АФИША КАРТА ЯКУТСКА 2GIS Билеты онлайн ГОД ЭКОЛОГИИ
ПОГОДА
4
Облачно
КУРС ВАЛЮТ
Курс ЦБ
$  63.96
 71.92
18+
ЛЕНТА НОВОСТЕЙ
Архив новостей
ААР АЙЫЫ ИТЭҔЭЛЭ
17 апреля 2014, 14:05
4257

Айбыт аҕа халлаан, Бүппэт Куйаар, иитиллибит ийэ сир туһунан өйдөбүллэр

Холобур, 2001 сылга киирэн баран, Күҥҥэ дэлби тэбиилэр бөҕө буолбуттара. Ити сүүнэ күүстээх дэлби тэбиилэр сиргэ, киһиэхэ, хамсыыр-харамайга, окко-маска сабыдыаллара сүдү улахан буолуохтаах.

 

Билигин космическай биология — атыннык гелиобиология диэн улахан наука баар. Чинчийэн көрдөхтөрүнэ, Күн уота күүһүрэн кэлиитэ 27 хоно-хоно уонна 11 сыл буола-буола, цикл курдук барар эбит. 27 күннээх цикли кыра, 11 сыллàаҕыны улахан цикллэринэн ааттыыллар. Маны таһынан үйэ цикллэрэ диэн эмиэ бааллар. Дессау куорат киһитэ Г. Швабе Күҥҥэ баар бээтинэлэри уонна Күн үлэтин периодичноһын үөрэппитэ. Онтон салгыы Берн куорат киһитэ Р. Вольф Күн үлэтин туһунан элбэх матырыйааллары хомуйан улахан түмүктэри оҥорбута.

 

Россияҕа учуонай А.Л. Чижевскэй Күн үлэтин уонна сирдээҕи олох икки ардыгар баар сибээһи улаханнык үөрэппитэ. 1915-1920 сыллаахха А.Л. Чижевскэй үлэлэрэ бэчээттэммиттэрэ. Ону үгүстэр күлүү гыммыттара, итэҕэйбэтэхтэрэ. Авторы өссө Күҥҥэ бээтинэ көрдөөбүт, кини — фантазер диэбиттэрэ. Арай 1938 сыллаахха кини үлэтин медицина учуонайдара сыаналаан, аан дойдуга аатырдыбыттара.

 

1960-с сылларга учуонайдар энцефалит ыарыы 10-11 сыл буола-буола Күн үлэтин 11 сыллаах циклигэр сөп түбэһэн көбөрүн, күүһүрэрин билбиттэрэ. Атын ыарыылар эмиэ итинник буолуохтарын сөп диэн сабаҕалаабыттара.

 

История этэринэн, 1364-1367 сылларга улахан иэдээннээх холера эпидемията турбута. Китай летописецтара бу кэмҥэ Күҥҥэ киһи көннөрү да хараҕынан көрөр улахан бээтинэлэрэ көстүбүттэрин туһунан суруйан хаалларбыттара.

 

Билигин улахан бээтинэлэр таҕыстахтарына, грипп улахан эпидемиялара буолалларын туһунан элбэхтик ахталлар. Биологтар араас куһаҕан үөн-көйүүр үксээһинэ, холобур, саранча, эмиэ Күн үлэтин кытта ситимнээҕин быһаараллар.

 

Япония враһа М. Такита Күн үлэтин күүһүрүүтэ киһи хааныгар хайдах дьайарын үөрэппитэ. Россияҕа биллиилээх гематолог Н.А. Шульц Күҥҥэ буолар дэлби тэбиилэр киһи хааныгар лейкоциттары аҕыйаталларын, лимфоциттары улаатыннаралларын дакаастаабыта. Ол аата, итинник түбэлтэҕэ киһи хаана атомнай дэлби тэптэрии радиациятыгар түбэһии кэнниттэн курдук буола уларыйар эбит.

 

Сиргэ буолар уларыйыылар Арктика, Антарктида муустарын аҕыйааһына, салгын итийиитэ, озон бүрүөтүн туруга, салгын баттааһынын уларыйыыта, океаннар уулара элбээһинэ, аҕыйааһына, буурҕалар, холоруктар түһүүлэрэ, хаар, самыыр төһө элбэҕэ о.д.а. Күн активноһын кытта быһаччы сибээстээхтэр.

 

Дьэ, ити Күн диэн биир планета Орто Дойдуга дьайыытын туһунан кыратык кэпсэттибит. Кини дьайыыта чугас буолан биллэр күүстээх. Оттон атын планеталарбыт биһиэхэ дьайбаттар үһү дуо? Биллэн турар, дьайаллар. Киһи Ийэ Кут, Сүр ылбыт, Салгын Кутун сайыннарбыт, Буор Кутун бухатыппыт Аҕа Халлааныттан, кини сулустарыттан наһаа улахан тутулуктаàх. Планеталар хайдах дьайаллара барыта бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктаах буолуон сөп. Астрологтар итиннэ маарынныыр үөрэхтэрэ мээнэҕэ буолбатаҕа биллэр. Күн, төһө да цикллэри тутустар, тоҕо итинник оччото суох дьайыыны оҥоруоҕай? Тугу эрэ сыыһан эрдэхпит буолуо, эбэтэр, онтон көмүскэнэр туох эрэ улахан көмүскэли булуохтаахпыт буолуо. Эбэтэр киһи-аймах диэн аналлаах эпидемияларынан аҕыйатыллар, бэрээдэктэнэ турар бактерия бөлөҕө дуу? Наука бэрт элбэҕи билбэт, сабаҕалыыр эрэ.

 

Былыр-былыргыттан тоҕо эрэ киһи Халлааҥҥа, Күҥҥэ үҥэр-сүгүрүйэр ээ. Ити мээнэҕэ буолбатаҕа чахчы. Халлаан барыбыт аҕабыт буоллаҕа дии. Аҕа Халлаан айар күүһэ Орто Дойдуга олох төрдүн оҥорор. Сатаан олорбоккобут, тугу эрэ сыыһаммыт, Аҕа Халлаан ол аата кыыһырар буоллаҕа дии диэн өйдүөхтээхпит. Күҥҥэ буолбут элбэх дэлби тэбиилэр биричиинэлэрэ суох буолбатаҕа биллэр. Онон, биллэн турар, инники өттүгэр ити дэлби тэбиилэр киһи-аймахха охсуóну оҥорбокко ааһалларын, айылҕаҕа иэдээннэри аҕалбаттарын туһугар Үөһээ Аар Айыыларга үҥүөхтээхпит. Үөһээ Күүстэргэ, Аҕа Халлааҥҥа, Үрүҥ Күҥҥэ үҥүү-сүктүү киһи-аймаҕы кытта саастыы историялаах. Алта дуу, сэттэ дуу, тоҕус дуу тыһыынча сыллааҕыта (чуолкайын история билбэт — автор) олорон ааспыт улуу философ, Соҕуруу Урал киһитэ, Заратуштра “Авеста” диэн ааттанар ытык кинигэлээх. Хаһан эрэ бу кинигэ Персидскэй империя духовнай культуратын төрүтэ, сүрүн үөрэҕэ этэ эбээт. Бу “Авестаҕа” Күҥҥэ анаан суруллубут главаны ааҕан көрүөҕүҥ эрэ.

 

 

Хваршед-ньяйш

 

Солнце сияющее, бессмертное,

блестящее, быстроконное почитаем мы!

И вот, если Солнце светлое греет,

и вот, если Солнца свет греет,

стоят небожители – сотни и тысячи,

Хварну ту собирают, Хварну ту спускают,

Хварной той наделяют землю

Акурой данную:

и создают Истину Мир,

и создают тело Истины

И вот, лишь, когда Солнце взойдет

будет Земле Акурой данное очищение,

Водам проточным очищение,

Водам источников очищение,

Водам озерным и морским очищение,

Водам стоячим очищение,

будет творению праведному очищение,

всему, что от Святого Духа.

Если же Солнце не всходит,

тогда дайвы несут смерть

всему, что в семи каршварах

и никак не могут небожители

в телесном мире найти себе места.

Тот, кто поклоняется Солнцу, которое

бессмертное, блестящее, быстроконное,

противостоит тьме,

противостоит дайвам, порожденным тьмою,

противостоит ворам и разбойникам,

противостоит колдунам и ведьмам,

противостоит дряхлости и беспамятству,

поклоняется Акуре и Мазде,

поклоняется Бессмертным Святым,

поклоняется собственной душе,

ублажает всех Изедов —

и духовного и проявленного мира,

тот, кто поклоняется Солнцу, которое

бессмертное, блестящее, быстроконное!

 

 

Манна Хваршед — диэн Иран тыла, Күн диэн өйдөбүллээх, Акура — Мазда — былыргы Иран таҥараларын пантеонун саамай үрдүкү таҥарата Сахаларга Үрүҥ Аар Тойон курдук. Былыргы Египеккэ, Индияҕа Күн саамай үрдүкү таҥара буолбатах, Күн бу дойдулар улуу таҥараларын Гор уонна Митра харахтарын курдук өйдөнөр. Сахаларга күн таҥарата Күн Күбэй Хотун, эмиэ саамай үрдүкү таҥара буолбатах. Оттон Ираннарга саамай үрдүкү таҥаралара – Күн таҥарата. Хварна диэн тыл таҥара күүһэ диэн өйдөбүллээх.

