Алгыстаах санаалар: Ийэ сиргин таптаа — IV

Ийэ дойдутун дьиҥ ис сүрэҕиттэн таптыыр, айылҕаны кытта алтыһан үөскээбит киһи оҕолорун эмиэ оннук иитэр. Ити курдук аҕа удьуордаан Ийэ сиргэ таптал иитиллэр. Хас эмэ көлүөнэ устата итинник иитиллибит таптал олус күүстээх буолар. Аҕа, ийэ оҕолоругар сүрүн биэрэр сыаналаах нэһилиэстибэлэрэ Ийэ сиргэ, аан айылҕаҕа таптал буоларын киһи барыта билиэхтээх. Бу тапталы саҥа көлүөнэҕэ тириэрдии, иитии олус улахан суолталаах уонна олус уустук дьыала. Киһи гражданин буолуута мантан саҕаланыахтаах. Маннык кыайан иитиллибэтэх киһи гражданин диэн үрдүк ааты, Ийэ дойдуга тапталы, киниэхэ иэһи дьиҥнээхтик өйдөөбөт, билбэт. Оҕо эрдэҕиттэн оннукка иитиллибэтэх буоллаҕына үйэтигэр да өйдүө суоҕа. Ол аата оҕону үөрэтии, иитии — кинини кыра сааһыттан Ийэ сири өйдүүргэ, ис дьиҥин билэргэ уонна дьиҥнээхтик таптыырга үөрэтииттэн саҕаланыахтаах.
             Бу үөрэтии-иитии сүрүн төрдө болҕомтоҕо ууруллубат буолбута өр буолла. Маннык улахан көтүтүү охсуута улахан. Айылҕаттан тэйбит дьон халҕаһата ол иһин улаата, хаҥыы турар. Бу тэйбит дьон Ийэ сиргэ таптал диэни букатын атыннык өйдүүллэр. Үгүстэрэ ханнык эрэ тутулга,  былааска, сороҕор үрдүкү салайааччыга таптал курдук өйдүүллэр. Оттон олоххо үрдүкү салалта, сороҕор былаас, тутул даҕаны уларыйаллар. Оччоҕо бу дьоммут саҥа салайааччылары, саҥа былааһы уонна тутулу таптыы үөрэнэллэр дуо?! Ити дьиҥнээх таптал буолбатах, халбаҥ быһыы. Ол иһин былаас, салалта уларыйдаҕын аайы уларыйа сылдьар дьон бөлөҕө баар буоллаҕа дии. Ити олоххо баар суол. Тойотторо уурайаары, ууратыллаары гыммыт сибикитин биллилэр даҕаны, саҥа тойон таһыгар ойон тиийэн тута албыннаспытынан  бараллар. Бу патриоттар буолбатахтар, кинилэр ааһар былыт албыннара, көтөр былыт көлдьүннэрэ буолаллар. Маннык дьон Ийэ сирдэрин да таҥнаран биэрэртэн, кими баҕарар уган биэрэртэн эттэрэ тардыа суоҕа.
             Дьэ, ол иһин хас биирдии норуот Ийэ сирдэрин дьиҥнээхтик таптыыр патриоттары иитэргэ кыһанар. Маннык таптал национализм буолбатах. 1941–1945 сыллардааҕы сэриигэ Сэбиэскэй Союз бары норуоттара бэйэ-бэйэлэрин кытта кыратык да атааннаспакка бары биир киһи курдук уопсай Ийэ дойдуларын көмүскээбиттэрэ. Бу кэмҥэ саллааттар бэйэ-бэйэлэрин кытта хайдахтаах эйэлээх этилэрий?!
             Онон Ийэ сиргэ тапталы иитии норуоттары национализмҥа аҕалыа диэн толкуйдуур да сатаммат. Бэйэтин Ийэ сирин таптыыр киһи атын омуктары ордук дириҥник уонна чугастык өйдүүр. Кини ол иһин атын омуктар Ийэ сирдэрин былдьыы, халыы-талыы хаһан да барыа суоҕа.

