Алгыстаах санаалар: Ийэ сиргин таптаа — III

 Салгыыта

            Сиик тыыннаах, симэһин хааннаах, босхо бастаах бороҥ урааҥхай саамай сүдү улахан таптала онон Ийэ сиргэ таптал буолар. Ити тапталы этигэр-хааныгар иҥэриммит эрэ киһиэхэ атын таптал көрүҥнэрэ баар буолуохтарын сөп. Ийэ сир диэн өйдөбүл айылҕаны кытта дьиҥнээхтик алтыһан, кини сөрүүн сүөгэй курдук салгынын дуоһуйа уймахтаан, минньигэс уутун иһэн, отун-маһын, кыылын-сүөлүн кытта доҕордоһон үөскээбит, араас үлэни-хамнаһы айылҕаҕа сылдьан үлэлээбит, этин-хаанын эрчийбит, өйүн-санаатын үрдэппит, Ийэ айылҕа араас көстүүлэрин сөҕө-дуоһуйа көрбүт, Ийэ сир сиккиэр тыалыгар элбэхтик имэриттэрбит эрэ киһиэхэ өйүгэр-санаатыгар, сүрэҕэр-быарыгар күүскэ иҥэрин биһиги ахтан аастыбыт. Ийэ сирдиин маннык ситим хайаан да наадалааҕа кимиэхэ барытыгар өйдөнөр суол. Оҕону бу ситимтэн матарыы биир иэдээннээх көстүү буолар. Билиҥҥи дьоннортон төһөлөөх киһи мантан матта. Түмүгэр Ийэ сиргэ таптал диэни оннук киһи чуолкайа суохтук (абстрактнайдык) өйдүүр, ылынар.

          Ийэ сиртэн кини оҕото киһи тугу наадыйарын барытын ылан туһанар. Ийэ сирин дьиҥнээхтик таптыыр киһи ону киниттэн тугу да алдьаппакка-аймаабакка ылары сатыыр, билэр . Ийэ сирин айылҕатын кытта алтыһан үөскээбит дьон хаһан да ийэлэригэр кыра да куһаҕаны оҥорбокко кини биэрэр уйгутунан туһаналлар. Дьэ, ол иһин ойуурга бултуу сылдьар оннук иитиилээх киһи мэнээх биир күөх маһы алдьаппытын, сыыһы-бөҕү тохпутун, үүнэн турар оту кэспитин, уоту-күөһү сыыһа туттубутун булан көрүөҥ суоҕа, тыаһы-ууһу таһааран айылҕа уйлуҕатын аймаабытын истиэҥ суоҕа.

                                                                                                                           

Оттон Ийэ сирин таптыырга, ытыктыырга иитиллибэтэх дьон айылҕаҕа тахсан сылдьыбыт сирдэрин киһи олус кэлэйэ көрөр. Бу сыыстара-бөхтөрө элбэҕин, айдааннара сүрүн, оттубут уоттара үгүһүн! Кинилэр сылдьыбыт айылҕалара кэхтибитинэн, бултаабыт күөллэрин балыга,  уута дьүдэйбитинэн бараллар. Итинник айылҕа кэхтиитэ, булт ас дьүдэйиитэ Ийэ Айылҕа  бу дьонтон киртийбитин, кинилэри быртаҕыргаабытын, кинилэртэн кэлэйбитин, хомойбутун көстүүтэ буолаллар.
Ийэ сирин таптыыр,  айылҕалыын сөпкө алтыһан олорор киһи бэрт  аҕыйах аньыыны оҥорор. Ол иһин Ийэ сирэ кинини таптыыр, көмүскүүр, харыстыыр. Оттон Ийэ сиргэ, айылҕаҕа абааһылыы, алдьатардыы сыһыаннаһар киһи бэйэтигэр ыар  аньыыны оҥостор. Ол аньыытынан кини кытаанах дьүүлгэ турар, ыар иэстэбилгэ этиллэр.