 

Дьэ, хайдах курдук үрдүк өйдөбүллээхтик Үрдүк Үрүҥ Күҥҥэ гимн суруллубутуй?! Халлааҥҥа олохтоох үрдүкү күүстэр сүүстэр-тыһыынчалар дэммит. Кинилэр Хварнаны, ол аата, таҥара күүһүн хомуйан Ийэ сири нүөлсүтэн Кырдьыгы айаллар дэммит. Сахалар Үөһээ Аар Айыылартан көрдөһөллөрүгэр “Айыы күүһүн ыытаҥҥыт Ийэ сири илгэлээҥ, Аҕа Халлаан айар күүһүнэн алҕаан-силээн, арчылаан айыҥ-тутуҥ!” диэн көрдөһөллөр. Тоҕо баҕас майгылыырай?!

 

Ол аата, Заратуштраҕа Халлаан — айар-тутар таҥара күүһүнэн сири илгэлиир, кырдьыгы айар Аҕа Халлаан эбит. Оттон таҥара күүһүн хомуйан ыытааччыларынан Үөһээ Сырдык Күүстэр буолаллара манна быһаччы этиллэ сылдьар. Культура, итэҕэл маарыннаһаллара, биллэн турар, сиргэ үрдүк сайдыылаах, үөрэхтээх цивилизация баар буола сылдьыбытын ырылыччы кэпсии сылдьар.

 

Аҕа Халлаан айар дьайыыта олус киэҥ уонна күүстээх. Маҥнайгытынан, Аҕа Халлааҥҥа баар Аар Айыылар киһиэхэ Ийэ Куту, Сүрү биэрэллэр, Салгын Кутун тэнитэн сайыннараллар, киһиэхэ бигэ куйах оҥороллор. Маны таһынан Аҕа Халлаан киһи Орто Дойдуга олох олороругар бэрт элбэҕи айар-тутар, үөскэтэр-төлөһүтэр, үүннэрэр-ситэрэр, онон кини олорор усулуобуйатын тэрийэр. Аҕа Халлаан Ийэ Сирдиин тиксиһэн, дьайсан киһи тыынар салгынын, иһэр уутун айбыттара. Бу олох бастакы төрүтэ буолар. Киһи хаххаланнын-көмүскэннин, көҥүллүк тыыннын, Ийэ Сир илгэтинэн аһаатын диэннэр күөх тыаны, араас үүнээйини айан таһаарбыттар.

 

Күрүө Дьөһөгөй Тойонтон ылан сиргэ түһэрэн, сыспай сиэллээҕи сыһыы аайы сырыһыннарбыттара, Ала Мылахсын Хотунтан көҥүллэтэн хоноҕор муостааҕы хонуу аайы хойуннарбыттара. Аҕа Халлаан айар күүһүн, Ийэ Сири илгэлиир дьайыытын барытын Аар Тойон баһылыктаах Үөһээ Аар Айыылар ытык дьайыыларынан олохтообуттара.

 

Бар-дьон бултаан-алтаан аһаатын, сибиэһэйи, сүүдүҥүйү сиэн этэ-хаана бөҕөргөөтүн диэн, тайаан сытар тайҕаҕа, сыһыыга, хордоҕойго ньүөлсүйэн, уойан үөскүүр кыыл-сүөл айыллыбыта. Эмиэ итинник Аҕа Халлаан Ийэ Сирдиин көтөр-кынаттааҕы, уунан устар көмүс хатырыктааҕы үөскэппиттэрэ. Сиртэн хомуйан аһаатын, өссө чэгиэрдин диэннэр, араас сиэнэр үүнээйилэри, отоннору Ийэ Сиргэ дэлэппиттэрэ.

 

Дьэ, ити курдук барыта киһи туһугар, кини үчүгэйдик аһаан-таҥнан төлөһүйэн үөскүүрүн, олорорун иһин оҥоһуллубута.

 

Оннооҕор туттар сэптэннин, өссө киэргэннин диэннэр, Үөһээ Аар Айыылар Ийэ Сиргэ араас сиртэн ылыллар баайы-дуолу айбыттара. Ол гынан баран, ону туттуу кээмэйдээх, кэмнээх буолуохтаах диэн бэрт эрдэттэн сэрэппиттэрэ. Сир баайа харах уутун, халабыры, алдьатыыны-кээһэтиини, өлөрүүнү-сүтэриини кытта ыга ситимнээх, онон Ийэ айылҕаттан наадаҕын, тугу туһанаргын төһө сөп буоларынан бэркэ сэрэнэн ыл. Үлүһүйүмэ, үлүһүйүү иэдээни аҕалар, наһаа элбэҕи бэйэҕэр тарына сатаама, уоруу-талааһын ухханыгар кииримэ. Сир баайын да, булду да, баайы-дуолу да бэйэҕэр сөп буолары эрэ ылан туһан. Ол ыларгар Аар Àйыылартан, Аан Дойдуттан, Ийэ Сиргиттэн көҥүллэт, кинилэртэн көрдөс, былдьыыр эбэтэр уорар курдук ылыма. Бу былыргы өбүгэбит үөрэҕин, Аар Айыы итэҕэлин ирдэбиллэрин сорохторо ордон тиийэн кэлбиттэрэ буолар.

 

Киһи Орто Дойдутугар сатаан олорботун, кини биэрэр илгэлэрин сатаан туһаммат буолуутун сүрүн биричиинэтэ киһи ити үөрэҕи тутуспатыгар, харам санаатын кыамматыгар, барытын бэйэтин үйэтигэр сиэн бүтэрэ сатыырыгар сытар. Дьиҥэр, хас биирдии үөлээннээх дьоннор бөлөхтөрө (ол аата, хас биирдии көлүөнэ дьон — автор) кэлэр көлүөнэҕэ оҥорон, чөкөтөн, харысхал үөрэҕин кытта бииргэ туттаран иһиэхтээх этилэр. Ити барыта эстафета курдук бэриллэн иһиэхтээх, оччоҕо олох инники хаамыыта кэскиллэниэхтээх, хас биирдии киһиэхэ, түмүгэр, государствоҕа саппаас уонна киһиэхэ инникигэ эрэмньи үөскүөхтээхтэр. Манна мин Харысхал үөрэҕэ диэн тылы тутуннум. Сахаларга былыр маннык сүрдээх улахан уонна күүстээх үөрэх баар эбит. Бу үөрэх Айыы итэҕэлиттэн тахсыбыта уонна кини салаата буолара саарбаҕа суох. Сахаларга Харысхал үөрэҕэ бэйэтэ киэҥ уонна элбэх салаалардаах, ону барытын ааҕар сүрдээх уһун. Оннооҕор харысхал тыллар, харысхал санаалар диэн өйдөбүллэр сахаҕа бааллар. Хайа да омукка итинник өйдөбүллэр олус чуолкай буолбатахтар. Саха харыстаан киһини, оҕону быһа эппэт, бэйэтин быһа этиммэт, тугу оҥоруохтааҕын кэпсии сылдьыбат. Санаатын эмиэ итинник харыстыыр. Нууччалар “чтоб не сглазить” диэн өйдөбүллэрэ манна маарынныыр. Нуучча киһитэ сыыһа саҥардым эбэтэр быһа эттим дии санаатаҕына, хаҥас саннын нөҥүө үстэ силлиир уонна тыл этэр эбэтэр остуолу үстэ тоҥсуйар, эмиэ тыл этэр. Саха киһитэ уот оттон, уот иччититтэн уонна тыл иччититтэн көрдөһөр, сыыһа эппит тылын төннөрөр. Сахалар ол иһин быһа-бааччы мээнэ саҥалаах, быһа этэ, быһа этинэ, солуута суох хайгыы, соһуйа сылдьар дьону сөбүлээбэттэр, оннук дьонтон дьалты тутталлар. Оннук тылы иһиттэхтэринэ, ол эппит киһиэхэ:

 

Чычып-чаап буолума!

Абааһыга дылы арбаама!

Хатыҥ мастыы хайҕаама!

Эппит тылыҥ төнүннүн!

Эппит тылыҥ төлөрүйдүн!

Айаххыттан тахсаргын кыан!

Эппитиҥ төннөн искэр иҥнин!

Миэхэ ити тылыҥ тиийбэтин!

 

 

Саҥаҥ сатата таарыйбатын! — дииллэр, онтон хаҥас өттүлэригэр үстэ силлээн баран, уҥа өттүлэринэн бараллар. Ол тыл этэр киһигин уун-утары көрөн туруохтааххын. Тыл этэн баран, салгыы кэпсэппэккин. Эйэлэһэр, көннөрсөр буоллаххытына кэлин туспа, кини сыыһа саҥарбытын көннөрүнэн тыл эттэҕинэ эрэ эйэлэһэҕит.

 

Сөп чэ, бу харысхал үөрэҕэр өссө да төннөн кэлэн кэпсэтиэхпит. Кинини таарыйарбыт өссө да үгүс буолуоҕа. Онон Үрдүк Таҥара биэрдин, барыта иннибитигэр буоллун!

 

Аҕа Халлаан Ийэ Сиргэ дьайарын, кинини таптыырын куруутун көрө-истэ сылдьабыт. Аҕа Халлаан илгэлээх ардаҕы аҕалар, Ийэ Сири ньүөлсүтэр, дуоһутар, быйаҥы үөскэтэр. Аһа Халлаан уу-нуһараҥы түһэрэр, уоскулаҥы биэрэр, Ийэ Сир барамайдарыгар саҥа төрүөҕү үксэтэр, сэттэ өҥнөх кустугунан, уот курбуу чаҕылҕанынан, Аан Дьааһын этиҥинэн салгын уотун тэҥниир, Ийэ Сир күүһүн эбэр, эрчимниир.