             Дьэ, ити курдук бэйэтин Ийэ сирин таптыыр эрэ киһи дьиҥнээх интернационалист уонна Орто Дойдуга Эйэ иһин охсуһааччы буолуон сөп. Маннык киһи атын омуктары дириҥник өйдүүр уонна сэриилэнэр, халанар дойдулары буруйа суох дьон кыргылларын дьиҥнээхтик ис сүрэҕиттэн өйдөөн, ылынан долгуйар. Төһөнөн төрөөбүт Ийэ сирдэрин күүскэ таптыыр дьоннордоох да,  ол дойду соччонон күүстээх. Онон төрөөбүт Ийэ сиргэ тапталы иитии улахан государственнай дьыала. Ол иһин бу дьыаланы государство өйүөхтээх.

             Төрөөбүт Ийэ сиргэ тапталы иитии чөл олох докринатын иннигэр турар доктриналаах буолуохтаах. Манна киэҥник, улахан далааһыннаахтык анал доктрина суруйуохха сөп. Ол гынан баран күдээринэ күүрээннээх, араас сымыйа аймалҕаннаах аатыгар эрэ баар, дьону аймыыр, сурукка эрэ хаалар доктрина, баҕар бырайыак да буоллун, оҥорор наадата суох. Дьиҥнээх доктрина наада.

             Төрөөбүт Ийэ сирин таптыыр эрэ киһи чөл олоххо кэлиэн сөп. Тоҕо диэтэххэ, бу таптал эрэ киһини араас сыыһалартан, сыыһа олорууттан, арыгы, наркомания дьаллыктарыттан быыһыан сөптөөх. Маннык тапталга иитиллибит киһи хаһан да бэйэтин, чугас дьонун, төрөөбүт норуотун, дойдутун үрдүк ааттарын атын дьон иннигэр түһэн биэриэ суоҕа. Ол иһин кини тус бэйэтин олоҕор, тутта-хапта сылдьыытыгар наһаа улахан болҕомтотун ууруоҕа, куһаҕан дьаллыктарга охсуллуо суоҕа. Киниттэн ким даҕаны хайдах да гынан таҥнарааччыны оҥоруо суоҕа. Бу киһи төрөөбүт Ийэ Сирэ сайдарын, чэлгийэрин иһин наһаа күүскэ үлэлиэҕэ, ол иһин охсуһуоҕа. Оччоҕо ким да кинини: «Эн чөл олохтон, үлэлээ, үтүөтэ оҥорон арыгылаама, табаахтаама, наркотигы туттума, ыал буол, киһи буол, айдаарыма, бэрээдэги кэһимэ», — диэн кини улааппытын, куһаҕан кэмэлдьилэргэ убанан,  уһуйуллан бүппүтүн кэннэ, үөрэтэ-иитэ сатаан кураанахха муҥнаныа суоҕа уонна государство туспа үбү-харчыны ороскуоттуо суоҕа этэ.