Билигин бэрээдэк сатарыйыыта бу эмиэ Ийэ сиргэ таптал мөлтөөһүнүн көстүүтэ буолар. Ийэ сиргэ тапталы иитии кыайан кыаллыбат буолла. Атын омук алдьатыылаах музыката өтөн киириитэ, адьарай уолун алдьатыылаах санаатын укта, атын өйгө-санааҕа уккуйда, аар-маар оҥордо, Аллараа Дойду амырыын дьайыытын таһаарда, аччаччы тэбиэлэнэн үҥкүүлэттэ. Аллараа абааһы ардьаҥныы күллэ, айыы ыччатын алдьатар суолга киллэрдэ, үөһээ халлаан үргүөрдээх эйгэтэ үлүгэрдик үргүйдэ, үтүмэн үгүс дьону үөл-дьүөлгэ хаамтарда, түүҥҥүнү түбүлэттэ, түрбүөнү түһэрдэ, таҕылы тарҕатар таабырыннаах дьиэлэри таба хаамтарда, кыра оҕо аҕатыныын кыараҕас хоһугар «көрөр холбуканан сэриилэһэ» үөрэннэ, өстөөҕүн «өлөрдө-өһөрдө», үтүмэнник үөрдэ өссө өлөрөргө өһөх санааланан өчөһөн туран дьулуста, иэдээн оонньуу иэнигийдэ, «көрөр холбука» көрүдьүөһэ үксээтэ, өлөрсөргө, охсуһарга, уорарга-талыырга, күүһүлүүргэ анаан-минээн «үөрэттэ», куттаммат куттаах, кураанах төбөлөөх, курутуойдары, аһынары билбэт абааһылары уһуйан таһаарда, өлөрөртөн туттуммат, халыыртан дьулайбат, сууттан-сокуонтан суралара тардыбат, сүрэхтэрэ салыйбат сүр-кэп быһыыны сүүмэрдээн таһаарда. Саалаахтан самныбат, эппилиэттээхтэн дьулайбат, хахаардалаахтан кыһаммат омуктуу уһуйуллуулаах, баайдыы санаалаах, үп-харчы таҥаралаах, сатаан олорор санаалаах Саҥа үйэ кэллэ быһыылаах. Хайыаҥый?!

Ийэ сирбит ис баайа эрдэттэн атыыланна. Инбэстииссийэ илэ сибиэнэ иэдэтэр кутталланна. Ийэ сирбит биһиэнэ эрэ, кимиэнэ эрэ, илэ дьиҥин билэр уустугурда. Улахан сүгэ олугун саҕа сымыйа ис хоһоонноох, туос суругу туттартаан Ийэ сирбит симэһин баайын аҕыйах киһи үллэһиннэ. Ийэ сиргэ хайдах итинник идэмэрдээх санаалаахтар үөскүүллэрэ буолла?! Хайдах аҕыйах киһи бөлөҕө Ийэ сир симэһин баайын бас билиэ буолла?! Омун ини?! Алҕас ини?! Аньыы ини?!


Ол эрээри, Үрүҥ Аар Тойон үрдүк дьүүлүнэн, Чыҥыс Хаан ыйааҕынан, Одун Хаан оҥоһуутунан, Дьылҕа Тойон дьылҕалааһынынан, Дьурантаайы Суруксут суруйуутунан Ийэ сир көмүскэллээх буолуохтаах, Ийэ сир кырдьыбат буолуохтаах, Ийэ сир таптыыр оҕолорун иитэр -аһатар аналлаах буолуохтаах. Онон ордук хоһу быһыыланыы олуона ини, алыс харбааһын, атын дьонтон былдьааһын аньыы ини!

Атын  омук Ийэ сирин илдьи кэһэр, сэриилээн урусхаллыыр идэмэрдээх үгэс иэнигийдэ.

XIX үйэ ортотугар индеецтэр сирдьиттэрэ Сиэтл оҕонньор «Сирбитин атыылаабатахпытына кубаҕай сирэйдээх син-биир саа-сэп көмөтүнэн былдьаан ыларын өйдүүбүн», — диэбитин киһи бүгүн өйдүү түһэр. Оҕонньор салгыы: «Сир кини өстөөҕө, ол иһин бииртэн-биир сири баһылыы-баһылыы, иннин диэки баран иһэр. Ийэ сири, ытык халлааны оҕуруо, бараан кэриэтэ атыыланар, халаныахтаах маллар курдук көрөр», — диэн бөлөһүөктээбитэ киһини чуолкай өйдөбүлгэ киллэрэр. Ол аата Америка материгын сэриилээн ылбыт  европеецтар 150-ча сыл  устата кыратык да уларыйбатахтар. Син-биир уруккуларын курдуктар, иҥсэлээхтэр, сэриитимсэхтэр. Оттон оҕонньор: «Кини (кубаҕай сирэйдээх) иҥсэтэ сири супту эмэр уонна кураанах куйаарга кубулутар», — диэбитэ билигин уларыйда дуо? Суох! Орто Дойдуну отун-маһын алдьаттылар, быйаҥын супту уулаан сиэтилэр, сир баайын көрдөөн күүстээх массыыналарынан Силлирики түөкүн курдук сиксийэ, сиэлийэ хастылар, аргыардаах атом бомбатыгар тиийэ эстилэр. Кыыл- сүөл, булт-ас баранна, кураанах куйаарга кубулуйар куттал үөскээтэ. Былыргы бөлүһүөктэр эппиттэринии: «От-мас ахсаанынан кыайан булан аһаабатах сут дьон хаамсар кутталлара» үтүрүйэн, үөскээн тиийэн кэллэ.