 

Аҕа Халлаан күн уотунан, сырылас куйааһынан Ийэ Сири угуттуур, ууруур, ыарыыны-сүтүүнү ылгыыр, ыраастыыр, Айыы аймаҕын арчылыыр, араҥаччылыыр, алгыыр-силиир, айар-тутар, үүнэр-үөскүүр күүһү эбэр.

 

Аҕа Халлаан аламай маҥан сарыалынан, айыы бүрүөтүнэн (озонóнан — автор) айбыт дьонун-сэргэтин айыы тыынныыр, атыннык эттэххэ, үрүҥ тыыннарын өрүһүйэр, хара тыыннарын харыһыйар, Ийэ Сир иппит оҕолорун биэбэйдиир.

 

Аҕа Халлаан күлүмүрдэс Күнү таһааран Аар Айыылар алгыстарын Аан Дойдутугар аҕалан, абааһы күүһэ аҥардастыыр кутталламмытын аччатан, аҕыйатан абырыыр.

 

Аҕа Халлаан Аар Тойон дьаһалынан салаллан, Аан Дойдубар, Айыым аймаҕар абыраллаах күүһү түмэр, Айыы тыына, Айыы күүһэ сүппэттэригэр анаан-минээн айыллыбыт эбит.

 

Сахаларга чуолкайдык астрология баар буола сылдьыбыта биллибэт. Арааһа, суох быһыылаах, суола-ииһэ көстүбэт. Билигин сахаларга астрологияны, астрологическай халандаары айа сатааһын, ыйдарга аат-суол биэрэ сатааһын, кырдьык, эрбэхтэн эмэн оҥоһуллубут искусственнай көстүү буолар. Атын омуктарга баары үтүктэ сатааһын, параллелизмы өйтөн оҥоруу, дьиҥэр, былыргы итэҕэлбитин төрүт билбэт дьон “халлааны туойуулара” буолар.

 

Ол гынан баран, халлаан хас биирдии сулуһа киһиэхэ, сиргэ уопсайынан сабыдыаллааҕын мэлдьэһэр табыллыбат. Хас биирдии сулус (планета) бэйэтэ баарын биллэрэн, Àан Дойдуга – Бүппэт Улуу Куйаарга бэйэтин долгуннарын ыытар, ол аата, бу мин баарбын диэн. Ол долгуннар киһиэхэ кытта кэлэллэр, сабыдыаллыыллар, сорохторо көннөрү, буортута суохтук, сорох-сорохторо соччо үчүгэйэ суохтук. Хара дьүһүннээх ыар долгуну ыытар сулустар эмиэ бааллар.

 

Былыргы сахалар астрологиянан дьарыктамматахтара, кинилэр наһаа аҕыйах сулуһу аатынан билэллэрэ, сулустар халлааҥҥа хамсааһыннарын, алтыһыыларын сүнньүнэн Ыйы, Үргэли эрэ кытта сыһыаннаан билэллэриттэн уонна онтулара аҥардас дьылы-күнү сылыктааһынынан түмүктэнэриттэн көстө сылдьар. Халлаан сулустарын көрөн билгэлиир былыргы оҕонньоттор элбэх эрдэхтэриттэн итини мин кинилэртэн ыйыталаспыт буоламмын, син балачча билэбин. Кинилэр этэллэринэн, киһиэхэ саамай быһаччы сабыдыаллаахтарынан Күн, Ый буолаллар. Күн, биллэн турар, саамай сүдү сабыдыаллаах, саамай биһиэхэ чугас планета буолара биллэр буоллаҕа дии. Туолбут Ый аһаҕас түннүгүнэн тыгар сиригэр утуйбат этилэр. Халлаан сулустарын, былыттары аһара уһуннук одуулаһары сэмэлииллэрэ.

 

Саас эрдэ соҕус таһырдьа аһаҕас халлаан анныгар, аҕыйах түптэ быыһыгар, сыарҕаҕа эҥин утуйар үгэс мин дьоммор баара. Онно саамай салларым, халлааны көрүү этэ. Сулустар чаҕылыйалларын көрдүм да, наһаа үөһэ тахсыбыт курдук сананарым, ханна эрэ ыраах көтөн хаалыам, эбэтэр дэлби түһүөм диэн санаа муҥнуура, сиртэн араҕан ырааппыт, үөһэ сылдьар курдук буоларым. Ол иһин Сирбиттэн араҕымаары, халлааны көрбөт буола сатыырым уонна сытар ороммуттан күүскэ тутуһарым. Сарсыарда күн ойон сылаас буолуута турарбыт. Эмиэ да дьикти баҕайы эбит, аны санаатахха. Ити Бүппэт Улуу Куйаар тардар күүһүн биллиитэ буолуохтаах. Киһи төһө да сиргэ атаҕынан турдар, Аан Дойду Бүппэт Куйаар тардыытын, араас планеталар сабыдыалларын ортотугар сылдьарын ити эмиэ бигэргэтэр.

 

Киһи Ийэ сиргэ сөпкө олордун диэн, Аар Айыылар Аҕа Халлаан хамсааһыныгар сөп түбэһиннэрэн үлэлиир күнүскү кэми, сынньанарга түүҥҥүнү айбыттар эбит. Ол курдук Сир Ийэ ис күүстэрин сөпкө туһанарга анаан сыл түөрт кэмнээх буолбут. Түүнү күнүс, кыһыны сайын солбуйан испэттэрэ буоллар киһи, кыыллар сатаан олорбокколор, от-мас сатаан үүммэккэ, сотору эстии кэлиэ этэ. Цикл Ийэ сир олоҕор быһаарар күүс буолар. Син-биир тыынар тыын тэҥэ. Тохтоон сынньанан ыла-ыла, хамсааһын, үлэлээһин бу – Үөһээ Аар Айыылар Бүппэт Куйаар ис сокуонуттан таһааран, Орто Дойдуга биэрбит улуу бэлэхтэрэ буолар. Маннык Ийэ айылҕа үлэлиир, киһи, кыыллар сүрэхпит тэбэр, тыынабыт, утуйабыт, күнүс тура сылдьабыт. Өскөтүн маннык цикл сокуона Орто Дойдуга бэриллибэтэҕэ буоллар, олох төрүт да суох буолуо этэ.

 

Цикл хамсааһына аан маҥнай хайдах кэлбитэй?! Туох бу тэҥ кээмэйинэн хамсанар күүһү айбытай уонна ону сокуон курдук Орто Дойдуга олохтообутай?! Өскөтүн Орто Дойдуга хамсааһын маннык ытык сокуона олохтоммут буоллаҕына, бу Бүппэт Куйаàр (Вселенная) салаллар сокуонуттан туораабатах көстүү буолуохтаах. Ол аата, Бүппэт Куйаар син биир цикл хамсааһынын сокуонунан салайыллар эбит диэн быһаарыахха сөп дии саныыбын.

 

Аны бу цикллэр хамсааґыннарын түргэнэ хайдах быһаарылларый?!

 

Биллэн турар, Аар Айыылар Бүппэт Куйаарга олохтообут бу хамсааһыннара бэрт кыратык эрэ халбаҥныыр буолуон сөп. Холобур, дьыл туһааннааах кэмигэр кэлэр, күн тахсыахтаах кэмигэр тахсар, киириэхтээх кэмигэр киирэр. Былырыын атырдьах ыйын 3 күнүгэр күн быйылгы атырдьах ыйын 3 күнүнээҕэр эрдэ тахсыбыта, хойут киирбитэ түүн-күнүс атын кэмҥэ солбуллубуттара диир олус олуона уонна сатаммата даҕаны буолуохтаах. Итини барытын чыпчылыйыах да түгэнэ (сөкүүндэ курдук) Аан Айылҕа (Бүппэт Куйаар Айылҕата) сыыспатах буолуохтаах. Үөөээ Аар Айыылар маҥнайгы хамсааһыны биэрэн, Бүппэт Куйаарга кэм-кэрдии хаамыытын кэрчиктээн ааҕан, айан-тутан кэбиспиттэрэ үйэлэргэ уларыйбата биллэр. Холобур, билигин 17 чаас буолла, мин суруйа олоробун. Атырдьах ыйын 3 күнэ. Биир мөлүйүөн сыллааҕыта эмиэ маннык эбитэ буолуохтаах. Ону ким онно чаһынан кээмэйдии олорбута баарай?! Ол эрээри, өскөтүн бу кэм иһигэр сир шарын полюстара уларыйбатах буоллахтарына, бу этиим сөптөөҕөр саарбаҕалаабаппын. Өскөтүн, полюстар уларыйбыт да буоллахтарына, бу Дьокуускай куорат билигин турар координатыгар оччотооҕуга баар сиргэ итинник буолуохтаах. Инники өттүгэр, эмиэ туох да уларыйыы тахсыбатаҕына, аны мөлүйүөн да сылынан итинник буолуоҕа.