             Ийэ сирин таптыы үөрэммэтэх, итинник тапталы этигэр-хааныгар кыра сааһыттан иҥэриммэтэх киһини ким даҕаны, төһө даҕаны элбэхтик: «Ийэ сиргин, норуоккун таптаа», — диэн лэбэйдээн ити тапталга аҕалыан, өйдөтүөн табыллыбат. Онон тимири итиитигэр эллиир, киһини кэмигэр иитэр хайаан да наадалаах. Эбиитин бу иитии, билигин ыараабыта кини уһун кэмҥэ туормастанан, умнуллан, туоратыллан хаалбыта буолар. Манна дойдубут историятын сыыһа сырдатар, холуннарар дьоннор улахан куһаҕан сабыдыалы оҥордулар. Н.Хрущевтан саҕалаан араас Радзинскайдар, Волконоговтар, Волковтар уо.д.а. сэбиэскэй кэм саҕанааҕы дойду күүскэ сайдыытын, 1941 — 1945 сыллардааҕы сэриини уонна онно кыайыыны сыыһа сырдатан оччотооҕу салалтаны үөҕэн норуокка бутууру таһаардылар, аҕа көлүөнэҕэ ытыктабылы, төрөөбүт Ийэ дойдуга тапталы  мөлтөттүлэр. История көнүөн,  сөптөөхтүк сырдатыллан дьоҥҥо-сэргэҕэ тиийиэн наада буолла. Бэҕэһээҥи олорбут историябытын, аҕа көлүөнэни үөҕэ сылдьар дьонтон патриоттары оҥорбоккун. Кинилэр, дьиҥэр, Ийэ дойду кыр өстөөхтөрө, норуоту ыһааччылар буолаллара көстөн турар. Норуот өйүн-санаатын ыһыы олус күүскэ барда, олорон биэрии буолла. А. Даллес доктрината олоххо киирдэ.
             Билиҥҥи эдэр ыччаты киһи аһыныах санаата кэлэр. Государство өттүттэн кинилэри үөрэтэн патриот оҥортуур үлэ  сөптөөх таһымҥа кыайан барбата дииргэ киһи күһэйиллэр. Өскөтүн, 1920-с, 1930-с сылларга 16-20 саастаах эдэр ыччаттар саҥа олоҕу тутууга, салайыыга сүрүн оруолу ылбыттара. Бу Ийэ сирдэрин хайдахтаах дириҥник таптыыр, олоххо төһөлөөх бэлэмнээх дьоннор этилэрий?! Оттон билигин 30-35 саастаах дьоммут аҕаларын, ийэлэрин илиилэриттэн тахса иликтэрин, олоххо миэстэлэрин була иликтэрин киһи көрөн, истэн олус сөҕөр. Бу дьон сорохторо өссө «оҕолорбут», —дэһэллэр. Миигин Сэбиэскэй былааһы хайҕаан эрэр диир дьон көстүөхтэрин сөп. Ол гынан Сэбиэскэй былаас дьону түмэр, патриоттары иитэн таһаарар ньымалара билигин тоҕо наада буолбат буолуохтарын сөбүй?! Бу эмиэ историябыт буоллаҕа дии. Барытыгар историябытын токурутан үтүктүү суолугар киирэн иһэбит. Бу иэдээн.
             Киһи сааһыран баран барытын ырытан көрдөҕүнэ, аҕа көлүөнэ үтүө өрүттэрин, үгэстэрин, билиитин эрэ иҥэрэммит уонна ону этинэн-хаанынан ылыммыт, эдэр солбуйар көлүөнэ олору сөптөөхтүк туттар, Ийэ сирин харыстыыр, көмүскүүр, салгыы сайыннарар кыахтанар эбит. Биһиги дойдубутугар бу ситими быһарга анаан-минээн үлэ ыытыллар курдук. Маннык ситим быстыыта иэдээн, саҥа көлүөнэ силиһэ суох салгыҥҥа турар мас курдук буола түһэр. Ийэ сиргэ таптал эмиэ бу ситиминэн бэриллэр.

             Ийэ сиргэ таптал уонна айылҕалыын куруук алтыһыы киһини айылҕаны, Ийэ сири кытта биир ситимниир. Киһи бэйэтэ айылҕа чааһын, сороҕор бүттүүн айылҕа курдук буолан барар. Маннык киһи айылҕа хайдах туруктааҕын, сотору кэминэн ханнык күннэр буолуохтарын, айылҕаны төһө уонна ханна алдьата туралларын барытын этинэн-хаанынан, өйүнэн-санаатынан билэр. Манна ханнык да прибор наадата суох, эбэтэр сорох дьон сымыйанан көрүүлэммитэ, билбитэ-көрбүтэ буолуулара наадата суох. Былыргы сахалар бары кэриэтэ итинник билигэс этилэр.  Итинник дьоҕуру биттэнии диэн ааттыыллар. Ол аата былыргы сахалар үгүстэрэ биттээх этилэр. Кинилэр хаһан үтүө күннэр кэлиэхтэрин, хаһан хаар-самыыр түһүөн, хаһан тыал-куус буолуон, барытын эрдэттэн билэллэрэ. Мин манныгы билэрбин чугас дьонум сорохторо билэллэр.

