлэҕэ даҕаны аатырбыт ырыа буолан уостан түспэккэ баччааҥҥа диэри ыллана сылдьыа дуо…” [5]

Оннук ‒ ити ырыаҕа-хоһооҥҥо истиҥ таптал, ыраас иэйии, өйтөн булан оҥоһуута суох дьиҥнээх үрдүк күүрээн баар буолан ааҕааччыны, истээччини долгутар.

Оттон “Туундара”, “Сардаана” курдук ыллам ырыалар хоһооннорун суруйбут поэт Иван Федосеев-Доосо маннык ахтыбыт.

“Леонид Попов үгүс хоһоонноро кынаттаах ырыа буолан, Саха сирин тилийэ көппүттэрэ. Оннук ырыаларынан “Илиибэр эн илииҥ баар курдук…”, “Кыталыктар кырдаллара”, о.д.а. буолаллар. 1952 сыллаахха сааһыары Намҥа Василий Андреевич Протодьяконов тэрийиитинэн Софрон Данилов, Леонид Попов буоламмыт командировкаҕа сылдьыбыппыт. Онно Карл Маркс аатынан холкуос кулуубугар аҕас-балыстыы Винокуровалар “Кыталыктар кырдаллара” диэн ырыаны Леонид Попов тылыгар, Захар Винокуров музыкатыгар наһаа да иэйиилээхтик, киһини долгутардык толорбуттара” [6].

Леонид Попов “Бичик” кинигэ кыһатыгар “Саха норуодунай суруйааччылара” диэн серияҕа тахсыбыт айымньыларын бастакы туомугар поэт Николай Винокуров-Урсун маннык суруйбут.

“Оттон таптал лиирикэтигэр Леонид Попов күн бүгүҥҥэ диэри эталон буолар строкалары элбэҕи биэрбитэ. Эрдэтээҥҥи лиирикэтиттэн быһа тардан аҕыйах холобур да аҕаллахха, ааҕааччы итини толору итэҕэйиэ.

Илиибэр эн илииҥ баар курдук,

Сүрэхпэр ‒ сүрэҕиҥ сылааһа.

Өрүүтүн биллиэхтин бу курдук

Үйэлээх тапталыҥ былааһа.

Ити иэйиилээхтик ылланар ырыа саҕаланыыта:

Долгуннуур күөхтэрдээх сай ааһан,

Доҕоруом, эн хаһан кэлэҕин?

Ыраатар бэйэҕин сайыһан,

Ытаата мин уйан сүрэҕим, ‒

диэн эбээт.

Биитэр устудьуоннуур сылларын биир уран ырыата буолбут хоһоонугар этиллэр:

Тоҕотун билбэккэ,

Доҕоччуок, таптыыбын.

Кырдьык даҕаны! Киһи тоҕотун да билбэккэ таптал абылаҥар ылларар.

Онон Леонид Попову ийэ сир уонна иэйиилээх таптал ырыаһытын быһыытынан билинэрбит сөп” [7].

Поэт Ангелина Шадринова-Суоһааны ырыа-хоһоон дьайар күүһүн туһунан бэрт бэлиэтик, уйаҕастык суруйбут.  

“Бэһис кылааска Элгээйигэ үөрэнэ киирбитим. Өктөөп бырааһынньыгар диэри эдьиийдэрбин кытта бэйэбит эрэ олорорбут. Ийэлээх аҕабыт Толооҥҥо үлэлииллэрэ. Матаһыыкылынан киирэн көрөн-истэн тахсаллара.

Төрөөбүт буор ахтылҕана диэн ураты иэйии баарын мин ол саҕана сүрдээх ыарыылаахтык, дириҥник өйдөөбүтүм.

Ийэлээх аҕам барбыт матаһыыкылларын тыаһа ыраатан сүтүөр диэри, таһырдьа халҕан аан кэтэҕэр сыстан туран, кистээн ытыы-ытыы, өргө диэри иһиллиирим. Сүрэҕим-быарым ол матаһыыкыл тыаһын кытта тэҥҥэ Толооммор сүүрэрэ. Хаппыт буордаах күһүҥҥү тоҥ суолунан дьикти халлааннаах сыһыыбар тиэрдэрэ.

Биирдэ ол курдук ытаан-ытаан баран, киирэн, ороммор умса түһэн сыттахпына ырыа иһиллибитэ. Араадьыйаттан.

