Алгыстаах санаалар: Итэҕэл инники суола

Хайа да атын итэҕэл, Аар айыы итэҕэлин курдук, Ийэ Айылҕаҕа, атын норуоттарга эйэлээх, сөптөөх сыһыаннаныыны дьоҥҥо иитэрин өйдөөбөппүн. Бу итэҕэл Орто Дойдуга киһи-аймах  сөпкө олороругар үөрэтэр, сүбэлиир улахан философиялааҕа, үөрэхтээҕэ сир дьонугар барытыгар олус туһалааҕын ким да мэлдьэһэр кыаҕа суох. Эйэлээх буолуҥ, иирсимэҥ, сир быйаҥын былдьаһымаҥ, ол Орто Дойдуга үөскээбиккэ барытыгар тиийиэҕэ  диэн бу үөрэх олус муударайдык үөрэтэр. Бу итэҕэл сэриини, иирсээни букатын утарар.

Орто Туруу Бараан Дойдуга куһаҕан барыта алларааттан аргыйар, ол аата, Аллараа Дойдуттан. Ону алгыска “Алларааттан аргыар аргыйбатын!” диллэр. Билиҥҥи дьоммут ити алгыһы иэдээннээх тылларынан этэллэр: “Анныгытыттан аргыар аргыйбатын!”, — диэн. Киһи анна диэн туга буоларын өйдөөҥ, оччоҕо туох иэдээннээх тыллары эппиккитин  өйдүөххүт. Киһи анныттан аргыар аргыйдаҕына – хайа иэдэн ини.  Телевидениебытыгар, олбу бытовой таһымнаах алгыстарга инньэ дии сылдьаллар. Үөһээ Халлааҥҥа эмиэ киһиэхэ кутталлаах күүстэр бааллар. Ол иһин алгыстарга “Үөһээттэн үргүөр үргүйбэтин!”, — дииллэр. Ону баара, сорох дьоммут эмиэ  алгысчытымсыйан: “Үрдүгүтүттэн үргүөр үргүйбэтин!”, — диэн эмиэ аньыылаах тылы-өһү этэллэр.

Аар Айыы итэҕэлин алгыстарыгар, сиэригэр-туомугар тылы сөпкө туһааныга наһаа улахан болҕомто ууруллар. Дьиҥнээх Айыы ойууна, эбэтэр үөрэммит алгысчыттар эрэ алгыһы алгыахтаахтар.

            Онон итэҕэлбит биир кыайан киирбэт биричиинэтинэн Аар Айыы итэҕэлин, былыргы кистэлэҥнэри, сиэри-туому, үрдүнэн мээнэ өйдөөн киһи барыта алгысчыт, сиэри-туому ыытааччы буолан, араас сыыһалары, бутугас бурулҕанын, хааһы-саламаат бутуурун киллэрии буолар. Норуот эмчитэ, артыыс, культура үлэһитэ, тойуксут, төрүт культура учуутала барыта алгыһы, сиэри-туому ыытыахтаах курдук улахан омсолоох өйдөбүл үөскээтэ. Бу олус улахан сыыһа. Ити дьон үгүстэрэ Аар Айыы итэҕэлиттэн букатын ыраах, Айыылыы эйгэни билбэт, ыраастамматах, биирдэ да Аар Айыыларга үҥэн-сүгүрүйэн көрбөтөх дьон буолаллар. Кинилэр хантан эрэ истибиттэринэн, аахпыттарынан бары биир шаблонунан саҥаран уокка алҕаабыта буолаллар, ыыс-быдаан буруону дьоҥҥо дэйбииринэн сапсыйаллар. Норуот эмчитэ  эмиэ араастаах. Аар Айыыларга үҥэр-сүгүрүйэр, алгыыр-силиир, алҕаан эмтиир, алгыһынан үтүөнү ыҥырар дьиҥнээх Айыы эмчиттэрин биһиги, СР Норуот Эмчиттэрин Ассоциацията уонна Саха норуотун медицинатын уонна итэҕэлин үөрэтэр, чинчийэр «Үрүҥ Аар Тойон» тэрилтэ, үөрэтэбит. Өр сылларга үөрэтэн-такайан, иитэн-эрчийэн, талааннаах сырдык эйгэлээх эмчиттэри, дьиҥнээх Айыы эмчиттэрэ — духуобунай эмчиттэр, алгысчыттар, саха норуотугар Аар Айыы итэҕэлин ыытааччылар оҥортоон таһаарабыт. Итэҕэл инники суола, кэскилэ манна сытар. Талааннаах эрэ киһи өссө үөрэннэҕинэ, сайыннаҕына, эрчилиннэҕинэ, дьиҥнээх итэҕэйээччи буола үүннэҕинэ алгыһы, итэҕэли, Айыылыы эмтээһини ыытар кыахтаах киһи буолуон сөп.
            Оттон араас дьон улуутумсуйан Аар Айыы итэҕэлин, араас сиэри-туому, эмтээһини түктэритик тиэрэ туойа (профанациялыы) сырыттахтарына, элбэх мэһэй үөскүүр. Ити итэҕэл сиэрин-туомун ыытыыны араас омуктарга намыһах таһымнаахтык көрдөрүү, буруону сапсыйа сылдьыы Аар Айыы итэҕэлин түһэн биэрии, намтатыы, сыыһа өйдөбүллэри үөскэтии буолар. Дьэ, ол иһин, кинилэр сэнээн, барытын «язычество», «камлание» эҥин диэн үөҕэн киирэн бараллар.
            Биһиги итэҕэлбит сиэрдэрэ-туомнара ханнык да итэҕэл сиэриттэн-туомуттан итээбэт. Наһаа кырасыабай, сырдык, ыраас, киһини үрдүккэ, сырдыкка ыҥырар, өрө көтөҕөр, дьиҥ айыылыы сиэрдэр-туомнар буолаллар. Ону, дьону буруонан ыһаара-ыһаара, түҥ-таҥ алҕаабыта буола-буола ойуолуу сырыттахпытына, олоххо сатаан киллэрбэппит буолуо.


