Алгыстаах санаалар: Ийэ сиргин таптаа

«Таптал күн сиригэр туохтан саҕаланарый?» — диэн ыйыталлара буоллар, мин кыратык да мунаарбакка: «Ийэ сиргэ, төрөөбүт сиргэ тапталтан», — диэн эппиэттиэм этэ. Хас биирдии киһи анал төрөөбүт сирдээх-уоттаах, онно кини таптыыр анал мастардаах, сөбүлээн хаамар-сынньанар миэстэлэрдээх буолар. Кини кыра эрдэҕиттэн төрөөбүт сирин, түөлбэтин салгынын, сыккырыы устар ууларын, наҕыл уулаах күөллэрин, көтөрүн -сүүрэрин, кэрэ дыргыл сыттаах сибэккилээх сыһыыларын,  оҕо сааһын доҕотторунуун тустан, сырсан улааппыт көнө хонууларын ис сүрэҕиттэн таптыыр. Итинник тапталы билбэтэх киһи, бука, сир үрдүгэр суоҕа буолуо. Биһиги, алаастарга киэҥник тарҕанан үөскээбит сааһыран эрэр көлүөнэ дьоно, кыра эрдэхпититтэн айылҕаны кытта алтыһан үөскээбит буоламмыт, хас биирдиибит дьиҥ, урукку сүһүрэ илик, айылҕа улахан илдьэ сылдьар курдук сананабыт. Куоракка үөскээбит билиҥҥи ыччат итини билиэ суоҕун сөп. Ол кини буруйа буолбатах. Ити олох-дьаһах аныгылыы тэриллиитин алҕаһа буолуохтаах.

 Дьэ, ол иһин айылҕаны кытта алтыһан үөскээбит киһи айылҕаны дьиҥнээх төрөппүт ийэтин курдук саныыр, ис иһиттэн иэйэн таптыыр уонна киниэхэ харысхаллаахтык сыһыаннаһа үөрэнэр. Сахаларга былыр -былыргыттан ити тапталга уонна харысхаллаах сыһыаҥҥа олоҕурбут өбүгэттэн ыччакка бэриллэн иһэр анал улахан үөрэх баара. Ити үөрэх кыайан тэнийбэккэ улам умнуллан барда. Итинник үөрэхтээх буолан былыргы сахалар айылҕаны алдьаппакка, киртиппэккэ, уоту-күөһү мээнэ ыытан алдьархайы оҥорбокко, булду-аһы сөпкө бултаан, сири-уоту үчүгэйдик  оҥостон Ийэ айылҕаҕа сөптөөхтүк олороллоро. Бу үөрэх ханна да сокуон курдук суруллан оҥоһуллубатаҕа уонна ону толорторор аналлаах үлэһиттэрдэммэтэҕэ да буоллар, киһи барыта кинини булгуччулаах ылынара уонна толорор.               Саха дьоно былыр муста түстүлэр да бэйэлэрин сирдэрин-уоттарын өҥүн-быйаҥын, үүнүү хайдаҕын, сүөһү-ас, булт туруктарын туһунан кэпсэтэллэрэ. Оҕолор итини истэ сылдьан бэйэлэрин төрөөбүт түөлбэлэрэ ордугун туһунан доҕотторугар кэпсииллэрэ. Оччоҕо анараа оҕолор куоталаһан күйгүөрэ түһэллэрэ. Бу төрөөбүт түөлбэҕэ таптал көстүүтэ буолар. Ким да төрөөбүт сирин куһаҕан диэбэтэ биллэр. Ол сир төһө бадарааннааҕа, дулҕалааҕа, элбэх кумаардааҕа аахсыллыбат этэ.