Са-ныыбыын тө-рөө-бүү-үүт аа-аалаас-пыы-ыын…

Ол кыракый сүрэҕим туох баар кыайан этиллибэт ахтылҕанын, аймалҕанын барытын биир тэҥҥэ кутан баран, ырыа гынан таһаарбыт ураты курулҕан миигин кууһан ылбыта. Ырыа матыыба, тыллара мин сүрэхпиттэн тахсаллара. Толоонум барахсан мин эрэ сүрэхпэр күндү көстүүлэрэ биир-биир элэҥнээбиттэрэ. Уоскуйуу уу нуурал ытыһынан улам оргууй ылан утуйуу түһэҕэр бигээбитэ.

Ол ырыа тыла Леонид Попов хоһооно буоларын хойут билбитим.

Оҕо сааһым ол умнуллубат дириҥ иэйиитинэн харахпын туманнырдан кэлэр ырыа тыллара, билигин даҕаны мин дьикти халлааннаах Толоонум сыһыытыгар үүнэн турар курдуктар. Поэттыын көрсүбэккэ, билбэккэ да эрэ бастакы билсиһиим итинник этэ” [8].

Леонид Попов ырыа буолбут хоһоонноругар сыһыаран атын да дьон санааларын эппиттэрэ, суруйбуттара баара чахчы уонна этиэхтэрэ, суруйуохтара, анаан чинчийиэхтэрэ турдаҕа.

Музыка чинчиһиттэрэ Н.И. Головнёва уонна З.И. Кириллина М.И. Глинка аатынан Новосибирскайдааҕы консерватория музыка историятыгар кафедратын иһинэн таһаарбыт  “Якутская музыкальная литература” диэн үлэлэригэр композитор Грант Григорян лирикатын чулуу холобура Леонид Попов тылыгар суруллубут ырыатыгар көстөр диэн ыйбыттар [9].

Леонид Попов хоһоонун тыла-өһө, тэтимэ, дорҕооно, кээмэйэ ырыа айылҕатыгар олус дьүөрэ буоланнар, Бүөтүр Тобуруокап этэринии, “киһи ыллаан эрэ аахтаҕына сатаныах курдук дьикти кэрэ” буоланнар, Сэмэн Руфов суруйбутунуу, “ырыа музыкатын хоһоон тыллара бэйэлэрэ ыйан-сирдээн биэрэр” буоланнар оннук чулуу холобур буолар ырыа суруллар. Ол да иһин Леонид Попов тылыгар элбэх композитор, мелодист ырыа айбыт уонна айа даҕаны тураллар. Ону бу ырыанньыктан сиһилии көрөн билиэххэ, итэҕэйиэххэ сөп.

Уонна, суруйуубун поэт Вениамин Миронов алгыс тылларынан түмүктүүбүн.

“Саха поэзиятын алаһатын үйэ-саас тухары нүөлсүтэ-өҥсүтэ, уолбат уйгу уутунан сүүрдэн күлүмүрдүү, чаҕылыҥныы турдун биллиилээх, чахчы норуот поэта Леонид Попов ымыылаах ырыатын сырдык дьүүктэтэ!”

СИГЭНИИЛЭР

1. Суруйааччылар Леонид Попов туһунан / “Сунтаар миигин ыҥырар”: хомуурунньук. ‒ Дьокуускай, 2018. ‒ С. 12-13.

2. Борисов И.В. Бар дьон таптала / Орто дойдуну киэргэтэн… ‒ Дьокуускай, 2006. ‒ С. 40.

3. Тобуруокап П.Н. Ким барыта билэр / Орто дойдуну киэргэтэн… ‒ Дьокуускай, 2006. ‒ С. 68.

4. Руфов С.Т. Леонид Попов түһүлгэтэ / Руфов С.Т.  Литература эйгэтигэр. ‒ Дьокуускай, 2014. ‒ С. 69.

5. Эрдэ ыйыллыбыт үлэ. ‒ С. 65-66.

6. Федосеев И.Е-Доосо. Советскай поэзия чаҕылхай сулуһа / Орто дойдуну киэргэтэн… ‒ Дьокуускай, 2006. ‒ С. 86.

7. Винокуров Н.Е.-Урсун. Ийэ сир уонна иэйиилээх таптал ырыаһыта / Попов Л.А. Айымньылар. ‒ Дьокуускай, 2014. ‒ С. 8-9.

8. Шадринова А.Н.-Суоһааны. Өйүм-сүрэҕим умнуллубат сыһыытыгар / Орто дойдуну киэргэтэн… ‒ Дьокуускай, 2006. ‒ С. 86.

9. Головнева Н.И., Кириллина З.И. Якутская музыкальная литература. ‒ Якутск, 1991. ‒ С. 110.

Если вы увидели интересное событие, присылайте фото и видео на наш
Whatsapp +7 (999) 174-67-82
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору. Спасибо!
Система Orphus
Наверх