 

Хас биирдии киһи Дьылҕа Тойон быһаарыытынан туспа аналланан, дьылҕаланан, төһө өр уонна хайдах олоруохтааҕа быһаарыллан төрүүр. Хас биирдии төрүүр оҕо сүрэҕэ төһө өр үлэлиэхтээҕэ барыта быһаарыллан төрүүр. Кини үчүгэйдик иитилиннэҕинэ, сөпкө олордоҕуна, ити кэм-кэрдии тутуһуллар. Өскөтүн сүрэҕин ноҕуруускалаан олус элбэхтик үлэлээн, куһаҕан усулуобуйаҕа сылдьар буоллаҕына, үйэтэ кылгыан сөп. Ол аата, олох ыар усулуобуйата Аар Айыылар анаабыт кээмэйдэрин уларытар. Хас биирдии киһи бэйэтэ кыракый Бүппэт Куйаар буолар. Ол аата, ким эрэ буруйунан бу үөскээбит-төрөбүт киһи олоҕун усулуобуйата олус куһаҕаныттан олоҕо кылгыыр. Оччоҕо Үөһээ Аар Айыылар – Дьылҕа Тойон дьылҕалаабыта туолбатыгар тиийэр. Бу киһи олоҕо кылгааһына Бүппэт Куйаар сүрүн эйгэтигэр, кыра да буоллар, кэһиллиини таһаарар. Элбэх киһи дьылҕата итинник уларыйыыта улахан кэһиллиини таһаарыан сөп. Ол аата, өссө да өр үлэлиэхтээх сүрэхтэр тохтоон хаалыылара Бүппэт Куйаар циклигэр улахан охсууну оҥорор.

 

Дьэ, ити киһи үйэтэ искусственнайдык кылгааһыныгар туох биричиинэлэр аҕалалларый? Оҕону сыыһа иитэр, атаҕастыыр, доруобуйатын ыһар, олус элбэхтик үлэлэтэр төрөппүттэр урут баар буолаллара. Итинник төрөппүттэргэ ыар аньыы ааҕыллар. Маннык төрөппүттэр үйэ ханнык эрэ түһүмэҕэр аньыы-хара үксээн удьуор быстарыгар кэптэрэ киирэн итинник кэбилэнэллэр. Итинник кииринньэҥ аҕалар, ийэлэр дьаабыланыахтарын сөп. Онтулара ыар аньыы буолан бэйэлэрин төрөппүт оҕолоругар кэлэр. Бу дьон оҕону атаҕастыыр дьайыыларын аньыылаах-харалаах, сэттээх-сэлээннээх кэп быһыы дииллэр.

 

Туора дьон, сыыһа тэрээһиннэр, батталлаах тутуллаах государство эмиэ дьон үйэтин кылгатар дьайыыны оҥороллор. Буруйа суох дьону итинник атаҕастыыр, өлөр-өһөр түмүккэ аҕалыы, биллэн турар, ыар аньыы буолара биллэр суол. Ол иһин ити дьон бэйэлэрэ, бу тэрээһиннэр, маннык тутуллаах государство бэйэлэрэ эмиэ өр буолбаттар. Ол аата, ити баттаммыт дьону кытта биир дьылҕаланаллар, өссө инники өлөллөр-сүтэллэр, эстэллэр, уларыйаллар. Дьэ, ити курдук элбэх сиэртибэлээх түктэри дьайыы тахсан кэлэр. Бүппэт Куйаарга бу улахан кэһиллиини таһаарар, Аан Дойду салайыллар тускулугар улахан охсууну оҥорор. Бу дьайыылар бары чараас Эйгэҕэ биллэн, онно сыаналанан буруйдаахтарга сэт, аньыы ааҕыллан иэстэбил сокуонунан буруйданаллар. Ол аата, дьону баттыыбын, атаҕастыыбын, өстөөхтөрбүн туоратабын диэн саныыр киһи, тойон, система барыта ити дьайыыларын ыар иэстэбилигэр киирэллэр.

 

Маннык ыар иэстэбилгэ дьоҥҥо кистээн куһаҕаны оҥоро, өлөрө-өһөрө сылдьар дьон тиксэллэр. Дьэ, ол иһин этэллэр: “Кимиэхэ эрэ куппут дьаатыҥ бэйэҥ дьоҥҥор барыларыгар тиийиэҕэ!” — диэн. Оттон дьону аһаҕастык өлөрө-өһөрө сылдьар дьон аньыыларын, сэттэрин иэстэбилэ хайдах кэлэрэ өйдөнөр суол дии саныыбын.

 

Аар Тойон Ийэ Кут биэрбит дьонун-сэргэтин хааннаах-халабырдаах сэриилэри тэрийэн кыргыы, хааны тоҕуу, дьон оҥорбут тутууларын, үүннэрбит үүнээйилэрин, астарын күдэн-таһаан оҥоруу төһөлөөх ыар аньыыный?! Маннык сэриилэри тэрийэр дьоҕурдаах дьону Аллараа Дойду анаан ыытар. Былыргыттан бу дьон ааттара-суоллара кырамаҥҥа этиллэн кырыыска турар. Холобур, Атилла, Чингис-хан, А. Македонскай, Кириэс походтарын баһылыктара, Наполеон, Гитлер о.д.а. Бүппэт Куйаар циклигэр — ол аата, айыллыбытынан салайыллан хамсааһыныгар ынырыктаах охсууну оҥорбуттарын иһин ыар аньыыны сүгэннэр, кинилэр Үөһээ Дойду үрдүк дьүүлүгэр киирбиттэрэ, кырамаҥҥа этиллэн кырыыска турбуттара. Ол иһин кинилэр утумнара билигин суохтар. Холобур, Чингис-хан Киин Азия дьоллоох-соргулаах, уу-нуһараҥ олоҕун уйулҕатын, нуһараҥын дьолун-соргутун алдьатан, тоҕо кэһэн туран Орто Азияны, Нуучча сирин, Кавкаһы үлтү үктээбитэ, дьонун-сэргэтин кыргыбыта. Инньэ гынан бэйэтин норуотун, дойдутун дьолун ити ыар аньыытыгар-харатыгар толук оҥостон, ити сэриилээн ылбыт сирдэригэр көһөрбүтэ.

 

Дьиҥэр, кини көһөрбөтөҕө, кини ыар аньыытыгар Үрдүкү Үөһээ Күүстэр итинник дьаһайбыттара. Түмүгэр Монголия, Киин Азия быста дьадайбыттара, тастан киирэр күүстэргэ утарсар кыахтара сүппүтэ. Дьэ, ол иһин, Нуучча сирэ ХVI-ХVII үйэлэргэ Сибиири, олус киэҥ сирдэри улахан утарсыыта суох сэриилээн бэйэтигэр холбоммута. Бу Чингис-Хан сэриилэрин ыар иэстэбиллэриттэн биирдэстэрэ этэ. Сэриитимсийэн, дойдутун ис күүһүн, экономикатын ыһан, халаàн-талаан, дьону нолуоктаан босхо аһаан-таҥнан сылдьыахпыт диэн, Чингис-Хан былааннаммыта, элбэх киһини хаанын тохпут ыар аньыытыттан күппүлүү барбыта. Өскөтүн кини дьону-сэргэни сэрииһит оҥортоон, сэриилээн баайдык олоруохха сөп диэн өйдөбүллээх өлөрсүү-өһөрсүү, хабырсыйыы хааннаах сиэмэтин бэйэтин дьонугар ыспатаҕа буоллар, Сибииргэ балачча күүстээх түүрдүү государстволар баар буолуо этилэр. Оччоҕо үгүс былыргы культура үлтү тэпсиллэн умнуллуо суоҕа этэ. Бүтүн сүүнэ государство дьонун көс омукка уонна халаан аһыыр дьон бөлөҕөр кубулуппут, хааннаах сэрииһити биһиги төрүппүт буолар дэһэр сахалар кытта бааллар. Бүттүүн норуот, дойду күүстэрин, баайын-дуолун, бэйэлэрин хааннаах суолларыгар туһанар итинник дьоннор хаһан да ыраастаммат ыар аньыылаахтар.

 

Хас биирдии киһи сүрэҕин тэбэрэ, тыынара тус-туһунан түргэннээх, ол аата, айылҕа кинини оннук оҥорбут. Кини холкутук сылдьан үлэлииригэр кини сүрэҕин тэбиитэ, тыынара сөптөөх кээмэйинэн улаханнык ноҕуруускаламмат курдук түргэтиэхтээх. Оттон кыаҕын таһынан үлэлээтэҕинэ сүрэҕэ, этэ-хаана барыта олус ноҕуруускаланан кини айылҕаттан ылбыт саппааһын эрдэттэн туһаныыга киирэр. Оттон бу киһи аһылыга мөлтөх буоллаҕына, ол саппаастар муҥутуурдук аҕыйыыллар, мөлтүүллэр. Маннык үлэлиир киһи сааһа сарбыллар. Билигин маны истэргэ дьикти курдук. “Туох оннук таһыйан, оннук ыксаан аһылыга мөлтөх буола-буола ол тугу үлэлиир киһини кэпсиигин»- диэххит. Дьэ, олоххо итинник баар буолар этэ. Сэрии кэмигэр киһилии аһа-таҥаһа суох икки хараҥаны ыпсаран үлэлээһини илэ харахпынан оҕо сылдьан көрбүт, кэлин бэйэм эмиэ оннук үлэлээбит киһибин. Уон икки сааспыттан бардам аҕам маачаха ийэбэр киһиргээн, таһыйа-таһыйа, күүһүм кыайбат үлэтин үлэлэтэрэ. Бу аныгы үйэҕэ кулуттааһын этэ. Итинник төрөппүттэрдээх дьон миигиттэн ураты эмиэ биир эмэ бааллара этэ буолуо дии саныыбын.

 

Маннык үлэлээһин син биир массыынаны, техниканы куһаҕаннык тутан, олус ититэн, ноҕуруускалаан үлэлэппит тэҥэ буолар. Дьону маннык атаҕастааһын аньыылаах-харалаах буолан, улахан иэстэбиллээх. Ол туһунан эрдэ этэн аһарбытым.

