Алгыстаах санаалар: Киһи-аймах уонна Ийэ Айылҕа

Бу күннэргэ Саха сирин Амма, Алдан тыатын кэрдэргэ көҥүл биэрэн аукциоҥҥа таһаарар хамыыһыйа докумуонун ааҕан саха дьоно айманна.  Саха норуотун төрүт итэҕэлэ — Аар Айыы итэҕэлэ киһи аймах иннигэр туруорар сүрүн ирдэбилэ Ийэ Айылҕаҕын төрөппүт Ийэҥ курдук таптаа, харыстаа, көмүскээ диэн. Кини айылҕа сороҕото, чааһа буоларын  санатар. Айылҕаны баһылыы, киниэхэ тойон буола сатаама, Айылҕаттан сөпкө ылан аһаан-таҥнан олор диэн сүбэлиир. Ийэ Айылҕа олус үтүө санаалаах, ол гынан баран атаҕастаатаххына, кытаанахтык иэстэһиэн сөптөөх диэн өйдөтөр уонна сэрэтэр.
            Улуу Айыы ойууна Владимир Алексеевич Кондаков өссө 2007 сыллаахха «Итэҕэл — киһи — айылҕа уонна олох» диэн радионан биэриигэ этиилэрин санатары наадалааҕынан ааҕабыт.

Киһи-аймах уонна Ийэ Айылҕа. Корреспондент ыйытыыларыгар хардалар.


            1. Саха былыргы итэҕэлигэр, ытык үгэстэр киһи уонна Ийэ Айылҕа икки ардыларыгар сыһыан уонна дьүөрэлэһии олоххо быһаччы ханнык улахан туһалаах  өйдөбүллээҕий? Киһи-аймах Сир диэн планетаҕа сөпкө олорор дуо?
            — Саха былыргы итэҕэлигэр — Аар Айыы итэҕэлигэр, ытык үгэстэргэ киһи уонна Айылҕа икки ардыларыгар сыһыан уонна сөпкө дьүөрэлэһэн олоруу наһаа чуолкайдык ыйылла, этиллэ сылдьаллар. Былыргы итэҕэлбит быһыытынан киһи Ийэ Айылҕаттан сөпкө ылан аһаан-таҥнан, кинини алдьаппакка, киртиппэккэ, кини иһигэр сөпкө дьүөрэлэһэн олоруохтаах. Ол аата, Аар Айыы итэҕэлинэн киһи уулары, салгыны киртиппэккэ, быртаҕырдыбакка, уоту сэрэнэн туттан, айылҕа уйулҕатын тыаһынан-ууһунан аймаабакка олоруохтаах. Бу маҥнай иһиттэххэ боростуой буолан баран сүрдээх дириҥ ис хоһоонноох уонна философиялаах этии буолар. Уу, салгын киртийдэхтэринэ киһи-аймах, айылҕа барыта өлөр кутталланаллар. Оттон Уот кыаҕы таһынан бардаҕына, иэдээни оҥоруон сөп. Куһаҕан, олус улахан чиэски тыас-уус Ийэ Айылҕа уйулҕатын хамсатар, киһиэхэ, үүнээйигэ, кыылга-сүөлгэ улахан охсуулаах буолар диэн өйдөбүл манна сылдьар. Киһи Ийэ Айылҕа иһигэр Аан Дойдутааҕы дьүөрэлэһии сокуонугар киирэн, сөпкө, сиэрдээхтик олоруохтаах. Киһи-аймахха иҥсэ баар улахан иэдээни оҥорооччу. Иҥсэ киһини Ийэ Айылҕаны алдьатыыга — ыар аньыыны оҥорууга аҕалар. Бу ыар аньыы иһин Аан Дойду салайыллар Үрдүкү сокуона буруйдаахтан кытаанахтык иэстиир.
            Суох. Киһи-аймах Сир диэн планетаҕа сөпкө олоро үөрэнэ илик. Билиҥҥи киһи-аймах арааһа сөпкө олорбокко эрэ Ийэ Айылҕатын алдьатан, эстэр турукка кэлэрэ буолуохтаах. Кэлин туспа, саҥа киһи -аймах үөскүүрэ буолуо. Ол дьон Ийэ Айылҕаҕа сөпкө олорорго күһэллиэхтэрэ. Оттон билиҥҥитэ киһи Сиргэ алдьатааччы, паразит, халабырдьыт, айылҕаны күүһүлээччи курдук олорор. Ити түмүгэ куһаҕан буолуоҕа. Глобализация уонна улахан демографическай хамсааһыннар киһи айылҕаҕа сөпкө олоруутун улаханнык мэһэйдиэхтэрэ. Билигин кэлиэхтээх 7,5 млн нуучча тыллаах дьон Дальнай Востокка, Саха сиригэр хайдах олохсуйуохтара биллибэт. Ити барыта айылҕаҕа, киһиэхэ ыар сабыдыаллаах буолара биллэр суол.