Онтон кэҥээн-уһаан төрөөбүт нэһилиэк, улуус таптала саҕаланар. Ким да төрөөбүт  нэһилиэгин, улууһун куһаҕан дэтиэн баҕарбат. Ол курдук кинилэр улуус киинигэр муһуннахтарына, бэйэлэрин нэһилиэктэрин хайгыыллар, оттон долгуйар Дьокуускай эбэ хотуҥҥа кэллэхтэринэ, хас биирдии киһи төрөөбүт улууһун өрө тутар, төһө кыайарынан көмүскүүр. Сайын өссө киэҥ сиринэн  сырыттахха, Сахаҥ сирин, оттон кыраныысса таһыгар бардаххына, Россия эбэ хотуну көмүскээбитинэн, кинини өрө туппутунан бараҕын. Онон Ийэ сиргэ таптал төрөөбүт тэлгэһэттэн саҕаланарын ким да мөккүһэр кыаҕа суох.Төрөөбүт сиргэ таптал өссө сайдан төрөөбүт норуокка тапталга кытта кубулуйар уонна салгыы баран, олорор государствоҕын таптааһын чувствота иитиллэр.

Биһиги көлүөнэ, сэрии ыар сылын оҕолоро, ити таптал төһөлөөх күүстээҕин илэ-харахпытынан көрбүппүт, эппитинэн-хааммытынан билбиппит. Фашистары хас биирдии кыайыы туһунан Левитан радионан кэпсиирэ төһөлөөх дьону түмэрэй, Ийэ дойдуга тапталы үөскэтэрэй?! Оттон 1945 сыллаахха Кыайыы буолбутугар Ийэ дойдуга таптал хайдахтаах күүһүрбүтэй?!! Бу кэмҥэ пионер, комсомол тэрилтэлэригэр төһөлөөх эдэр патриоттар иитиллибиттэрэй?! Ийэ сиргэ, дойдуга тапталтан тахсан хас биирдии киһи кинилэри харыстыыр, күүһэ баарынан көмүскүүр санааҕа киирэр. Оччоҕо эрэ  Ийэ сирин, төрөөбүт дойдуҥ чөл,  бүтүн уонна көмүскэллээх буолалларын туһугар кыһаныахтааххын. Оттон төһөнөн элбэх киһи маннык патриотическай санааҕа кэлэр даҕаны төрөөбүт дойдуҥ соччонон көмүскэллээх буолар. Оттон оннук норуоту ханнык да күүс кыайар кыаҕа суох.

Россияны хаһан да сэриилээн кыайбатахтара, өстөөх Ийэ сири хаһан да өр илдьи кэспэтэҕэ. Ол оннугар 50-с сыллартан саҕалаан сир баайын көрдөөн уонна булан баран, ону түргэнник ылаары суудайан, Ийэ сирбитин промышленность олус алдьатта. Дойдубут промышленнаһа — ол аата бэйэлээх бэйэбит дьоннорбут айылҕаны алдьаттылар. Өссө  чуолкайдаан эттэххэ, сир баайын ылан туһана охсоору сэрэхтээх буолууну, өбүгэ үгэһин умнан, дойдубут былааһын системата ити бэйэбит дьоммутунан, техника күүһүнэн алдьаттарда. Баламаттаан атомы кытта эһэн, өрүстэрбитин буомбалаан, кинилэргэ араас дьааты кутан, салгыммытын сүһүрдэн булду, балыгы, күөх үүнээйини эһэрдии быһыыланыы буолбута.

 Ону ким да тута өйдөөбөтөҕө, буойсубатаҕа, итинник буолуохтааҕын курдук өйдөөбүтэ. Дьэ, онтон билэр дьоннор этэннэр,  наука кытта ылсыһан хойутаан да хоммут уоһу хоҥнорон, хобо тыаһатан, хомус тардан, хобугунаһан куолулаабыппыт. Онтубут син билигин кыратык туһалаах курдук буолла. Төһө даҕаны барыта тута көммөтөр, син дьон тылын-өһүн аахсар, ылынар курдук балаһыанньа үөскүөх курдук. Арай ракета көтөн гептил дьаатын кутара,  кутуругун Саха сиригэр түһэрэрэ тохтуу илик быһыылаах.

