Алгыстаах санаалар: итэҕэлгэ кэлэр киһиэхэ ытык сүбэлэр

Аар Айыы  итэҕэлигэр кэлии, үҥүү-сүгүрүйүү суолтата, туһата уонна итэҕэлгэ кэлэр киһиэхэ ытык сүбэлэр

Таҥараҕа чугаһыы сатааһын киһи былыр-былыргыттан дьулуспут сүрүн үрдүк ырата буолар. Эн эмиэ онно дьулуһа сатаа.

   Кондаков В.А. Айыы эмчитин үөрэҕэ. Дьокуускай, 2000 с.                          

Аар Айыы итэҕэлэ ханна да былыр сурукка киирбэтэҕэ. Ол гынан кини өйтөн-өйгө, талаантан-талааҥҥа, тылтан тылга бэриллэн, ыччаттан-ыччакка тарҕанан испитэ. Бу былыр суруллубатах улуу итэҕэл буолар.

Аар Айыы итэҕэлин быһыытынан, итэҕэйээччи күн аайы сарсыарда таҥараҕа үҥүөхтээх. Үҥүүлэр «Аар Айыы итэҕэлэ» диэн кинигэлэргэ сурулла сылдьаллар. Үҥэргэ Айыы ойууна уонна үҥээччилэр тылларын барытын этэн үҥүллэр. Ону таһынан, күн аайы үҥүллэр үҥүү-сүгүрүйүү тыла-өһө, сүбэтэ эмиэ сурулунна. Үҥүүлэр-сүгүрүйүүлэр күн саамай үрдүк (фазатыгар) оройугар турар кэмигэр ыытыллаллар. Киэһэ, түүн үҥүүлэр ыытыллыбаттар.

Сарсыарда аайы үҥүүлэргэ киһи бэйэтин алҕастарын, сыыһаларын, аньыыларын ахтан Аар Айыылартан сэт-сэлээн ааҕыллыбатыгар көрдөһүү оҥоруохтаах. Бу үҥүү-сүгүрүйүү киһи сууккатааҕы олоҕун отчуота курдук өйдөнүллүөхтээх. Чэгиэн буолуу, табыллыы көрдөһүүлэрэ киирэллэрэ сөп.

Үҥэргэ тобуктаан тоҥхойорго анаан олбох ууруллар. Чуорааннаах эбэтэр хоболоох буоларгыт сөп. Үҥүү Илин халлаан диэки сирэйдэнэн туран ыытыллар. Чааһынай дьиэлээх буоллаххына, сэргэлээх буоларын наада. Оттон квартираларга балкон, лоджия, түннүк туһаныллара сөп. Ол эрээри, сирэйгинэн илин диэки хайыһан турарыҥ наада.

Үҥэргэр уон икки Аар Айыылары ааттаан туран үҥэҕин. Баҕар, маҥнай сорох дьоҥҥо бу солуута суох курдук көстүөн сөп. Ити маҥнай эрэ. Онтон көрдөһүүлэриҥ туолан, бэйэҥ ырааһыран, чэгиэрэн истэххинэ, кэлин үҥэргэ-сүгүрүйэргэ бэйэҥ тардыһыаҥ. Дьиэ кэргэнинэн бүттүүн үҥэр-сүгүрүйэр өссө ордук. Кыһын даҕаны, маннык сарсыарда аайы үҥүллэр. Туһаайыылары үчүгэйдик билэргэ компастаах буоларыҥ наадалаах.

Сиргэ-уокка, бултуу сылдьан маннык үҥүүлэри оҥоруу өссө табыгастаах. Маннык түбэлтэҕэ үҥүүҥ кэнниттэн өссө уокка ас кэбиһэн, сыт таһааран сирдээҕи үтүө иччилэртэн көрдөһөр үтүө түгэн үөскүүр. Ыраастаннахпыт диэн уоту үрдүнэн ойуолуур чиэски сыыһа өйдөбүллээх дьон баар буолааччылар. Уоту үрдүнэн ыстаныы, уоту атыллааһын уот иччитин Хатан Тэмиэрийэни, атын сирдээҕи үтүө иччилэри өһүргэтиэн сөп. Сиргэ-уокка сылдьан мээнэ айдаарар, хаһыытыыр, часкыйар төрүт табыллыбат.

Аар Айыыларга үҥэр-сүгүрүйэр киһи быһыы-майгы өттүнэн ырааһырар. Бу сымнаҕас итэҕэл диэххэ сөп. Кини киһиэхэ үтүө санаатынан бу итэҕэлгэ кэлэрин, итэҕэл бэйэтигэр уонна чугас дьонугар үтүөнү-үчүгэйи аҕаларын сүбэлиир. Кими да булгуччу дии-дии моһуйбат.

