Алгыстаах санаалар: Ытык сүбэлэр

Аар Айыы итэҕэлэ саха норуота сөптөөх суолга тахсарыгар көмөлөһүөҕэ. Баччааҥҥа диэри атын омуктары үтүктэн олорон кэллибит. Бэйэбитин, бэйэбит сирэйбитин өссө да була иликпит. Үтүктээйи буолартан уурайар сөп буолла.

Эдэр киһи, эн, бу улуу итэҕэлтэн сайдан, баҕар, дьиҥнээх бас-көс киһи буола үүнүөҥ. Билигин саха норуотугар оннук дьон салгын курдук наада буолуллар. Саха норуота элбэхтик баһа быһыллан, ол аата, бас-көс дьоно элбэхтик суох оҥоһулланнар, мөлтөөн-ахсаан, бэйэтин кыракый хаһаайыстыбатын иһинэн букунайар, ээҕи кытта сылдьар, салалтаны утары көрбөт муҥкук, кэнэн, куттас киһиэхэ өр сыллар усталарыгар кубулуйан сырытта. Ону өрө тahaapaн, норуот төбөтүн көтөҕөр, эрдээхтик иннин диэки көрө сылдьар, бэйэтин дьаһанар дьон таһымыгар таһаарар наада буолла. Дьэ, ол тyhyrap, духуобунай өйө-санаата аан маҥнайгынан өрө көтөҕүллэрэ сүрүн күлүүс буолара көстөн таҕыста. Норуот Аар Айыы итэҕэлинэн, духуобунаһа, өйө-санаата үрдээн, сомоҕолонон, биир санааланан, куһаҕан дьаллыктартан быыһанан, үөрэхтэнэн, бэйэтин тылын, култууратын өйдөөн тахсар кэмэ буолла. Ол гынан баран, ити тахсыы сырдык, ыраас эрэ суолларынан бардаҕына, ситиһиилээх буолуоҕа. Буойунумсуйуу, сэрииһит күөх түүр буола сатааһын, биһиги норуоппутун хаһан да үчүгэйгэ аҕалыа cyoҕa. Аар Айыы итэҕэлин биир тутуһар сүрүн суола эйэ суола буолар. Улуу Айыы ойууна Дyoҕa Боотур Улуу Туймаадаттан Бүлүү сиригэр баран олохсуйарыгар киллэрбит биир сүрүн доктрината — Эйэ Доктрината этэ. Ол иһин, кини ыччаттара элбэхтик сириэдийэн үөскээбиттэрэ, дьоно-сэргэтэ киэҥ сирдэринэн тайаан олохсуйбуттара.

Аар айыы итэҕэлэ эйигин үгүс үтүөҕэ аҕалыаҕа. Бу итэҕэлгэ кэлэн эн ким да сымыйа дойҕоҕун истэн халлааҥҥа тахсан хаама сатаабакка, таҥхалаабакка эрэ сирдээҕи сөптөөх олоҕунан олорорго үөрэниэҥ, Үөһээ Аар Айыылар үтүө сабыдыалларын билиэҥ, инниҥ сырдыа, өйүҥ-санааҥ үрдүө. Олоххо таба, сөптөөх суолу түтүһуоҥ.

Олоххо кэтээн көрдөххө, итэҕэйэр киһиэхэ таҥара санаата кэлэр диэн этии чуолкай сөптөөҕө көстөн кэлэр эбит. Ордук ыксаллаах кэмнэргэ киһиэхэ бэйэтигэр урут үөскээбэтэх, суох санаалар киирэн кэлиилэрэ баар буолар.

Былыр-былыргыттан халаан уутун сут уута диэн ааттыыллар. “Уу сута кураан сутунааҕар иэдэннээх” диэн өс хоһооно баар. Былыргы муударай өбүгэлэр, бука, билэн эппит буолуохтаахтар. Халаан уута диэн тугуй? Бу элбэх кири-дьайы, ол иһигэр араас инфекциялаах  бөҕү, куһаҕаны, кылабыыһалары суурайбыт, тымныы, киирдээх-дьайдаах уу буолар. Бу уу үүнээйи сиэмэтин хаарыйар, сири-уоту тоҕута сүүрэн алдьатар. Ол иһин, кини ылбыт сирдэригэр үүнэйи өр үммэт.

Дьэ, тугу этэбиний?
         1. Өрүстэр сүнньүлэрин сайын ыраастыахха, дириҥэтиэххэ, иҥнэритин улаатыннарыахха наада. Араас сыыһа дэлби тэптэриилэртэн, сыыстан-бөхтөн үөскээбит харгылары суох оҥортуохха. Уу өрүстэринэн үчүгэйдик барар усулуобуйатын оҥоруохха. Биһиги, төттөрүтүн таһаҕаспытын Уус-Кууттан ылаары, өрүспүт баһын хаһан дириҥэтэбит. Бу иэдээн! Айылҕаны утарыы, алдьатыы буолар!
         2. Кыһыҥҥы хаар түһүүтүн үчүгэйдик кэтээн көрүөххэ уонна олус түстэҕинэ кыһын, саас эрдэ хаары сөптөөх сирдэргэ таһар наадалаах.
         3. Дьокуускай куорат бадараан, урукку күөллэри көмүү үрдүгэр турар. Онон, олус кэбирэхтик тимирэр кутталлаах. Ол иһин, Дьокуускай куорат турар сирин уутун сайыннары сүүрдэр хайаан да наадалаах. Кураанах буоллаҕына бу куорат уһуннук туруоҕа. Дьиҥинэн эттэххэ, дьоһуннаах араас куһаҕан, кирдээх уу мустубут күөлүн үрдүгэр олоробут.