            2. Ол аата Аар Айыы итэҕэлин биир сүрүн үөрэҕэ Киһи Ийэ Айылҕаҕа сөпкө, кинини алдьаппакка, буортулаабакка, киниттэн сөпкө ылан аһаан-таҥнан олоруута буоллаҕа дии?

            —  Бу биһиги итэҕэлбит сүрүн үөрэҕэ уонна ирдэбилэ буолар. Үөрэх ис хоһооно — Ийэ Айылҕаҕа төһөнөн сөпкө сыһыаннаһаҕын да, соччонон киһи-аймах инники кэскилин оҥорсоҕун, соччонон киһи-аймах Сир диэн планетаҕа уһуннук олорор, сайдар, үөскүүр, элбиир кыахтанарыгар олук уурсаҕын. Киһи сиргэ тыыннаах айылҕа биир сүрүн чааһа, өйдөөх-санаалаах улахан күүһэ буолар. Ийэ Айылҕа иһигэр дьүөрэлэһиини кини баһылаан-көһүлээн ыытыахтаах. Ол гынан баран кини өйдөөх-санаалаах буолан, бу дьүөрэлэһиини сүрүн алдьатааччы буолар. Өскөтүн кини өйө-санаата куһаҕан абааһы эйгэтинэн — иҥсэнэн, хоро таһыынан, сир баайын баһан ылан апчарыйыынан бардаҕына, кини иэдээни оҥорооччуга кубулуйар. Өскөтүн бу киһи аныгы араас модун техниканан сэбилэммит буоллун, кини дьиҥнээх олоҥхоҕо кэпсэнэр » Аан Дойдуну атыйахтаах уу курдук аймыыр» кыахтаах илэ Абааһы бухатыырыгар кубулуйар. Дьэ, ол иһин Аар Айыы итэҕэлин үөрэҕинэн киһи өйө-санаата дьиҥ Айыы күүһүнэн туолан, ыраас буолан, иҥсэ-обот, апчарыйыы куһаҕан дьайыыларынан барбакка, Ийэ Айылҕатын харыстыахтаах.


            3. Былыргы итэҕэлбит — Аар Айыы итэҕэлэ айылҕабыт сүрүн баайынан алмаас да, көмүс да буолбакка, ыраас уу, ыраас салгын, чэбдик тулалыыр эйгэ, булт-ас, үүнүүлээх хочолор, лиҥкир мастаах ойуурдар, кэрэ хонуулар буолалларын киһиэхэ тоһоҕолоон өйдөтөр, үөрэтэр буоллаҕа дии?