 Туора харах, даллаҕар кулгаах ити курдук Орто Дойду  олоҕун огдолутар суолга туруммута өр буолла. Техниканан сэбилэнии киһиэхэ, акаарыга олус улахан алдьатар күүс бэриллибитин тэҥэ буолбута билигин өйдөнөр кэмэ кэллэ.


Сахаҕа сайдыы диэн ынахтан-сүөһүттэн, хотонтон-ходуһаттан араҕан, хантан эрэ оҥоһуллан кэлэр бэлэм аска, таҥаска кэлии курдук өйдөбүл иҥпитэ диир арааһа алҕас  буолбата буолуо. Ол өйдөбүл өссө да күүстээҕинэн туһанан, тыа сирин ыһыы, сүөһүнү маассабайдык кыргыы ыытылынна. Бу Саха норуотун олоҕун сүрүн төрдүн суох оҥоруу буолар.
Хайа баҕарар сайдыылаах дойду норуота сиртэн, сүөһүттэн аһаан олорор. Хайа да сайдыылаах государствоҕа ас-таҥас халлаантан саккыраабат. Холобур, Англия курдук сайдыылаах дойдуга сүөһүгэ ящур ыарыы туран төһөлөөх кризискэ киирэ сырыттылар. Үксүгэр крокодил этинэн аһаатылар.


Табабытын кырган баран, Финляндияттан таба тыһа атыылаһар буолбуппут, ынах этэ Новосибирскайтан, Алтайтан атыылаһыллан аҕалыллара биһигини киэргэппэт. Ол аата, норуоту тиэрэ салайар, хаһаайыстыбаны ыһар дьон салайан кэллэхтэрэ дии!


Күөллэрбит соболорунан, өрүстэрбит үтүө балыктарынан дьоммут киэн туттар буолаллара. Хас биирдии кэлбит киһи ахсын туох баарбытынан барытынан өҥнөр идэлээхпит. Өйдөөх киһи байымсыйбат, өссө кыратык кэриэлинэр үгэстээх. Бу этиини кытта бука Сиэтл оҕонньор сөбүлэһиэ этэ. Сотору кэминэн күөллэрбитигэр собо, өрүстэрбитигэр балык ыытаары олору атыылаһа омук сиригэр  барарбыт буолуо. Балыкпыт эстэн.

Төрөөбүт Ийэ сирдэрин саамай дириҥник таптыыр дьонунан улуу уонна улахан талааннаах дьоннор буолаллар.  Биир  да улуу киһи төрөөбүт  дойдутун куһаҕыннык  ахтыбытын булан аахпатаҕым. Оннук суоҕа  буолуохтаах. Былыр киһи-аймах өйдөөҕүттэн үөскээн олорон ааспыт улуу дьоннор бары  Ийэ сирдэрин уһулуччулаахтык таптыыр сүҥкэннээхэй патриоттар этилэр. Холобура, Заратуштра, Гермес, Пифагор, Аристотель, Конфуций, Архимед, Лао-цзы уо.д.а. хайдахтаах улуу патриоттар этилэрий?! Кэлин киһи-аймах үөрэх тарҕаммытынан киэҥник ааҕыллыбыт улуу айымньылары айбыт А. Пушкин, А. Дюма, М. Лермонтов, Д. Байрон, Л. Толстой, И. Тургенев уо.д.а. төрөөбүт Ийэ сирдэрин хайдахтаах таптыылларый?! Манныгы киһи ааҕан сиппэт.