         Мин куолуһут да, тиэрэни сүбэлээччи да буолбатахпын. Төһө кыайарбынан үтүөнү сүбэлии сатыыбын да, ол олоххо туһаныллыбат. Олохтоох айылҕаны, сири-уоту, бу айылҕа уратыларын, кистэлэҥнэрин, биллэн турар, бу сиргэ үөскээбит киһи билэрэ чуолкай. Ону баара, атын сиргэ үөскээбит, аҥардас үөрэҕи эрэ барбыт дьон барытын дьаһайа, былаанныы сылдьаллар. Бу олохтон, норуоттан тэйии көстүүтэ буолар. Урут да халааннар буолаллара, ол гынан баран, син сөпкө тэриллэн улахан глобальнай айдаана суох ааһаллара. Билигин хайдах эрэ иэдээннэр  харчыны хамсатар ньымалар курдук көрүллэн эрэллэр. Итини иэдээн эҥэрэ эрэ диэххэ сөп. Ол аата, бу иэдээн улаатар кутталлаах. Ону толкуйдаан, ырытан көрөр бука сөбө эбитэ дуу?!

         Сахам сирэ барахсан эмиэ, туспа дьон тургутааһыннарыттан, атын дьон аймааһыннарыттан айылҕата ынырыктык алдьанна. Саамай иэдээнэ салгын уонна уу киртийдэ, дьааттанна. Төһө да, оннук буолбатар ханнык диэн Аар Айыылартан көрдөһө олордорбун, манныктары сэрэтэрбэр тиийэбин:
         1. Уу сута, халаан уутун иэдээнэ Сахам сириттэн арахпат. Өссө улахан хаардар түһүөхтэрин сөп. Онно сөптөөх бэлэм суох. Муус хараардыытынан эрэ дьарыктана сылдьабыт, өрүстэри дэлбэритэ тэптэрэбит.
         2. Климат итийэн эрэр. Үгүс сирдэр уу анныгар барар кутталлара баар. Быйыл бу боппуруоска улахан мунньах буолла диэн истэбит да, биир туох эмэ туһалаах тылы биһиги дьоммут эппитттэрин истибэтим. Хотугу омуктар Финляндия, Норвегия, Швеция учуонайдара бу боппуруоска уонна хотугу омуктар проблемаларыгар наһаа сөптөөх тыллары этэллэр уонна оннук быһаарыылары бэйэлэрин дойдуларыгар ылаллар даҕаны. Бу учуонайдар олоххо наһаа чугастар.
         3. Итийиини кытта сир хамсааһыннара саҕаланыахтара. Сирбит аннын бүтүннүү атомнай бомбанан дэлбэритэ тэптэринэн турардаахпыт. Онтубут сир хамсааһыныгар эбиллэрэ буолуохтаах.
         4. Ойуурбут аҥара умайан, кэрдиллэн бүттэ. Сотору күүстээх тыаллар түһүөхтэрэ, онно хаххабыт суох.
         5. Сир-дойду киһи сыыһа дьайыытыттан олус киртийдэ, быртаҕырда. Бу физическэй да, духуобунай да өттүнэн. Онон, бу кири-дьайы ити икки суолларынан ыраастыыр наада буолла. Бу кирдэр мунньуллуулара, эмиэ биир улахан кутталлаах көстүү буолар. Биһиги итэҕэлбитигэр кэлэр киһи, эн, Ийэ Айылҕаҕа үөскээбит духуобунай кири-дьайы дьалбарытарга улахан көмөлөөх буолуоҥ. Итини дьалбарытарга, Ийэ айылҕаны алгыырга үөрэниэхпит. Бу үлэ эн, сүрүн миссияҥ буолар. Мин күн аайы иэдээннэр туоруулларын иһин алгыыбын.

 Кондаков В.А. Аар Айыы итэҕэлэ.,3 чааһа, 193- 199 с. Дьокуускай 2005

Айыы ойуунун В.А.Кондаков 2005 сыллаахха суруйбут сүбэлэрэ, сэрэтиилэрэ билиҥҥи кэмҥэ ордук суолталаах.

         Күндү ааҕааччылар, Тэтим радиоҕа үлэ күннэригэр Улуу Айыы ойуунун Владимир Алексеевич Кондаков айыы аймаҕар анаабыт үрдүк таһымнаах, үтүө дьайыылаах Алгыстарын истиэххитин сөп.

Если вы увидели интересное событие, присылайте фото и видео на наш Whatsapp
+7 (999) 174-67-82
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору. Спасибо!
Система Orphus
Наверх