           

Холобура, Аар Айыы итэҕэлин Үөһээ Халааҥҥа, Үрдүк Таҥараларга анаан аһаҕас халлаан анныгар үрдүк хайаҕа тахсан, үҥүүлэрин-сүгүрүйүүлэрин, дьиҥнээх Айыы ойууна ыытарыгар тэҥнээх үҥүү-сүгүрүйүү, атын сиэр-туом да баар буолуо дии санаабаппын.
            Бу дьиҥнээхтик ыытылыннаҕына оннук үтүө, үрдүк, кэрэ дьайыылаах, дьиҥ таҥаралыы сырдык, кэрэ эйгэлээх. Оттон бүттүүн норуот маннык үрдүк, кэрэ итэҕэллээҕин өйдүү илик. Онно кини буруйа суох. Өр кэмҥэ Аар Айыы итэҕэлин бобуу, атын итэҕэли, атын өйдөбүллэри киллэрии дьону наһаа бутуйдаҕа. Эбиитин бэйэбит таһыма суох  алгысчыттарбыт түҥ-таҥ туойан, дьонун буруонан ыһааран, өссө бутуйа сырыттахтара дии. Норуокка бу итэҕэли дьиҥнээхтик тириэрдэр буоллар, кини хараҕа дьэ аһыллан дьиҥнээх итэҕэлгэ киириэ этэ. Итэҕэл суола — Айыы суола. Айыы суола — бу, сымыйа дойҕоҕунан халлааҥҥа тахсан хаама сатааһын кураанах ухханыгар киирии буолбатах.
Айыы суола диэн — бу, дьон-сэргэ итэҕэлгэ кэлиитэ буолар. Итэҕэлгэ дьону сирдээн аҕалан, кинилэри киэҥ, сырдык суолга киллэрии — дьэ, бу, Айыы суола. Айыы суола — бу Аар Аар итэҕэлин суола буолар. Ол суолга дьону аҕалбакка тиэрэ-таары булкуйа сылдьыы улахан мэһэйи оҥорор, ол аата, Айыы суолун киртитэр уонна уопсай глобальнай алҕаһы, аньыыны оҥорор.

             Бу боппуруоска өссө да төннөн элбэхтик кэпсэтиэхпит.

-Үрүҥ Күммүт

Уөһэ ойон,

Үрүҥ Аар Тойон

Үтүө хараҕынан көрөн,

Күн Күбэй Хотун көмөтө тиийэн,

Одун Хаан оҥоһуута буолан,

Чыҥыс Хаан ыйааҕа дэнэн,

Дьылҕа Тойон дьылҕалааһынынан,

Дьурантаайы суруксут суруйуутунан,

Саҥа дьылҕа арыллан

Саха дьонун Саргыта салаллан,

Аар Айыы итэҕэлэ төннөн,

Айыым дьоно үксээн,

Айыы Сарыалынан бүрүллэн,

Аламай маҥан халлаан

Арылыччы арыллан,

Орто Дойдум дьонугар

Олох тупсарын туһугар

Олохтоох оҥоһуу оҥоһуллан,

Ороһуйбут Ийэ Айылҕам

Олус күүскэ чэгиэрэн,

Оҥоһуу хаан тубустаҕа буоллун!

Сүҥ Дьааһын Тойон

Сүдү уотунан араҥаччылаатын!

Улуу Хотой Айыы

Улаханнык көмүскээтин!

Күрүө Дьөһөгөй Тойон,

Ала Мылахсын Хотун

Арыынан- сыанан аллар

Алгыстара кэллин!

Ахтар Айыыһыт,

Эдьэҥ Иэйэхсит

Абыраллаах Иэйиилэрэ 

Айыым дьонун үксэттин,

Айхал-мичил! Уруй-тускул!

Домм! Домм! Домм!

Если вы увидели интересное событие, присылайте фото и видео на наш Whatsapp
+7 (999) 174-67-82
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору. Спасибо!
Система Orphus
Наверх