Улуу өйдөөх дьон барыны-бары дириҥник, улуутук ырытан өйдүүллэр. Кинилэр Ийэ дойдуларыгар тапталлара олус күүстээх, элбэх өрүттээх уонна ураты киэҥ эйгэлээх. Эмиэ ити суруйааччылар курдук атын идэлээх улуу дьоннор Ийэ сирдэригэр уһулуччулаах тапталларын бэйэлэрин үлэлэригэр хаалларбыттара. Холобура, художниктар хартыыналарыгар, музыканнар — музыкальнай айымньыларыгар, ученайдар — научнай үлэлэригэр.

                                                                                                       

Саха былыргы бөлүһүөктэрэ, өтө көрөөччүлэрэ, улуу айыы ойууттара, эмчиттэрэ Ийэ сирдэригэр тапталларын инники кэлэр иэдээннэри өтө көрөн, билэн олортон дьону сэрэтии кэпсээннэр курдук уонна Ийэ айылҕаҕа сөптөөх сыһыан, сөптөөхтүк олоруу үөрэҕин быһыытынан хаалларбытара. Бу сүҥкэннээхэй кылаат дьоҥҥо ситэ тиийбэккэ, тарҕаммакка сүтэн, умнуллар кутталга киирдэ. Бу үөрэх Айыы итэҕэлигэр биир сүрүн олоххо наадалаах салаа быһыытынан киириэн сөптөөх. Бу салааны урут сэбиэскэй кэмҥэ суруйбатахтар, фольклорга киллэрбэтэхтэр. Мин маннык өтө көрүүлэри уонна киһи — Ийэ айылҕа диэн былыргылыы сахалыы бөлүһүөктээһини аатырбыт Сэмэн Уустан киһини өйдүөхпүттэн истибит буоламмын уонна кэлин ону-маны бэйэм туспа өйдүүр, быһаарар кыахтанан баран эбии матырыйаал хомуйаммын, тус бэйэм эмиэ дьарыктанан маны балачча билэбин дии саныыбын. Ону баара сурукка тиһэн анал үлэ оҥорорго билиҥҥитэ «илиим тиийэ» илик. Барытын суруйан оҥорон кэбиһиэм диэн эрэннэрэр кыах эмиэ суох. Үлэлиир усулуобуйа да ыараһыар, саас да баран иһэр.
                                                                                                         

Ийэ сиргэ үрдүк таптал дьиҥнээх истиҥник бэйэбит Ийэ тылбытынан эрэ сатаан этиллэр. Холобура, сахалыы уонна нууччалыы тэҥҥэ үчүгэйдик билэр киһи син биир  Ийэ сиригэр тапталын саамай иһирэхтик, истиҥник төрөөбүт тылынан эрэ этиэ этэ. Ити истиҥник,  иһирэхтик Ийэ сиригэр тапталын этэригэр кини сахалыы кута-сүрэ көмөлөһөр.Тыл-өс,таптал ис-сүрэхтэн, куттан-сүртэн тахсар буоллаҕына кини дьиҥнээх уонна сымыйа былааһыга суох буолар.


Үөһээ Аар Айыылартан тэйии, кинилэри итэҕэйбэт буолуу, эбэтэр сыыһа ааттаталаан үҥүү-сүктүү, Ийэ сиртэн тэйэ быһыытыйыы, кинини мал-сал курдук көрүү, сыыһа иитии, иитиллии, сымыйанан билээҕимсийии, саха дьонун кутугар-сүрүгэр куһаҕаннык дьайда.  Сатарыйыы, кут-сүр туоххаһыйыыта, буомуруута таҕыста. Дьэ, манна элбэх эмтиир, көннөрөр үлэ  барыан наада буолла. Научнай официальнай медицина, көннөрү отоһуттааһын, рефлексотерапия, экстрасенсорика киһи буор кутун эрэ эмтии сатыыр. Ийэ, салгын куттара, сүрдэрэ үчүгэйдик сылдьар дьон маннык эмтээһиҥҥэ үтүөрэллэр. Оттон ити эйгэлэргэ эмсэҕэлээбит дьон үтүөрбэттэр. Дьэ, ол иһин билигин киһи Ийэ, буор, салгын куттарын, сүрүн толорутук эмтээһини ыытар идэлээх эмчиттэр наада буоллулар. Төһөтүн да иһин бириэмэ хааман, общество эмиэ инники диэкки сайдан иһэр. Оттон киһи-аймах үксэ итинник эмтэниини аастаҕына эрэ уйулҕата, этэ-хаана, өйө-санаата, быһыыта-майгыта чөл буолар кэмэ кэллэ. Эбиитин Аан дойдуга айманыы, телевизорынан күн аайы дьиҥнээхтик бааһырбыт дьон хаанын көрүү, ыарахан олох, сарсын туох буолара биллибэт буолуута, арыгы, наркомания киһини эбии саарытта.