 

Дьон үлэҕэ олус илистибэтин диэн сахаларга үлэлээһиҥҥэ анал сүбэлэр, үөрэх да диэххэ сөп, бааллара. Маҥнай эт үөрэтиитэ диэн сэрэнэн үлэлээһин баара. Холобур, от охсуутугар, мас кэрдиитигэр. Үлэ кэнниттэн ууллубут арыыны иһэллэрэ, кыратык саламаат сииллэрэ. Атын аһы сиэбэт этилэр. Холобур, үүт-суорат, кымыс, эт, балык астары хас да хонукка сиэбэттэрэ. Чэйи, сойон, сынньанан баран, итиини эрэ иһэллэрэ. Сарсыарда, күнүс сөпкө арыылаах алаадьы эбэтэр саламаат сииллэрэ. Итини хатыы (закалка) диэн ааттыыллара. Онтон дьэ, хатан бүттэхтэринэ, сыыйа атын астары аһыыллар уонна күүстэрин толору үлэлииллэр. Хатыы кэмэ сэттэ хонук. Хатыы бүппүтүн, тириппэт, сылайбат, мээнэ утаппат буолбуттарынан билэллэр. Былыргы сахалар хаһан да үлэлии сылдьан тымныы, сөрүүн утаҕы испэт, сойбокко эрэ аһаабат этилэр. Сойуу кэмэ сайыҥҥы күөс быстыҥа — ол аата, быһа холоон 35-45 мүнүүтэ курдук буолара. Оруобуна аныгы спортсменнарга итинник сүбэлэри биэрэллэр дии. Сойор киһи кураанах окко күлүк соҕус сиргэ олорор, инчэҕэй сиргэ олорбот, сыппат этилэр, ол курдук охсуллубутунан үөл окко эмиэ олорботторо. Итинниккэ киһи ыалдьарын билэллэрэ. Ол иһин отууланар сир үрдүк кураанах сиргэ буолара.

 

Үгүс сирдэргэ, холобур, Бүлүүгэ, урут колхозтар, совхозтар салайааччылара сайын сүөһүнү өлөрөн туттубуттарын отчуоттуохтарын сүрэҕэлдьээн, дьоҥҥо эти сиэппэккэ үлэлэтэллэрэ. Былыр, ити үөҕүллэр саха баайдарын өйдөөх өттүлэрэ, дьон санаатын тутаары, үлэни үчүгэйдик ыытаары сүөһү өлөрөн, бултатан, дьону үчүгэйдик аһатан үлэлэтэр этилэр.

 

Ийэ Сир, Бүппэт Куйаар эмиэ тэбэр сүрэхтээхтэр, тыынар тыыннаахтар. Ийэ Сир сүрэҕэ тэбэрин, тыынарын, баҕар, ким эрэ, бэйэтин чараас эйгэтинэн билэрэ, көхсүнэн сэрэйэрэ буолуо.

 

Оттон ким истибитэй оннук дьиктини,

Бүппэт Куйаар сүрэҕэ тэбэр тыаһын?

Ким санаан, быһааран көрбүтэй итини

Муҥура суох куйаар хайдах тыынарын?

Быһаарыҥ эрэ, ону миэхэ, эһиги,

Ким этэр, өйдөтөр, кэпсиир кыахтааҕый?

Бу муҥура биллибэт Улуу Куйаарбыт

Сүрэҕэ ханан, төһө күүскэ тэбэрин?

 

Кини хайдах, төһө дириҥник тыынарын? — диэн мин ыйытабын.

 

Аан Дойду – Бүппэт Куйаар син-биир сүдү улахан тыынар тыыннаах кэриэтэ сүрэҕэ тэбэн, оттон бэйэтэ тыынан эрдэҕэ эбээт. Ол гынан баран, сүрэҕин тэбиитэ, тыыныыта хайдах быһыылаахтык уонна төһө түргэннээх буоларын биһиги, Сир дьоно, кыайан быһаарар уонна билэр кыахпыт суох. Ону сылыктыахпытын эрэ сөп.

 

Аан Дойду тутула, уопсайынан, дьикти. Кини хайа да наука кыайан сааһылаабатын курдук сааһыланан, киһи өйө-санаата кыайан толкуйдаан, анааран тиийбэтин курдук үрдүкү салаллар тутулга киирэн үлэлии-хамсыы, сайда, уларыйа турар. Ким, туох күүс, хаһан, хайдах бу Аан Дойдуга баар планеталар бэйэ-бэйэлэригэр тардыһан, ыһыллыбакка, бэрээдэктээхтик сааһыланан, сылытар Күннэри тула эргийэн сылдьалларын курдук айбытай, тэрийбитэй? Ол тоҕо үгүс үйэлэргэ салҕанан бара турарый? Ким, туох күүс бу ханна да тиийэн Бүппэт, Муҥурдаммат Куйаары айбытай? Тоҕо кини бүтэр уһуга суох Бүппэт Куйàарый? Ол кистэлэҥэ туохханый? Олох, тыынар тыыннаах хаһан да бүппэтигэр дуо? Манна эбии, Үрдүкү Күүстэр муҥура суох кыахтаахтарыгар уонна олус үрдүктэригэр дуо? Буолуон сөп. Муҥура суох Бүппэт Куйаары кырдьык муҥура суох кыахтаах олус Үрдүкү Күүстэр айбыт-туппут уонна салайар буолуохтаахтар. Ханнык да дьайыыта суох маннык дьикти ис салайыллар сокуоннардаах Аан Дойду бэйэтэ дьаалатынан үөскээн кэлиэн сатаммат. Мин “таҥараны итэҕэйбэппин” диир үөрэхтээх дьону дьиктиргии саныыбын. Салайыллар сокуоннàрдаах, цикллэрдээх, быһаàрылла илик дьиктилэрдээх Аан Дойдуну айбыт, салайар күүстэри таҥаралар диэн быһаччы билинэбин. Син санаабар, кинилэр ханнык баҕарар дьүһүнү-көрүҥү (форманы) ылынар кыахтаахтар. Кинилэри хайа эмэ омук дуу, бөлөх дуу сүгүрүйэр усулуобунай күүстэрин курдук өйдөөһүн олус тутах. Холобур, бу мин саха омугун таҥарата, онон кини сахалыы таҥастаах, сахалыы дьүһүннээх, сахалыы бэлиэлэрдээх, өссө сахалыы тыллаах буолуохтаах диэн өйдөбүл уонна оннук уруһуйдаан көрдөрө сатааһын олус халы-мааргы көстүү уонна ити дириҥ өйтөн тахсыбата биллэр. Ити көстүү биһиги сахабыт итэҕэлин үөскэтэ, сөргүтэ сатыыр дьоммут үлэлэригэр эмиэ көстө сылдьар.

 

“Чэ, Иисус Христос еврей дьахтарыттан төрөөбүт таҥара аҥардаах киһи буолан, бэйэтин омугар майгылата уруһуйданнын. Магомет, Будда тустарынан эмиэ итинник. Оттон Бүппэт Куйаары кытта ситимнээн быһаардахха, итэҕэл кэҥиир, үрдүүр, киэҥ далааһыннанар. Үрдүк Таҥара биир, Үрдүк Күн эмиэ диир дьон сорох өттүлэрэ бу өйдөбүлгэ чугаһыыллар. Ол гынан баран, сорох омуктар элбэх таҥаралаахтара (пантеон богов) туох да сыыһата суох диэххэ сөп. Бу көстүүнү биир сүрүн таҥараны атын көмө таҥаралары киллэрэн аан Дойдуну салайыы систематын курдук өйдүөххэ сөп. Холобур, сахалар таҥаралара Үрүҥ Аар Тойон баһылыктаах Аар Айыылар Үс Дойдуну — ол аата, Бүппэт Куйаары барытын салайар күүстэр быһыытынан биллэллэр. Бу буолар былыргы Аар Айыыларга итэҕэл күүстээх өрүтэ. Аар Айыылары барыларын ылан көрдөххө, маннык быһаарыы тахсар:

 

1. Үрүҥ Àар Тойон Үс Дойдуну, ол аата, Бүппэт Куйаары барытын салайар, дьаһайар саамай Үрдүкү таҥара.

 

2. Күн Күбэй Хотун – Күн таҥарата.

 

3.4. Чыҥыс Хаан, Одун Хаан – Бүппэт Куйаары, ол аата, Үс Дойдуну салайсар, кини дьылҕатын Үрүҥ Аар Тойоннуун быһаарсар таҥаралар.

 

5.6. Дьылҕа Тойон, Дьурантаайы Суруксут — Орто Дойду дьонун-сэргэтин дьылҕаларын быһаарар таҥаралар.

 

7. Сүҥ Дьааһын Тойон – Бүппэт Куйаары киртийииттэн, улахан абааһылар (демоннар) дьайыыларыттан ыраастыыр, чэгиэрдэр таҥара. Идэ, уот, ырааһырдыы, арчылааһын таҥарата.

 

8. Улуу Хотой Айыы — Орто Дойдуга Айыы аймаҕын, ол аата, Аар Айыыларга үҥэр-сүктэр дьону көмүскүүр таҥара.

 

9. Уордаах Күрүө Дьөһөгөй Тойон – Нүөл олох, сылгы-сүөһү, күүстээх-уохтаах уол оҕолор таҥаралара.

 

10. Ала Мылахсын (атыннык өссө Иһэгэй Иэйэхсит дииллэр) — Уйгу-быйаҥ, ынах-сүөһү таҥарата.

 

11. Ахтар Айыыһыт — Орто Дойдуга киһи-аймах үөскээһинин дьаһайар таҥара.

 

12. Эдьэҥ Иэйэхсит — Орто Дойдуга таптал таҥарата.