            — Киһи алмааһынан, көмүһүнэн аһаабат. Кинилэр киһиэхэ тыын укпаттар, эмп-томп, ас-таҥас буолбаттар. Алмааһы, көмүһү кууспутунан олорон, уу, салгын киртийбит, айылҕа алдьаммыт буоллаҕына, киһи-аймах имири эстиэн сөп. Киһи-аймах сүрүн баайа  кини чөл айылҕата буолар. Онно тэҥнэһэр туох да суох. Билигин чөл олох дэһэбит. Чөл олох төрүттэригэр чөл Айылҕа баара хайаан да наадалаах. Ийэ Айылҕа алдьаннаҕына, дьон кута-сүрэ эмиэ эмсэҕэлиир. Эмсэҕэлээбит куттаах-сүрдээх дьоҥҥо чөл олоҕу олохтуур кыаллыбат. Чөл олох, чөл куттаах-сүрдээх киһи, чөл Ийэ Айылҕа диэн биир өйдөбүллэр, бары биир ситимнээхтэр. Ийэ Айылҕа эмиэ наһаа чараас куттаах-сүрдээх. Айылҕа уйулҕата наһаа түргэнник хамсыыр. Маны билигин араас техника, дьон сыыһа сыһыана олус аймаатылар. Ийэ Айылҕа олус түргэнник хомойор, уйуһуйар, кини түөлбэтин иччилэрэ күрэнэн хаалаллар. Оннук сир туоххаһыйар, алдьанар. Олус чуумпуга, нуһараҥҥа Ийэ Айылҕаны кытта кэпсэтиэххэ сөп. Көр, Айылҕа киһиэхэ оннук чугас. Онон хас биирдии киһи төрөөбүт айылҕатын Үрдүк Таҥара хайдах айбытынан чэгиэн-чэбдик, ыраас туругар тута сатыахтаах. Ити буолар кини баайа, инники кэскилэ, кэлэр көлүөнэлэргэ саамай күндү бэлэҕэ. Саха былыргы итэҕэлэ —  Аар Айыы итэҕэлэ хас биирдии киһиэхэ төрөөбүт Айылҕата төрөппүт Ийэтэ буолар диэн үөрэтэр. Ийэ Айылҕаны алдьатыыны Аар Айыы итэҕэлэ ыар аньыы быһыытынан көрөр уонна олорор мутугу кэрдинии курдук сыаналыыр. Ийэ Айылҕа ыраас уута, салгына, күлүмүрдэс күөлэ, булда-аһа, лиҥкир мастаах ойуура, үүнүүлээх хочолоро, кэрэ хонуулара, улуу чуумпута — сүрүн баайбыт буолаллара саарбаҕа суох. Сахабыт сирин тымныыта биир эмиэ улахан баайбыт буолар. Аар Айыы итэҕэлэ киһини Ийэ Айылҕаҕа сөпкө олорорго үөрэтэр улуу үөрэх  буолар. Ону кыайан тутуспаттар. Кэлтэгэй техническэй сайдыы бара турар. Күөх үүнээйи аан дойду үрдүнэн 2%-на эрэ үөрэтилиннэ. Ол үрдүнэн эмп-томп 80%-на үүнээйиттэн ылыллар.


             4. Билиҥҥи техническэй үйэҕэ промышленность, суол-иис, дьон миграцията күүһүрэ, сайда турдаҕына, Ийэ Айылҕаҕа итинник Аар Айыы итэҕэлин ирдэбиллэринэн сыһыаннаһыы кыаллыан сөп дуо?