Айыы итэҕэлин киллэрэр ааттаах «Кут-сүр» общество түстэрэ итэҕэли куолулаан, пропогандалаан киллэрэбит дэһэллэр. Миигин «дьон кутун-сүрүн  эмтииргэ ыҥырар, дьоннор ыарыһах буолбатахтар ээ» диэн хомуруйбуттар этэ.


Ити хойгур куолу. Билбэт, дириҥник ырытан өйдөөбөт буолуу көстүүтэ буолар. Тоҕо?! Дьиҥэр, үгүс киһи үс кута уонна сүрэ чөл эрэ буоллаҕына  итэҕэл кэлэр, олоххо киирэр кыахтанар. Үгүс киһи кута-сүрэ мөлтөөбүтэ Саха сиригэр арыгы, наркомания олус тарҕаммытыттан көстөр.  Дьэ, иэдээн диэтэҕиҥ! Тыа сиригэр да, куоракка да дьон үлэтэ суох буолла, аһы оҥорон таһаарыы мөлтөөтө. Сиртэн хостонор баайбыт бырыһыан харчытыгар ыраахтан атыылаһан ону таһан аһаан олоробут. Итинник балаһыанньаҕа дьон кутун-сүрүн эмтээбэккэ, чөлүгэр түһэрбэккэ, хайдах аҥардас сымыйа дойҕоҕунан итэҕэли киллэрэбит дэһиэххэ сөбүй?! Бу Ийэ сири таптаабат, төрөөбүт норуоту ытыктаабат, киниэхэ кыһаллыбат буолуу көстүүтэ диэххэ сөп.


Итэҕэли элбэхтик лэбэйдээн, мунньах дуу, хампаанньа дуу курдук ньыманан киллэриллибэт. Итэҕэл киирэр усулуобуйата тэрилиннэҕинэ, дьон бэлэм уонна итэҕэл сөптөөх эрэ буоллаҕына, дьиҥнээхтик киллэриллиэн сөптөөх. Итэҕэли Үрдүкү Аар Айыылар сөбүлэһэн бэлиэ биэрдэхтэринэ киллэриллиэхтээх.
                                                                                                  

Итэҕэли киллэрэр киһи дьиҥнээхтик үрдүк Таҥара ситимигэр киирбит, ырааһырбыт уонна Ийэ сирин, норуотун олус сөпкө ылынар, таптыыр дьиҥнээх таҥара киһитэ буолуохтаах. Маннык бэлэмнээх киһи билиҥҥитэ суох, чугаһынан көстүбэт. Таҥхалыы, абааһы эйгэтигэр үҥэ, сыыһаны кэпсии сылдьар киһи итэҕэли киллэрбэт. Ону ол диэбэккэ, итэҕэли өрүскэлэһэн эрдэ киллэрэ сатааһын олус олуона.


Ийэ сирдэрин дьиҥнээхтик таптыыр эрэ дьон төрөөбүт дойдуларын дьиҥнээх  көмүскээччилэрэ буолуохтарын сөп. Оннук тапталы билбэт, бу мин дойдум, норуотум, бу мин төрөөбүт дойдум өрүстэрэ, күөллэрэ, хайалара, көтөрө-сүүрэрэ, иитэр-аһатар үтүөкэннээх эйгэтэ диэн чопчу өйдөөбөт киһи Ийэ дойдутун көмүскүүрэ саарбах. Көмүскэтэ илтэхтэринэ даҕаны сэриигэ күһэллэн барбыт курдук өйдүөҕэ. 1941-1945 сыллардааҕы сэрии саҕаламмытыгар, хас биирдии саха киһитэ фашистар кинилэр олорор алаастарын, олорор түөлбэлэрин сэриилээн эрэллэрин  курдук өйдүү түспүтэ. Фроҥҥа сэриилэһэ барарга үгүс киһи тылламмыта.

Салгыыта бэчээттэниэ.

Если вы увидели интересное событие, присылайте фото и видео на наш Whatsapp
+7 (999) 174-67-82
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору. Спасибо!
Система Orphus
Наверх