 Былыргы улуу философ Заратуштра (Зороастра) дьоҥҥо ууну, уоту, салгыны киртитимэҥ, оччоҕо киһи аймах сиргэ уһуннук олоруоҕа диэн үөрэтэрэ. Уу, салгын хайдах киртийэллэрэ, сүлүһүннэнэллэрэ билиҥҥи кэмҥэ үчүгэйдик өйдөнөр дьыала. Оттон уоту киртитии диэн улахан уустук өйдөбүл. Заратуштра этэр уота ытык уот, ону киртитиэ быртаҕырдыа суохтаахпыт. Маны таһынан улуу философ этэринэн, уот олох сорҕото, киһи-аймах күүстээх чуствота буолар. Уот Орто дойдуга уу, салгын күүстэрин тэҥнээн, киһи, хамсыыр-харамайдар, күөх үүнээйи сөпкө олороругар усулуобуйа тэрийэр, сылааһынан угуттуур күүс буолар. Күнтэн сиргэ кэлэр итии халлаан уотун күүһүн быһыытынан өйдөнөр. Улуу философ этэринэн, бу уоту эмиэ киһи-аймах киртиппэт курдук олоруохтаах. Ол аата Заратуштра үөрэҕэ уу, салгын киртийиилэрэ, уот киртийэн тэҥниир, ититэр, тилиннэрэр күүс быһыытынан мөлтөөһүнэ Орто Дойду олоҕун айгыратыан сөптөөх диэн ис хоһоонноох.

Киһи-аймах бу улуу үөрэҕи тутуспата. Маҥнай ууну киртиттэ, онтон салгыны сүлүһүннээтэ. Салгыы ракеталарынан сир азон бүрүөтүн дьөлүтэ сүүртэлээн сиргэ ыраастамматах халлаан уотун киллэрдэ, үөһээттэн үргүөрү аҕалла. Сир аннын уотунан тоҕута тэптэртээн аам-дьаамы  тэрийдэ, алларааттан аргыары  таһаарда, Айылҕа уотун алдьатыылаах уокка кубулутта. Дьэ,  ол иһин эбии күүһүрэн сүлүһүннээх үрэхтэр, өрүстэр сүүрүгүрдүлэр, күөл уута турбутунан сүһүрдэ,  тыынар салгыммыт ыараан, араас дьааттанан тыынар тыыннааҕы, күөх үнээйини — бэйэтэ ииппит оҕолорун, өлөрөр-өһөрөр кутталланна.

Бу көстүүлэр бары киһи-аймахха сыыһа иитии барбытынан иҥсэ-хоҥсо Ийэ дойдуга, төрөөбүт сиргэ тапталы  кыайбытын түмүгэр таҕыста. Оттон ону илин түсүһүү,  байыаннай сэби-сэбиргэли элбэтэр, өссө өлөрүүлээх-алдьатыылаах оҥорорго дойдулар икки ардыларыгар куоталаһыы, күөнтэһии баара күөртээн биэрдэ. Манна өссө дойдулар үрдүк салалталарын сыыһаларын эбэн кэбис. Ким кими — диэн иэдээннээх өйдөбүл төһөлөөх алдьатыыны сир үрдүгэр оҥордо?! Сэрии техникатынан баһыйса сатааһын, уран хостооһунун курдук промышленность иэдээннээх салаалара үөскээһиннэригэр кытта аҕалбыта, сир үрдүгэр өлөр-өлүү уотун таһаарбыта.

Уот элбэх көрүҥнээх: Айыы уота, ытык уот, олох уота, өлүү уота. Дьиҥэр, уот төрдө биир. Уоту табан туһаннахха кини туһалыыр, абырыыр күүс буолар, оттон сыыһа тутуннаха уот иэдээн. Бэл,  Айыы уотун — ол аата, Аҕа Халлааммыт айар-үөскэтэр, төрөтөр уотун кытта сир киһитэ киртиппитин ахтан ааспыппыт. 