 

 

 

Саха таҥарата уон икки. Онтон биэһэ: Үрүҥ Аар Тойон, Күн Күбэй Хотун, Чыҥыс Хаан, Одун Хаан, Сүҥ Дьааһын Тойон Бүппэт Куйаары барытын салайаллар-ол аата, Үс Дойдуну барытын. Былыр баларга эбии өссө Адьарай Бөҕө таҥара баара. Кини олус баран Аан Дойду салайыллар сокуонун кэһэн муҥур баһылык буола сатаабыт. Ону Үрүҥ Аар Тойон Күн Күбэйдиин, Чыҥыс Хаанныын, Одун Хаанныын, Сүҥ Дьааһынныын, Хотой Айыылыын сүбэлэһэн баран, кинини Аар Айыылартан арааран, Арҕаа Халлаан уонна Аллараа Дойду баһылыгынан анаабыттар. Онон Аҕыс Атахтаах Адьарай Бөҕө диэн ааттанан бу ыйааҕы-оҥорууну төһө да сөбүлээбэтэр, ити солотун-дуоһунаһын туппута үһү. Онтон бэттэх Àйыы дьонугар арҕаа халлаан анысханнаах буолбут, Адьарай Бөҕө аартыгынан ааттаммыт. Ыһыах алгысчыта сыл аайы Адьарай Бөҕөттөн “Үүс түүтэ буолан мөлбөй, сыалыһар быара буолан сылаанньый, Айыы дьонугар хараххын хатаама, сүт, уоскуй” диэн алҕаан көрдөһөр буолбут.

 

Сэттэ атын Аар Айыылар: Дьылҕа Тойон, Дьурантаайы Суруксут, Хотой Айыы, Күрүө Дьөһөгөй, Ала Мылахсын, Айыыһыт, Иэйэхсит Орто Дойду дьонун дьылҕатын, олоҕун быһаарар, дьаһайар буолбуттар.

 

Мантан көрдөххө, саха былыргы итэҕэлэ сүрдээх киэҥ далааһыннаах, өйдөбүллээх эбит. Букатын дьиҥнээх космическай итэҕэл. Биир дьиктитэ, буруйдаммыт Адьарай Бөҕө букатын суох оҥоґуллубатах, арай тыына ыараан, абааһытыйан, Аллараа Дойдуну дьаһайар буолбут.

 

Онон былыргы сахалар бэйэлэригэр үтүө сабыдыаллаах халлаан хотугулуу илин өттүттэн соҕуруулуу илиҥҥитигэр диэри балаһатын ааттыыллар. Соҕуруу халлааҥҥа Улуу Суорун олорор, арҕаа халлааҥҥа Адьарай Бөҕө тахсар, Хотугу халлааҥҥа Хотугу Эмээхсин көрөр-истэр Ыйык Маһа турар. Халлаан илин өттүгэр, ити үөһээ эппит туһаайыыбар күн ортото Аар Айыыларга үҥэллэр, кинилэртэн көрдөһөллөр.

 

Дьэ, бу манан Аҕа Халлаан туһунан кэпсээммитин тохтотуоҕуҥ. Атынын хойут салгыы кэпсэтиэхпит. Онуоха Үрдүк Таҥара көмөлөстүн.

 

Билигин кыратык тохтоон Аам-Дьаам, Аллараа Дойду Орто Дойду киһитигэр туох сабыдыаллааҕын кэпсэтэн ааһыаҕыҥ. Аллараа Дойду баһылыга Аҕыс атахтаах Адьарай Бөҕө буоларын ахтан аастыбыт.

 

Сахалыы космология быһыытынан, Үс дойдуттан биирдэрэ Алларàа Дойду, атыннык эттэххэ, Нэс Нүөттүгэн буолар. Сахалар Аллараа Дойдуну үөһээ өттө дьөлөҕөс, аллараа өттө киэҥ, барыта түктэри оҥоһуулаах, айылҕалаах дойду курдук ойуулууллар. Айыы ойууттара Аллараа Дойдуга киирбэттэр, манна киирэр көҥүллээх эрэ ойууттар киирэллэр. Бу дойду ыйа түҥнэри, күннэри-түүннэри, барыта буһурук туман курдук бүдүкү-бадыкы көрүөҥнээх, сирэ кутаҥнас кута, ньаллырҕас бадараан дойду. Ортотунан өлүү өрүһэ сүүрэн ааһар. Ол өрүс балыга таҥнары хайыылаах, таҥнары хатырыктаах, кэтэҕинэн харахтаах.

 

Аллараа Дойдуга ыарыы төрүттэрэ ордууланаллар уонна Орто Дойду дьонугар куһаҕаны оҥороллор. Бу дойдуттан Ыйык мас силистэрэ саҕаланаллар уонна бэйэтэ Үс Дойдуну холбоон тохсус халлааҥҥа тиийэр. Бу дойду Аан Дойду айылларыгар үчүгэй уонна куһаҕан дьайыылары тэҥнииргэ анаан абааһы күүһүнэн айыллыбыт эбит. Адьарай Бөҕө ол дьайыыны Сир дьонугар аҕалан Аар Айыыларга утары күүһү бэлэмниир. Биһиги ыарыы төрүттэрин туһунан кэпсэппиппит. Онон бэрт кылгастык эрэ ахтан аһарабыт. Адьарай Бөҕө Сир дьонун Айыы аймаҕын ахсаанын аҕыйатарга, ыарыы төрүттэрэ дьон Ийэ Куттарын уоран муҥнуулларыгар улаханнык кыһанар. Кини Үөһээ Аар Айыылар эйгэлэриттэн үүрүллэн кинилэргэ өстүйэр.

 

Адьарай Бөҕө баһылыктаах Аллараа Дойду абааһыларын Айыы аймаҕар куһаҕан дьайыыта итинэн эрэ бүппэт. Кинилэр дьоҥҥо өссө олоххо мэһэйдиир, аньыы-хара аахтарар куһаҕан кыдьыктары, куһаҕан санаалары ыыталлар. Олору аахтахха манныктар: ымсыы, ордугумсах, иҥсэ-мэнэгэй буолуулар, дьону холуннарыы, үөҕүү, урут түсүһүмтүө буолуу, бардамсыйыы, бэрдимсийии, бэрт былдьаһыы, дьону туоратыы, албан аакка тардыһыы, сымыйалааһын, албыннааһын, түөкүннээһин, уоруу-алдьатыы, итириктээһин, дьону түһэн, уган биэрии о. д. а. Бу кыдьыктар Салгын Кутун үөһээ араҥалара сайдыбатах айыылыы тыына (духовнайа), иитиитэ суох киһиэхэ түргэнник иҥэллэр уонна кини олоҕун быстыспат аргыстара буолаллар. Түмүгэр, кинилэр бу киһи этин-хаанын, өйүн-санаатын быстыспат сорҕолоругар кубулуйаллар.

 

Онон Аар Айыылар дьоҥҥо үтүө сабыдыалларын Адьарай Бөҕө баһылыктаах Аллараа Дойду абааһылара итинник ньымаларынан алдьатарга дьулуһаллар. Ол аата, Айыы уонна Абааһы икки ардыгар буолар охсуһуу бар-дьон өйүн-санаатын былдьаһыы быһыытынан барар. Бу охсуһууга билиҥҥи туругунан Айыы кыайа турар диир кыахпыт суох. Төттөрүтүн, Адьарай Бөҕө эйгэтин дьайыыта, сабыдыала баһыйан, ыйааһын кинилэр диэки кэлтэгэйдии турар.

 

Ити көстүү сүрүн биричиинэлэрин элбэҕи этиэххэ сөп. Дьон-сэргэ да элбэҕи көрдөнөр, быһаара сатыыр быһыылаах.

 

Саамай сүрүн биричиинэнэн киһи-аймах итэҕэлэ суох буолан өр кэмҥэ судургу ирдэбиллэринэн олорон кэллэ. Итэҕэл өр кэмҥэ суох буолан итэҕэлбит, үтүө үгэстэрбит, былыргы оҕону иитэр-үөрэтэр буойууларбыт ити кэм устата — ол аата, элбэх көлүөнэ дьон устата ыччаттан ыччакка бэриллибэтэ. Ыраата барбакка эттэххэ, биһиэхэ кырдьаҕас дьоҥҥо, ытыктабыл умнуллубута ыраатта. Оттон хаһан эрэ ити культура сахаларга үрдүк этэ эбээт. Культурнай буолуу бэйэ эгоизмыттан, бэйэни убаастаныыттан, таптааһынтан саҕаланар буоллаҕына ол намыһах культура буолуоҕа. Тулалыыр эйгэҕэ, туора дьоҥҥо, эн дьиэҕэр-уоккар, бэйэҕэр хайдах сыґыаннаһыахтарын баҕарарыҥ курдук сыһыаннаһа үөрэннэххинэ, кырдьаҕастары, төрөөбүт норуотуҥ тылын, историятын биллэххинэ, Ийэ дойдугун, норуоккун, төрөөбүт сиргин таптыыр буола үөрэннэххинэ, эйиэхэ элбэх да такайыыта, үөрэтиитэ суох сөптөөх культура киириэҕэ, баар буолуоҕа.