             Айылҕа син-биир киһи курдук.  Кини үчүгэйтэн үөрэр, куһаҕантан хомойор. Ону кэтээн көрдөххө, барыта көстө сылдьар. Киһи айылҕаҕа сылдьарыгар элбэх баҕайы араас дьиҥнээх тыыннаах күүстэри кытта сылдьар курдук санаан сылдьыахтаах. Туохха барытыгар сэрэхтээхтик, ытыктабыллаахтык сыһыаннаһыахтаах. Оччоҕо кини үчүгэйдик сылдьар. Оттон айылҕаҕа атаҕыстабыллаахтык сыһыаннаһар дьонтон айылҕа иэстэһэр. Кэтээн, чинчийэн көрдөххө, айылҕа киһи хас биирдии тылыгар, дьайыытыгар хайдах сыһыаннаһара көстөн иһээччи. Ону көрөн киһи айылҕаҕа сөпкө сылдьыы бэрээдэгэр үөрэниэхтээх. Оттон итини көрө, билэ үөрэниэххэ наада. Биллэн турар, бу киһи аайы кыаллыбата буолуохтаах.                 Айылҕаны кытта ситимнээх уһулуччулаах дьоннор өллөхтөрүнэ Ийэ айылҕа курутуйар, хараастар. Ити биллэр. Ураты тыаллар, хаар-самыыр түһэллэр. Айылҕа көннөрү уоскуйан турарыттан адьас атын буола түһэр. Ийэ айылҕа курутуйара чахчы чуолкайдык киһи билэрин курдук көстөөччү.
             Уопсайынан, айылҕа олус билимтиэ,  киһи дьайыытыгар тута эппиэттиир, бэйэтин эмоцияларын күүскэ биллэрэр дьиҥнээх тыынар-тыыннаах туспа дьикти тыын буолара биллэ сылдьар. Ону айылҕаны кытта ситимнээх киһи көрөр-билэр. Итини көрөр-билэр киһи Ийэ айылҕатыныын ыга доҕордоһор. Хас биирдии киһиэхэ төрөөбүт Ийэ сирин айылҕата ордук чугас. Тоҕо диэтэххэ, кини буор кута бу айылҕаҕа иитиллэн үөскээбитэ уонна онтон аһаан улам бухатыйбыта. Ол иһин хотугу намчы айылҕаҕа,  аҕыйах от-мас быыһыгар төрөөбүт-үөскээбит киһи бу айылҕатын атын төһөлөөх да баай, кэрэ айылҕаҕа атастаһыа суоҕа. Атын айылҕа киһиэхэ атын, кини аһа-үөлэ, үүнээйитэ эмиэ атын. Бу уратылаһыыны Ийэ айылҕа эмиэ билэр. Атын айылҕаҕа, атын эйгэҕэ өр олорбут киһи этэ-хаана олорор айылҕатыгар сөп түбэһэн уларыйар. Бу киһи дьиҥнээх төрөөбүт айылҕатыттан тэйэр.
             Ийэ сирин дириҥник  таптыыр, кини айылҕатын кытта алтыһан үөскээбит киһи талаана ордук сайдар. Ийэ сиригэр таптала кинини кэрэни, үрдүгү, үйэлээҕи айар-тутар суолга сирдээн аҕалар. Оттон айылҕалыын ситимэ киниэхэ күүс-уох биэрэр, өйүн-санаатын үрдэтэр. Бу киһи дьиҥнээх Ийэ айылҕа тылынан саҥарар, кэлин өссө улахан Космос — Аан дойду ситимигэр тахсар киһи буолуон сөп. Маннык эйгэҕэ тахсыбыт дьон үчүгэйи, үрдүгү, кэрэни олус табыллан суруйуохтарын, уруһуйдуохтарын, атын да айымньыларыгар көрдөрүөхтэрин сөптөөх, холобура, музыкаҕа, араас оҥоһуктарга, тутууларга уо.д.а. Биһиги билигин Орто Дойду айылҕата кыыһырбыт, хомойбут кэмигэр олоробут. Уһулуччу дьоҕудаахтык айылҕаны билэр дьоммут олус сэдэхтэр.Кинилэр сорохторо төрүт да биллэ-көстө сатаабаттар. Ол оннугар араас, сороҕор сүөргү да, ньымаларынан биллэ-көстө сатыыр туос-ама дьоммут үгүстэр.
             Саҥа тахсыахтаах дьоҕурдаах дьоммут билигин саастара кыра, сорохторо өссө олус кыра саастаахтар. Кинилэр улаатан билигин тарбах иһигэр баттанар талааннаах дьоммутун солбуйуохтара. Саҥа кэлэр бу дьон билиҥҥилэрдээҕэр арыый элбэх буолуохтара. Кинилэр кэлиилэрэ 2015 сылтан биллиэҕэ, дьиҥнээхтик 2025-2035 сылларга кэлиэхтэрэ. 2040 сылтан Орто Дойдуну быыһыыр уһулуччулаах дьон биллиэхтэрэ. Аан Дойду билгэтэ, сулустарын туруулара уонна Аан Дойду кэпсиир күүстэрин кэпсэллэрэ оннук.
             Урут төһө төгүл араас цивилизация Орто Дойдуга үөскээн ааспытын этэр күчүмэҕэй. Сир шарын климата хаста уларыйбытын этэр өссө уустук. Билигин эмиэ климат уларыйыыта саҕаланна. Климат полюстар уларыйыыларыттан быһаччы тутулуктаах. Аан Дойду ураты салайар күүстэрэ салайыыларынан хас биирдии планета салайыллар. Тыынар-тыыннаах баар планеталарыгар цивилизация сайдан айылҕаны алдьатара олус улааттаҕына, ол планеталары тыыннаах хааллараары үрдүкү салайар күүстэр уларытыы киллэрэллэр. Саха итэҕэлин быһыытынан бу уларытыыны үөһээ Сырдык Аар Айыылар киллэрэллэр. Орто Дойдуга климат уларыйдаҕына, билиҥҥи үгүс сирдэр уу анныгар киириэхтэрэ, саҥа сирдэр үөскүөхтэрэ. Ол аата былыргы цивилизация суоллара билигин үгүстэрэ океан түгэҕэр сыталлар. Ону баара, олорор сирбит тулатын хаһан көрө-көрө, аҕыйах сыллааҕыны була-була, улуу арыйыылары оҥорбут курдук сананабыт.