            — Дьиҥэр кыаллыан сөп! Ону сыыһа олоробут. Уһун кэмҥэ сахалар үрдүкү былаас тугу этэринэн, дьаһайарынан олороммут — бэйэбит ис дьиҥмитин, былыргы өбүгэлэрбит модун санааларын, үрдүк өйдөрүн, ытык кэриэстэрин сүтэрдибит, үгүс киһи умунна. Иэдээммит итиннэ сытар. Биһиэхэ барыта сыыһа оҥоһуллар. Сирбит баайын бас билбэппит, инники кэлэр кэммитин былааннаабаппыт. Итини барытын атын сиргэ үөскээбит, атын дьоннор оҥороллор. Дьиҥэр, Саха сиригэр төрөөбүт, кини айылҕатын ис сүрэхтэриттэн таптыыр дьон промышленность сайдыытын, суолу- ииһи оҥорууну, сир баайын туһаныыны былаанныыллара, дьаһайаллара уонна олохтоох дьон онно быһаччы үлэлииллэрэ буоллар, ханнык да проблемалар үөскүөхтэрэ суоҕа этэ. Оттон биһиэхэ тимир суолу тутууну, газ турбатын аһарыыны, араас тутуулары букатын атын тыыннаах, туспа өйдөбүллэрдээх, атын сиргэ үөскээбит дьоннор былаанныыллар уонна ыыталлар. Олохтоох омуктар уратылара учуоттаммат. Түмүгэр, сүдү үбү ороскуоттаан, Ийэ Айылҕаны көммөт курдук урусхаллаан, туһатынааҕар буортута элбэх буолар.Кэлэр тимир суол, газ турбатын аҕалыы, араас тутуулар Саха сирин Ийэ Айылҕатыгар, олохтоох дьонугар ынырык охсуулаах буолуохтара. Балары оҥоруох иннинэ, норуоттан ыйытыахха, кинилиин сүбэлэһиэххэ баара.
            Итэҕэл диэн киһи-аймах мөлүйүөнүнэн сылларга муспут ытык билиитэ уонна баайа буолар. Аар Айыы итэҕэлин ирдэбиллэригэр сөп түбэһэн олорорбут буоллар, Ийэ Айылҕабыт өр кэмҥэ чөл туруо, дьонун иитиэ-аһатыа, дьон чөл, чэгиэн доруобуйалаах буолуох этэ.
            Быйыл, биһиги, норуот эмчиттэрэ, сааскы түмсүүбүтүгэр халлаантан үрүҥ бастаах улахан хотой кэлэ сырытта. Үрүҥ бастаах хотой олус дэҥҥэ көстөр. Кинини Үрүҥ Аар Тойон илдьитэ дииллэр. Америка үрүҥ бастаах хотойо маҥан кутуруктаах. Оттон бу хотой хараҥа кутуруктаах уонна өссө улахан. Үөрэх ыыппыт даачабыт үрдүнэн үөһээттэн кэлэн эргийбит. Онтон барардыы антах диэки эргийбитигэр ыҥырбыттар, онно өссө чугаһаан эргийбит уонна көбүс-көнөтүк үөһээ диэки сурулаан тахсан үрдээн сүппүт. Мөлтөх фотоаппаратынан хаартыскаҕа устубуттара бааллар. Онон быйыл Үрүҥ Аар Тойон үтүө бэлиэни биэрдэ дии саныыбын уонна туох эрэ үчүгэйи күүтэбин. Үрүҥ Аар Тойон биһиэхэ, сахаларга, бу үрүҥ бастаах хотойунан туох эрэ илдьити ыытта быһыылаах. Ол ис хоһоонун билигин этиллибэт.

Үөһээ Аар Айыылартан көмөнү ыҥырыы Доммо. (Уон алтыс Домм).

Үрүмэтийбэт

Үүт-маҥан Халлаан
Үрдүк Дьүүлдьүтэ!
Бүтэр уһуга суох
Бүдү күөх Халлаан
Бүппэт-сүппэт аналлаах
Бүтүн ыйаахтаах баһылыга!
Аламай маҥан халлаан
Анал оҥоһуулаах
Аар Айыыларын
Аһыныгас санаалаах
Аҕа баһылыга
Аар Тойон!
Үс Дойду
Үтүмэн үгүс үйэлэргэ
Үөһээ Дойду
Үтүрүллүбэт үөрэҕинэн
Үгэстэнэн оҥоһуллубут
Үтүө бэйэлээх
Үтүмэн үгүс ыйаахтаах
Үрдүктэн үрдүк тойоно
Үрүҥ Аар Тойон!
Үтүө хараххынан көр,
Үтүө дьүүллэ таһаар,
Үҥэн-сүгүрүйэн туран
Үрүҥ тыын өллөйө,
Хара тыын харыһыга
Буолар көрдөһүүбүтүн
Үрдүк, үтүө санааҕын
Өрө тутан олорон,
Үөрэ-көтө ылынаргар
Анаан-минээн туран,
Ааттаһан-көрдөһөн эрэбит!
Уруй! Уруй! Уруй!