 

Аллараа Дойду ити дьайыылара киһи Салгын Кутун алдьатан Буор Кутугар иҥэннэр, кыдьыктары үөскэтэллэр. Ийэ Кутугар, Сүрүгэр суоһууллар. Онон Сир киһитэ Үөһээ Сырдык Эйгэ күүстэригэр үҥэр-сүктэр, аньыытын-харатын ыраастанар эрэ буоллаҕына чөл сылдьар, олорор кыахтаах. Киһиэхэ ити иҥмит сирдээҕи кыдьыктар, өскөтүн киһи кинилэри утары охсуспат, кинилэртэн аккаастаммат, таҥараҕа үҥпэт буоллаҕына, кинини кыайаллар, баһылыыллар уонна аньыыны-хараны, сэти-сэлээни оҥортороллор. Түмүгэр, оннук киһи Салгын Кута үөһээ араҥаларыттан саҕалаан алдьанан, ол алдьаныы бүтэһик араҥаҕа тиийэ кэлэр. Салгын Кутун араҥалара алдьанан бүтүүтэ киһи, киһи быһыытынан бүтэр, ол аата, өй-санаа,  быһыы-майгы өттүнэн букатыннаахтык сатарыйар. Салгын Кут эстиитэ атын Куттарга охсуута улахан. Манныкка тиийбит киһи өрүттэрэ кыаллыбат.

 

Биһиги Бүппэт Куйаар киһиэхэ сабыдыалын, дьайыытын кэпсэттибит. Кэпсэтэрбитигэр олус тэнийбэтибит, быһаччы быһаарыылары биэрдибит. Аны билигин Бүппэт Куйаар биир планетата — киһи-аймах үөскээбит-тэнийбит биһигэ, Буор Кута бухатыйбыт миэстэтэ Орто Дойду киһиэхэ сабыдыалын уонна Ийэ Сиргэ таптал туһунан кэпсэтиэхпит.

 

Орто Дойду киһи үөскүүр, от-мас үүнэр, хамсыыр-харамай элбиир, тэнийэр, көй салгыннаах, күлүмүрдэс күннээх, күн-түүн солбуһуулаах, ыраас, чэгиэн уулардаах, көмүс хатырыктаах күндү балыктаах, уоскуйбат уйгулаах, быстыбат быйаҥнаах бэрт үтүө дойду гына айыллыбыт. Үөскүүр киһи-аймах төһө баҕарар өр үөскээн-ууһаан үгүс үйэлэргэ бу сиргэ бас да арыы, быс да сыа буолан олорор кыахтаах этэ. Орто Дойду диэн биһиги Ийэ сирбит, төрөөбүт дойдубут буолар. Сиргэ олорор киһи үлэлиэн эрэ наада, кини төһө баҕарар уйгулаахтык олорор кыахтаах. Үүннэрэн аһыырга биһиги сирбит быйаҥнаах, маны таһынан кини бэйэтэ ас-үөл бөҕөнү бар-дьонугар босхо үүннэрэн биэрэр, ойуура дэлэй бултаах-алтаах, уута араас балыгынан баай, хонуу-хордоҕой аайы хоноҕор муостаах батыспатынан үөскүүр, сыһыы — толоон аайы сыспай сиэллээх толору үөмэхтэһэр, үөрдүһэр кыахтаах олус үтүө дойду.

 

Сир Ийэ — биһиги барыбыт төрөөбүт ийэбит. Сиргэ төрүүбүт, улаатабыт уонна Буор Куппут бухатыйан киһи буолабыт, олоробут, үлэлиибит, айабыт-тутабыт. Сиргэ төрөөбүт киһиэхэ — Ийэ Сир, сөпкө сылдьар буоллаҕына, кими да туораппат, атаҕастаабат, барыбытын аһатар-таҥыннарар үтүөкэннээх Ийэ буолар. Ийэ Сирбит үтүөкэннээх иччитэ Аан Алахчын Хотун бэйэтэ эмиэ оннук, нүөл, үтүө санаалаах, баай-талым бэйэлээх, кэрэ, намыын-наскыл эйгэлээх. Кини чуумпу, уйулҕаны хамсаппат, айылҕаны алдьаппат, сата баһын тардыбат үүт-тураан олоҕу сөбүлүүр. Ол иһин да, сорох аата Аан Наскыл, Аан Налыйа Хотун диэн.

 

Сир баайын көрдөөн, сир баайын хостоон, ону-маны туһалаары оҥордохпут аатыран, ону бары Ийэ сирбитин араастаан түөрэ сүргэйдилэр, хастылар, алдьаттылар, күөх солко ойуурдарбытын ууга тимиртилэр, уотунан уһуутаттылар, абааһы күүһэ — атомынан дэлбэритэ тэптэрдилэр, салгыны сатарыттылар, салгыны өлүү тыынынан киртиттилэр, тыынар тыыннаахха Үрүҥ Аар Тойон дьоҥҥо биэрбит үрүҥ тыынын быһар дьайданар. Бу ыар аньыы!

 

Ийэ айылҕам илдьи тэпсиллэн иитэр-аһатар күүһэ мөлтөөтө, иитэр-аһатар илгэтэ хара дьайынан киртийдэ. Тамайа сүүрэр тайахтарбыт, үөр туллуктуу үгүс элбэх табаларбыт толооннорго үөрүнэн оҕуттулар, сайын ортото күөх тыаларбыт хараара өллүлэр, көмүс ууларбытыгар күндү балыктарбыт бааһырдылар, киһи-аймах үйэтэ кылгаата, өлөн-сүтэн барда, төрүүр оҕо төлкөтө түҥнэстэр кутталланна. Ити барыта салгыны өлүү тыынынан, хара дьайынан киртиппиттэриттэн буолла.

 

Салгыы маннык баран сирбит үрдэ сириэдийэрэ, чээл күөхпүт чэлгийэр, уйгу-быйаҥмыт улаатара, киһи-аймах кииллийэн элбиирэ биллибэт буолла быһыылаах дуу?!

 

Дьэ, киһи баар уһуну өйдөөбөт, кэскиллээҕи санаабат дьиҥ киибэс, абааһытыйбыт барамай. Ити иэдээн хантан да кэлбэтэ, халлаантан түспэтэ. Барытын Сир киһитэ оҥордо, бэйэтигэр айа иитиннэ, сохсо оҥоһунна, кэннигэр кэнчиэ быраҕынна, иннигэр инчиэ кэбиһиннэ, ойоҕоһугар ончуо оҥоґунна.

 

Бу иэдээни тэрийбит, оҥорбут дьон бэйэлэрэ даҕаны мантан сирдээн тимирэн, халлааннаан көтөн куоталлара биллибэт ээ.

 

Бу барыта киһи-аймах Буор Кутугар оҕуста, үөскүүр ыччат ол онтон буомтуйда. Сиргэ үөскээбит киһи Ийэ Сир ыраас илгэтинэн аһаан Буор Кута бухатыйыахтаах этэ. Аар Тойон оннук айбыта, Дьылҕа Тойон итинник дьылҕалаабыта. Онтубут баара, уобар аһыҥ уодаһыннаах, ыстыыр аһыҥ сүлүһүннээх, иһэр утаҕыҥ идэмэрдээх, тыынар салгыныҥ дьайдàах буолла. Тоҕо оннук буолла, ким итинник дьайда, хайа абааһы ыар тыына оннук буулаата? Барытыгар буруйдаах абааһытыйбыт, алдьатыы суолугар киирбит, адьарай тыыныгар уһуйуллубут сир оҕото киһи. Дьэ, буолар да эбит! Хайдах итинник Айыы киһитэ буолуохтаах сиргэ төрөөбүт, Аар Тойонтон Ийэ Кут, Сүр ылбыт, Салгын Кутун салайтарбыт, Дьылҕа Тойоҥҥо дьылҕалаппыт икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх, сиик тыыннаах, симэһин хааннаах, Ийэ Сиртэн аһаан Буор Кута бухатыйбыт босхо бастаах бороҥ урааҥхай санаата буолан итинник оҥордо?!!

 

Былыргыттан-былыр Үрүҥ Аар Тойон киһини Орто Дойдуга дьылҕалаан түһэрэригэр, олохтууругар кэлин кэскилгин быһынаар, Ийэ сиргин илдьи кэһээр диэн быһàарбатаҕа буолуохтаах этэ эбээт! Бу туох ааттаàх хараҥа күүс киһи-аймаҕы Үрүҥ Аар Тойон үтүө суолуттан туораттаҕа буоллаҕай?!

 

Дьэ, буолар да эбит! Ол аата, Орто Дойдубар киһи-аймахха Адьарай Бөҕө баһылыктаах абааһы аймаҕа Аллараа Дойдуттан аргыардаах ардаҕынан дьайыыта улааттаҕа буолуо! Икки атах абааһы дьайыытыгар киирэн бэйэтэ илэ абааһы кэриэтэ буолан, Айыы сирин алдьатар, Күн сирин урусхаллыыр суолга киирдэҕэ дии! Ханнык күүс маны тохтоторуй?! Ким бу алдьаныыны-кээһэниини чөлүгэр түһэрэрий, Ийэ сири эмтиирий, алдьаммытын абырахтыырый?! Туох күүс Айыы дьонун быыһыырый?!

 

“Абааһы Айыы буолан кубулунан, Àйыы дьонун аймыаҕа, алдьархайга тэбиэҕэ, сотору-сотору сугулаанныаҕа, муста-муста мунньахтыаҕа”, — диэн былыр саха мындыр өйдөөх ытык кырдьаҕаһа Сэмэн Уус үөрэтэрин оҕо сылдьан тугун кыайан быһаарбат буоларым. Сэмэн Уус ити этиини былыргы саха улуу өйдөөхтөрө эппиттэрэ диэн быһаарара. Бу этии тоҕо эрэ мин өйбөр тылыттан тылыгар тиийэ хаалбыт. Уопсайынан даҕаны, Сэмэн Уус эппитин хас биирдии тылыгар диэри өйдүүбүн, билигин быһаара сатыыбын. Ол оннугар бүгүҥҥү күннээҕини умнабын.