             Ийэ сири таптааһын дьиҥнээх Үрдүкү Таҥараттан өрүү Аар Тойонтон кэлэр таптал буолар. Былыргы саха сэһэннэрин быһыытынан син биир айылҕаны алдьатааччы, баппат киһи буолааччы. Сахалыы өйдөбүлүнэн үрдүк халлааммыт тоҕус хаттыгастаах уон икки халлаан буолар. Ити тоҕус хаттыгаһы сыыһа өйдөөн, сорох дьон тоҕус халлааннаахпыт дии сылдьаллар. Саха былыргы итэҕэлэ этэринэн Үрүҥ Аар Тойон дьоҥҥо олус үтүөнү санаан халлааҥҥа дьон олороругар сөптөөх усулуобуйалаан тоҕус хаттыгаһы оҥорон олорго олохтообут. Онтуката баара, дьон олус көҥүл олохтонон, өлбөт үйэлэнэн таҥара тэҥэ сананан, баппат буолбуттар. Ол иһин Үрүҥ Аар Тойон Одун Хаанныын, Чыҥыс Хаанныын, Дьылҕа Тойоннуун  төрдүөн сүбэлэһэн баран, киһини Орто Дойдуга түһэрэн олохтообуттар, тутах ыйаахтаабыттар уонна: «Бу Орто Дойдуну Ийэ сир оҥостон олоруҥ, кинини сүрэххитинэн таптаан», — диэбиттэр. Орто Дойду иччитэ Аан Алахчын Хотун ол иһин кинилэри,  таптыыр оҕолорун,  ордук чугастык ылынар, таптыыр, аһынар, кинилэр муҥур үйэлээх, тутах ыйаахтаах буолбуттарыттан курутуйар. Ол гынан баран, Үрдүкү Таҥаралар ыйаахтарын кини уларытар кыаҕа суох. Ол эрээри куруук төһө кыайарынан оҕолоругар — бар-дьоҥҥо көмөлөһөр.
             Ийэ сир таптыыр талааннаах дьоно, дьон  барыта бүттүүн ылынар, дьиҥ Ийэ сир тылынан саҥарар, ыллыыр-туойар, көстөр хайдахтаах курдук айымньылары айбыттарай?! Бу айымньылар айыллыыларын маастарыстыбата үрдүгүн таһынан, кинилэргэ Ийэ сир тыына иҥэ сылдьар буолан ордук күүстээхтэр. Сороҕор итинник айымньылар ханнык эрэ бириэмэҕэ, событиеҕа сөп түбэһэн айыллаллар. Сэрии ыар сылларыгар  айыллыбыт айымньылар биһиги норуоппутугар хайдах курдук күүстээх дьайыылаах этилэрий?! Холобура, ырыа буолбут  хоһооннор, музыка, скульптура, уруһуй  айымньылара уо.д.а. Бу айымньылары Ийэ сир бэйэтэ кыттыһан  айсыһан, айааччыга өй-санаа угарын курдук өйдөбүл киһиэхэ тута киирэн кэлэр. Ити курдук, Ийэ сир төрөппүт таптыыр оҕолорун кытта дьиҥнээх күүстээх ситимнээх буоларын саарбахтыыр сатаммат. Бу олоххо баар суол. Ийэ сир бэйэтин таптыыр талааннаах оҕолорун нөҥүө бэйэтин санаатын дьоҥҥо этиэн, көрдөрүөн сөп. Ити былыр-былыргыттан айылҕа уонна киһи үөскүөхтэриттэн баар көстүү буолар.
             Саҥа төрөөбүт оҕо маҥнайгы ытааһына бу кини Ийэ сирин, айылҕатын кытта ситим олохтооһуна, төрөөбүтүттэн үөрүүтэ,  Салгын Кутун тэнитиитэ, сиргэ бэйэтигэр миэстэ, анал көрдөөһүнэ буолар. Киһи сиргэ аҕыйах кэмҥэ үчүгэйдик олороору, үөрээри-көтөөрү, тугу эрэ айан, оҥорон хааллараары кэлэр. Ити үрдүк аналы толоруу киһи дьоло буолар. Бу улахан аналы, ытык иэһи толоруу киһи ахсын кыаллар буолбатах.