          Аар Айыыларга үҥэн-сүгүрүйэн истэххит аайы, кинилэр үтүө сабыдыаллара кэлэн иһиэҕэ. Ол сабыдыалы эһиги сыыйа билэн иһиэххит. Бэйэҕэр, дьоҥҥор, тулалыыр эйгэҕэр, дьиэҕэр-уоккар үтүө дьайыы, таҥара сырдыга кэлэрин билиэҥ, бэйэҥ ырааһырыаҥ. Салгыы бэйэҥ дьону итэҕэлгэ аҕалыаҥ, үгүс үтүөнү бар-дьоҥҥор оҥоруоҥ.

                 Бу, итэҕэл биир сүрүн улуу өрүтэ, барыта киһи туһугар улэлиирэ, кини сайдыытын, кини олоҕун уйгутун, этэҥҥэтин туһугар үгүһү оҥороро буолар. Аар Айыы итэҕэлин биир сүрүн туспата киһини тугу эрэ тутуһарга, итэҕэйэргэ куһэйии буолбакка, киһини үтүөҕэ, кэрэҕэ, үрдүккэ, ырааска, сөптөөххө ыҥырара, угуйа турара, киһиэхэ өрүү туох эрэ өссө кэрэҕэ, олус үрдүккэ эрэниини үөскэтэрэ буолар. Маннык өрүү үрдүккэ ыҥырар, өрө тардар, улуу эрэли үөскэтэр итэҕэли үрдүк таһымнаах итэҕэл диэххэ сөптөөх.

         Урут этиллибитин курдук, Аар Айыы итэҕэлэ киһини Ийэ Айылҕаҕа сөпкө олорорго, айылҕаны харыстыырга, кини быйаҥа, булда салгыы быстыбакка элбии, дэбилийэ турарын курдук былааннаан дьаһанарга үөрэтэр. Бу уустук үөрэх. Биһиэхэ кэллэххинэ, бу үөрэҕи толору баһылыаҕыҥ. Киһи-аймах билигин маны тутуспат. Айылҕаны былаана суох садаҕалыыр, ууну, салгыны төһө кыайарынан киртитэр, быртаҕырдар, булду эһэрдии бултуур. Түмүгэр, элбэх кыыл-сүөл, үүнээйи көрүҥнэрэ сүттүлэр, сир үрдүттэн симэлийдилэр. Айылҕаҕа биир көрүҥ сүтүүтэ атын көрүҥнэр сүтүүлэригэр тириэрдэр. Ол аата, биир көрүҥ сүттэҕинэ айылҕа ис ситимэ, сибээһэ барыта кэһиллэн бары атын көрүҥнэргэ ыһыллыы тахсар. Хас биирдии үөн-көйүүр, кыыл-сүөл, үүнээйи, кини айылҕаҕа баар буолуохтаах буолан баар. Ол аата, кини айылҕаҕа бары көрүҥнэр ситимнэрин биир чaaha буолар уонна ол ситимҥэ кини туох эрэ туһаны оҥоруохтаах буолан баар. Ону алдьатыы, кэһии айылҕаҕа иэдээни аҕалыы диэн быhaapap сөптөөх. Ийэ Айылҕаҕа сөпкө олоруу, кини биэрэр уйгутун быспакка сатаан ылыы, туһаныы, кэлэр көлүөнэлэргэ чөл айылҕаны хаалларыы, айылҕа быйаҥын үксэтии, эбии саҥа көрүҥнэринэн айылҕаны байытыы, ылыллар быйаҥынан киһи барыта үчүгэйдик олорорун ситиһии — бу Айыы киһитин иннигэр турар быһаарыллыахтаах философскай боппуруос буолар. Бу боппуруоһу быһаарыы киһиттэн элбэх билиини ирдиир. Оттон, ол билиини эн Аар Айыы итэҕэлиттэн эрэ ылыаҕыҥ. Биһиги халлааҥҥа тахсан буордаах уллуҥаҕынан хааман Айыылары кэрийэ сылдьан кымыс иһэр сымыйа үөрэххэ үөрэппэппит, дьон өйүн-санаатын көлдьүн тылынан аралдьытан, кинилэри бэйэбитигэр баайа сатаабаппыт. Биһиги дьиҥнээх саха былыргы итэҕэлин — Аар Айыы итэҕэлин үөрэтэбит. Бу итэҕэл Орто Дойдуга сөпкө олорорго уонна халлааннааҕы таҥараларга — Аар Айыыларга үҥэргэ-сүгүрүйэргэ, кинилэр үөрэхтэринэн уонна өбүгэлэр үтүө үгэстэринэн, үрдүк муударастарынан олорорго Айыы дьонун үөрэтэр.

Если вы увидели интересное событие, присылайте фото и видео на наш Whatsapp
+7 (999) 174-67-82
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору. Спасибо!
Система Orphus
Наверх