 

1851 сыллаахха төрөөбүт Сэмэн Уус бу этиитин бүгүҥҥүгэ сыһыаннаан син өйдөөн, быһааран эрэбин диэххэ сөп. Кырдьык, айыылыы сирэйдэнэ, кубулуна сатаабыт дьиҥ илэ абааһы дьон элбэхтэр быһыылаах. Кинилэр бу кэмҥэ, дьон-сэргэ бутуллар, элбэҕи быһааран өйдөөбөт кэмнэригэр сөп түбэһэллэр уонна абааһы үөрэҕин айан тарҕаталлар. Чэ, бу туһунан хойут үчүгэйдик сирийэн кэпсэтиэхпит.

 

Ийэ сирбитин алдьата, урусхаллыы сатаан баран аны атыылаан харчы-баай гыныаҕыҥ диэн буолан турдулар. Эчи, сүрүн! Ким төрөппүт ийэтин атыылаан, эргинэн баай оҥостубутай?! Хаһан, ханнык үйэҕэ?! Уопсайынан сөҕөҕүн эрэ, этэриҥ суох курдук. Тоҕо диэтэххэ, олус олуона, олус түктэри! Киһи оннукка сатаан тугу да булан эппэт үгэстээх. Ол эрээри, тугу эрэ саҥарыахха наада. Сиргэ төрөөбүт киһи барыта саҥарыан наада. Мин даҕаны биир эмэ тылы этэрим кэллэ дуу, хайдах дуó?!

 

Дьэ, туох санааҕа олоҕуран сорох дьон төрөөбүт Ийэ сирдэрин атыылыыр санааҕа киирдилэр? Кинилэр этэллэринэн, сир баай быһыытынан “тапталла” сыппытынан дойдутун, норуотун байыппат үһү. Онон, сири баай быһыытынан туһанарга атыылыыр үһүлэр. Өссө сири атыылаатахха, киһи сиригэр хаһаайын буолан, атын омуктар атыылаһан ылалларын тохтотуохтаах үһү.

 

Бу туох аатай?! Сири уопсай туһаммакка, тоҕо ол таптайа сыттыбыт? Сири уопсай туһаннахпытына эрэ, кини баайыттан бар-дьон туһаныа буолбат дуо? Биирдиилээн дьон атыылаһан туһанар буоллахтарына, кинилэр бука бэйэлэрин байалларыттан ордон бүттүүн норуоту аһаталлара биллибэт ини. Киһи хайдах да хайа эрэ баай киһи атыылаһан ылбыт сириттэн аһыам, таҥныам диэн эрэнэрэ табыллыбат курдук. Холобур, хайа эрэ Россия баай киһитэ кэлэн Саха сирин атыылаһан ыллаҕына, онтон олохтоох дьон туһаныахтара суоҕа, бары ийэтэ суох хаалбыт оҕолор курдук буолуохтара. Оттон сири атыылаан, омуктар Россия сирин атыылаһан ылалларыттан быыһыыбыт дэһии сымыйа дойҕох, сирэйи саптыныы. Ол тоҕо Россия сирэ атыыланыахтааҕый?!

 

Киэҥ сирдэри атыылаһан ылан хаһаайын буолар Россия баайдара атын омук баайдарыттан туох ордуктаахтарый, туох атыннаахтарый?! Суох буолуо. Өссө Россия баайдара сиринэн туһанар опыта суох буоланнар, бүттүүн норуоту эстиигэ түргэнник аҕалыахтара. Ону сэрэйбит көрбүттээҕэр ордук.

 

Сорох дьон тыа хаһаайыстыбатын сирэ атыыламмат, көннөрү турар сирдэр атыыланаллар диэн дойҕохтууллар. Ким ону барытын чуолкайдаан арааран кыраныысса тардыбытай?! Ол ханна туһаныллыбакка сытар сирдэр түмүллэн сыталларый? Ити барыта норуоту албынныыр дойҕох. Быстах өйдөбүллэргэ дьону албыннаан киллэрэ сатааһын.

 

1855 сыллаахха биир улахан индейскэй биис ууһун улуу кырдьаҕаһа Сиэтл Сювамиш Америка президенэ Франклиҥҥа сурук ыыппыта. Онно кини маннык эппит: “Сир атыыламмат. Ийэтин атыылаан эргинэн байбыт киһи баара биллибэт. Сири киһи бас билбэт. Биһигини туох баарбытын сир дьаһайар, төрөтөр уонна төттөрү бэйэтигэр ылар”. Син биир сахалар курдук, бу ытык кырдьаҕас сири Ийэбит диир, атыыланарын утарар. Бу сурук ис хоһооно былыргы сир дьонун өйдөбүлэ түмүллэн этиллибитин курдук дьэҥкэ уонна дириҥ өйдөбүллээх. С. Сювамиш өссө маннык суруйар: “Мин сатаан өйдөөбөппүн: Үрдүк Күөх халлааны, Сир сылааһын атыылыахха, эбэтэр атыылаһыахха сөбө эбитэ буолуо дуо?!

 

Тыал сиккиэрин, өрүс кэрэ килбиэнин биһиги, олохтоохтор даҕаны, бас билэр кыахпыт суох. Олору атыылааҥ диэн хайа киһи айаҕар батаран этиэн сөбө эбитэ буолла?!”.

 

Муударай кырдьаҕас этиитэ барыта сөп. Олох кырдьыга итинник. Үгүс үйэлэргэ мунньуллубут норуот үрдүк өйө-санаата хаһан баҕарар быстах кэмнээҕи салалта сыыһа дьаһалларын утарар, инники да өттүгэр утара туруоҕа. Ити муударас быстах кэм, быстах кэскилэ суох өйдөбүллэрин уонна дьаһалларын утарыыта буолар. Бу олоххо кырдьык уонна сымыйа охсуһууларын көстүүтэ диэн быһаарабын. Ол аата, киһи олустанна. Ийэ сирин алдьатта, билиҥҥи сайдыбыт техника күүһүнэн куорҕаллыы, кэйгэллии сатàан баран, аны бысталаан, кэрчиктээн атыылыыр суолга киирэн эрэр. Дьэ, бу кэлин тугунан диэлийэн тахсыа биллибэт. Үөһээ Аар Айыылар манныгы төһө өр тулуйуохтарын туһунан толкуйдаан көрөр сөп этэ дии саныыбын.

 

Дьиҥэр, киһи диэн бэрт кэбирэх, симэһин хааннаах, сиик тыыннаах барамай буоллаҕа дии. Кини төһө да техниканан сэбилэннэр айылҕа, өссө ону ааһан, Бүппэт Куйаар улуу күүстэригэр утарсар кыаҕа суох. Мин иэдээни ыҥыран, куһаҕаны баҕаран эппэппин. Олор кэлбэттэригэр баҕарабын, ол иһин сэрэтэммин суруйабын, Ийэ айылҕабын көмүскүүбүн, Ийэ Сир атыыланарын аньыыргыыбын.

 

Сири атыылааһыҥҥа киириэхтэрин өтө көрөн, Өксөкүлээх Өлөксөй “Ойуун түүлэ” диэн 1910 сыллаахха суруйбут философскай айымньытыгар:

 

“Ааттаах алаастарбытыгар

 

Арҕахтанан адаарыйыахтара,

 

Улуу -үрэхтэрбит

 

Устун олохсуйуохтара” – диэтэҕэ дии. Сир атыыланыыта кэллэҕинэ, А.Е. Кулаковскай дьаархаммыт кытайын, дьоппуонун дьоно буолбакка, Россиянан бэйэтинэн сирэйдэммит Америка, Израиль дьоно киириэхтэрэ. Ону төрүт да билбэккэ хаалыахпыт. Итини аралдьытаннар биһигини кытайдарынан куттууллар.

 

Онон Ийэ Сирбэр иҥсэлээхтэр суудайдылар, бысталаан үллэстэн, быйаҥын баһан аҕыйах түүлээх илии аһылыга оҥостор былаан оҥоһуннулар, сокуонунан харахтанан Ийэ сирбэр, бар дьоммор саба түстүлэр, былдьыыр санааланан быһыылара-майгылара холлон барда.

 

Сиргэ үөскээн Буор Кута бухатыйбыт киһи-аймах!

 

Ийэ сиргин көмүскээ, саатар, саныыр санааҕын эт, этэр тылгын иһитиннэр. А.Е. Кулаковскай ойуулаабыт улахан муруннаах, өс киирбэх, үтүө санаалаах нууччата аны суох. Ону, өйдөө!

 

Хабараан майгылаах, дьулуурдаах, оҕуруктаах өйдөөх атын дьоннор кэллилэр. Онон уһуктарыҥ уолдьаста! Уһугун! Саҥа кэмҥэ саҥалыы өйдөн, саҥалыы көмүскэн, саҥалыы олор! Онно Аар Айыыларыҥ суол ыйдыннар, көмүскээтиннэр! Үрүҥ Аар Тойон үөһэттэн үрдүк дьаһала кэллин!

 

 

 

Источник: Аар Айыы итэҕэлэ. 2-с чаас. – с. 205-228, 2004 сыл.
Если вы стали очевидцем интересного события или происшествия, присылайте фото и видео на Whatsapp +7 (999) 174-67-82
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору.
Спасибо!
Система Orphus
ТОП НОВОСТИ
ПОСЛЕДНИЕ МАТЕРИАЛЫ