             Онно мэһэйи эмиэ киһи аймах бэйэтэ үөскэтэр. Араас атааннаһыылар, сэриилэр буолаллар. Эбиитин дьон сир үрдүгэр күөнтэһэн тахсар. Ити эмиэ элбэх мэһэйдэри үөскэтэр. Техника кэлтэгэйдии сайдыыта саамай улахан алдьатыылаах көстүү буолла. Хара үлэни чэпчэтээри, бултаары, түргэн көлөнү булунаары, киһи маҥнай техническай арыйыыларынан дьарыктаммыта. Онтон бэйэтин арыйыыларын дьону кыргарга, өлөрөргө аналлаах сэби-сэбиргэли оҥорууга анаабыта. Онон техника сайдыыта киһиэхэ икки өттүнэн биилээх болот буолбута, иэдээн эҥэрдэммитэ, алдьархай атахтаммыта.

            Кэлин өссө сайдан икки атах иэдээннээх буомбаларынан илбиһирбитэ, ону халлаанынан көтө сылдьан тамнаабыта, баараҕай мас саҕа суоннаах буускаларынан ытыалаабыта. Ити өссө кырата. Кини өссө ынырык буомбаны айбыта. Сир баайын көрдөөн сири сүргэйбитэ, айылҕаны алдьаппыта. Ынырык буомбалар өлөрүүлэрин, алдьатыыларын таһынан киһи, Орто Дойду барамайдара, ото-маһа истибэтэх, киһи кулгааҕар баппат тыаһынан Аан дойдуну аймаабыта. Ити тыас-уус алдьатыыта өссө улахан этэ.