…………………….

Уу дьулайбытыттан
Уллуҥахпытыгар диэри
Улуу күүс билиннин!
Уруйдаатын, эмтээтин!
Хараҥа аньыыбыт халбарыйдын!
Сэт-сэлээн тэйдин!
Үтэһэ тостор үлүгэрэ кэлбэтин!
Муос тостор буома суох буоллун!
Кэрэ кэхтэр кэнчиэтэ сүттүн!
Бастыҥ бахтайар баттала кэлбэтин!
Үтүө үлтүрүйэр үлүгэрэ буолбатын!
Үрүҥ хараарар үөл-дьүөлэ сатыылаабатын!
Үрүҥ Күн хаххаланар хара барыара халыйбатын!
Үрүҥ Тыын ыгыллар, быстар куттала суоһаабатын!
Үрүҥ Аар Тойон үтүө хараҕынан көрдүн!
Аан Дойду алдьархайтан быыһаннын!
Аар Тойон анал дьаһала кэллин!
Айыым дьоно абырал күүһүгэр сууланныннар!
Араас суоһар иэдээнтэн Аар Айыылар быыһаатыннар!
Төрүүр оҕобут төлкөлөннүн!
Үтүө ыччат үөскээтин!
Үгүс үчүгэйи оҥордун!
Үрүҥ күнү сырдаттын!
Иитэр сүөһүбүт күрүөлэннин!
Иитэр-аһатар илгэбит үксээтин!
Дьол-соргу кэллин!
Дьоһун олох олохтоннун!
Түөкүн быһыы түбүлээбэтин!
Адьарай быһыы ааҥнаабатын!
Абааһы бииһэ адаҕыйбатын!
Аллараа Дойду аргыара кэлбэтин!
Ыарыы-сүтүү ыксалаһан ыкпатын,
Ырааҕынан сырыттын!
Ыалдьар ыарыыларбыт
Ындыы-таһаҕас буолбакка
Ыыра-дуостал арахсан
Төннүбэттии бардыннар!
Дэҥ-оһол буолбатын!
Тэйиччи ыраах сырыттын!
Дьаҥ-дьаһах дьаныйбатын!
Дьаллык, куһаҕан кэлбэтин!
Иһэр уубут чэгиэрдин!
Үөһээттэн, үрдүктэн
Үрүҥ Аар Тойон
Үрдүк дьаһала кэлэн
Үтүө күүс үрүлүйэн кэллин!
Тыынар салгыммыт минньийдин!
Тыынар тыыннаах тубустун!
Көмүстүү дьиримниир
Күндү ыраас ууларбытыгар
Быдьар быртах, былаҕай сидьиҥ
Былааһык буола кутуллубатын!
Өлбөт мэҥэ уута тумалаах салгыммытыгар
Абааһы сараһын салахайа тунуйбатын!
Аар Тойон айбытын алдьатыы
Аҕыс үйэҕэ кыранар аналлаах,
Чэбдик, чиргэл, чэгиэн Айылҕаны
Адьырҕа кыыллыы сэймэктээһин
Тоҕус үйэҕэ дьүүллэнэр төлкөлөөх!
Ийэ Айылҕа иэстэбилэ күүстээх!
Аан Дойду атаҕастабылы өр тулуйбат!
Аан Дойду үөскүөҕүттэн,
Сир-халлаан айыллыаҕыттан
Үрүҥ Аар Тойон үрдүк дьүүлүнэн
Үтүмэн ыйааҕынан олохтообут
Үрдүк Улуу дьаһала, оҥоруута оннук!
Ону туох да уларыппат!
Ханнык да күүс тохтоппот!
Домм! Домм! Домм!

Если вы увидели интересное событие, присылайте фото и видео на наш Whatsapp
+7 (999) 174-67-82
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору. Спасибо!
Система Orphus
Наверх