 Хаһан баҕарар Ийэ Айылҕаны кыра сааһыттан айылҕаны кытта алтыһан үөскээбит, киниттэн хайдах сөпкө ылан аһыыры, таҥнары хара киинэ хааннааҕыттан билэн улааппыт киһи ордук өйдүүр уонна таптыыр. Кини дойдутугар өр буолан баран кэллэҕинэ, урут бултуур-алтыыр сирдэригэр тиийэн уот оттон, алгыс алҕаан эбэ  хотуттарыттан, баай хара тыатыттан көрдөһөн үҥэр-сүктэр. Маннык киһи отуутун таһыгар кэлэн түспүт кукаакыны, көтөн ааспыт хотойу, араас кыылы хаһааҥҥы эрэ доҕотторун курдук көрүөҕэ. Төрөөбүт дойдута киниэхэ сыттыын атын, эйгэлиин ичигэс, эйэҕэс курдук көстүөҕэ. Оттубут уотун сылааһын ханна да суох үчүгэй, угуттуур, нууратар, нусхатар ураты күүстээх дии саныаҕа. Отуутугар киирэн сыттаҕына, сиккиэр тыал мастары хамсатан суугунатара ураты кэрэ музыка буолан киниэхэ иһиллиэҕэ. Оттон куораттарга таас дьиэлэргэ олорор айылҕаттан ыраах сылдьыбыт киһи төрөөбүт дойдутун наһаа намчытык кутунан-сүрүнэн, сүрэҕинэн-быарынан итинник ылынара нарын намчы тапталтан өссө да ыраах. Ол кини буруйа буолбатах. Олохпут тутула кинини ити тапталтан тэйиччи туппут. Оттон итинник үөскээбит дьон сир үрдүгэр элбээтилэр. Онон  Ийэ сири төрөөбүт дойдуну ис сүрэҕинэн таптыырга оҕону,  эдэр ыччаты  туспа, анал иитии наадатын олох ирдээтэ.

Төрөөбүт сири-уоту хаһан баҕарар айылҕаҕа куруук чугас сылдьыбыт аҕыйах ахсааннаах омуктар ордук таптааччылар. Кинилэр айылҕаны барытын тыыннаан өйдөөччүлэр уонна киниэхэ наһаа чугас буолааччылар. Ол иһин хоту дойду олохтоохторо сахалар, эбэҥкилэр, эбээннэр, юкагирдар ордук былыр Ийэ айылҕаны кытта быһаччы кэпсэтэ сылдьыбыт дьоннор буолаллар — киниэхэ олус чугастар.

Айылҕа, төрөөбүт  сир аҥардастыы таптаппат. Кини, төрөппүт оҕото — киһи кинини төһө таптыыр да, соччонон ол киһини таптыыр, араҥаччылыыр, аһатар-таҥыннарар, эмтиир-томтуур, минньигэс аһынан аһатан, ыраас ууну иһэрдэр, чэбдик салгынынан тыыннарар, сылаас сиккиэр тыал буолан кини этин-хаанын имэрийэр, таптыыр, эмтиир, атаахтатар. Сэбирдэх сипсиэринэн, мутукча суугунунан, от сибэкки нарынтан нарын тылынан тыл таһааран киниэхэ арааһы кэпсиир, сүбэлиир, нарын таптал тылларын этэр.

Киһи төһөнөн аньыыта-харата аҕыйах да Ийэ айылҕа кинини таптыыр, кини көрдөһүүтүн ылынар. Талыыр-халыыр сэриилэр дьон аньыытын-харатын үксэпиттэрэ, государстволар, куораттар үөскээһиннэрэ дьон айылҕаттан тэйиитин саҕалаабыттара. Эрдэ итинник процесстар барбыт дойдуларын дьонноро айылҕаттан тэйиилэрэ ордук күүстээҕэ. Ол иһин кинилэр сэринии, халаһыыны байар тайар суол курдук көрөллөрө. Ити кинилэри айылҕаттан өссө күүскэ тэйиппитэ.

Сир үрдүгэр айылҕаҕа наһаа чугас дьонунан билигин даҕаны хотугу норуоттар, Америка индеецтэрэ, Африка, Австралия төрүт олохтоохторо буолаллар.

 Бу боппуруоска өссө да төннөн элбэхтик кэпсэтиэхпит. Салгыыта бэчээттэниэ.

Если вы увидели интересное событие, присылайте фото и видео на наш Whatsapp
+7 (999) 174-67-82
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору. Спасибо!
Система Orphus
Наверх