              Икки атах обургу салгыы сайдан саҥаттан-саҥа иэдээннээх сэби-сэбиргэли толкуйдаан иһэр. Ол курдук араас психотроннай аппараттар айылыннылар, хаайыыга олорор дьон куһаҕан эмоцияларын бэйэлэригэр төттөрү иҥэрэн арыгыһыт, наркоман оҥорор камералар оҥоһулуннулар. 25-с кадр телевиденияҕа туттулунна. Аны музыкаҕа инфразвуктарынан иэдээни оҥорор куттал үөскээтэ. Бу барыта киһи киһиэхэ куһаҕаны оҥороору айыыта буолар. Бу барыта айылҕаттан киһи тэйбитин, Ийэ сирин ситэри таптаабатын, Үрдүк Таҥараттан куттанар өйө мөлтөөбүтүн көстүүтэ буолар. Оттон аҥардас Үрдүк Таҥара өттүттэн эттэххэ, киһиэхэ абааһылыы эйгэ баһыйар буолбутун ити этэр. Маннык салгыы барыы Орто Дойду олоҕо огдолуйарыгар тириэрдэрэ саарбаҕа суох.
             Мантан барытыттан тахсан эттэххэ, Үрдүкү Таҥараларбытыгар — Үрүҥ Аар Тойон баһылыктаах Аар Айыыларга үҥүҥ-сүгүрүйүҥ. Ийэ Сиргэ үрдүк таптал эрэ бар-дьону быыһыаҕа. Онон кинилэргэ күн аайы үҥүөҕүҥ-сүгүрүйүөҕүҥ, Ийэ сирбитин ис сүрэхпититтэн таптыаҕыҥ. Ол эрэ быыһыыр-көмүскүүр кыахтаах буолла быһыылаах. Тоҕо диэтэххэ, Ийэ сиргэ таптал бары сирдээҕи тапталлар төрүттэрэ буолар. Оттон бары сирдээҕи тапталлар киһи олоҕор улахан быһаарар оруолу ылаллар. Олортон биири ылан көрдөххө, холобура, киһи үлэлиир идэтигэр таптала кини үлэһит, айааччы быһыытынан сайдарыгар улахан төһүү күүс буолар. Ити таптала суох киһи сиргэ кэлбит сорох аналларын кыайар, толорор кыаҕа суох. Оттон дьоннор бэйэ-бэйэлэригэр тапталлара олоҕу тутар сүрүн күүс буолар. Онон ол таптала суох олох Орто Дойдуга сүтэр, уостар кутталлаах.


             Туга-ханныга биллибэт кэм-кэрдии кэлбитинэн Ийэ сир дьоно  Үрдүк  Таҥараҕытыгар үҥүҥ-сүгүрүйүҥ, Ийэ сиргитин күүскэ уонна дьиҥнээхтик таптааҥ, кинини көмүскээҥ, харыһыйыҥ.  Ийэ сиргитигэр элбэхтик үлэлээҥ, үйэлээҕи айыҥ-тутуҥ. Орто Дойдуга онтон атын сөптөөх суол суох. Ону өйдөөҥ!

-Орто ДойдуОлоҕо огдолуйбатын!Олох дьоло-соргутаОлохтоно турдун!Күөх быйаҥ быстыбатын!Күндү Айылҕа көмүскэннин!Улуу Айылҕа уруйданнын!Устар уу уостубатын,Улуутуйа уһуннун!Ыраас уу ыһылла тыктын!Ыраахха диэри күндээрдин!Мүөттээх салгын минньийдин!Итии тыыннааҕы тириэртин!Уйгу- быйан дэлэйдин!Унаар буруо субуруйдун!Уһун үйэлэргэ көһүннүн!Улуу Дойду уоскуйдун!Алдьатар адьарай сүттүн!Сүтэрэр түөкүн түөрүлүннүн!Айыым дьоно абыраннын!Күнүм дьоно көмүскэннин!Үйэлэр күөннэрэҮтүөнү түстээтин!Кэм-кэрдии хаамыытаКэрэни кэрэһэлээтин!Уһун үйэлэргэ уйгу буоллун!Элбэх кэмнэргэ эрэмньи буоллун!Уруй-Тускул! Кэрэ-кэскил! Уруй-айхал!

Если вы увидели интересное событие, присылайте фото и видео на наш Whatsapp
+7 (999) 174-67-82
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору. Спасибо!
Система Orphus
Наверх