Алгыстаах санаалар: Ийэ сиргин таптаа — II

Киһи төһөнөн аньыыта-харата аҕыйах да, Ийэ айылҕа кинини таптыыр, кини көрдөһүүтүн ылынар. Талыыр-халыыр сэриилэр дьон аньыытын-харатын үксэппиттэрэ, государстволар, куораттар үөскээһиннэрэ дьон айылҕаттан тэйиитин саҕалаабыттара. Эрдэ итинник процесстар барбыт дойдуларын дьонноро айылҕаттан тэйиилэрэ ордук күүстээҕэ. Ол иһин кинилэр сэриини, халааһыны байар-тайар суол курдук көрөллөрө. Ити кинилэри айылҕаттан өссө күүскэ тэйиппитэ.

            Сир үрдүгэр айылҕаҕа наһаа чугас дьонунан билигин даҕаны хотугу норуоттар, Америка индеецтэрэ, Африка, Австралия төрүт олохтоохторо буолаллар.

            XIX үйэ ортотугар Америка президенэ индеецтэр сирдэрин атыылаһарын туһунан биллэрбитэ. Онно эппиэттээн индейскэй сирдьит Сиэтл 1854 сыллаахха сүрдээх муударайдык тыл эппитэ. Сиэтл төрөөбүт дойдутун, Ийэ сирин төһөлөөх дириҥник таптыыра, хас биирдии отун-маһын, көтөрүн-сүүрэрин бэйэтин чугас доҕотторунан ааттыыра биһиэхэ, бу хоту сир дьонугар, хайдахтаах чугаһый, истиҥий, хайдахтаах чугастык киһи кутун-сүрүн, сүрэҕин-быарын иһинэн киирэрий?! Индеецтэр европеецтары «бледнолицые» — кубаҕай сирэйдээхтэр диэн ааттыылларын киһи барыта билэр буолуохтаах.   

            Сиэтл: «Сирбитин атыылаабатахпытына, кубаҕай сирэйдээх син биир саа-сэп көмөтүнэн былдьаан ыларын өйдүүбүн», — диир. Хас биирдии уллуҥах сирэ, төрөөбүт айылҕатын кэрэ көстүүтэ киниэхэ, кини норуотугар дьиҥнээх ытык таҥара биэрбит эйгэтэ буоларын туһунан сирдьит кэпсиир, онтон салгыы кини маннык этэр: *»Дыргыл сыттаах сибэккилэр — биһиги эдьиийдэрбит, балтыларбыт; таба, ат, улахан хотой — биһиги бииргэ үөскээбит инилэрбит. Үрдүк очуостар, быйаҥнаах хонуулар, миинэр аттарбыт сылаас уорҕалара уонна киһи — бары биир ыал кэриэтэбит. Биһиэхэ төрөөбүт сирбит — олус ытык, кини тыытыллыа суохтаах. Үрэхтэрбитигэр, өрүстэрбитигэр күлүмүрдүү устар ууларбыт — бу өбүгэлэрбит хааннара. Уу устан кылыгырыыр тыаһа —  бу мин норуотум аҕатын саҥата».

            Барыта үүт-үкчү айылҕаҕа үөскээбит киһи бэйэтин төрөөбүт айылҕатын таптыыр тапталын курдук этиллибит. Арай саха киһитэ ууну — бу өбүгэлэрбит хааннара дииртэн туттунуо этэ. 

            Индеецтэр сирдьиттэрэ санаатын маннык салгыы этэр: «Кубаҕай сирэйдээх биһиги санаабытын ылымматын биһиги билэбит. Киниэхэ биир сир атынтан туох да атына суох. Кини бэйэтэ атын киһи, түүн кэлэн сиртэн туох наадалааҕын барытын ылар. Сир кини өстөөҕө, ол иһин бииртэн-биир сири баһылыы-баһылыы иннин диэки баран иһэр. Кэннигэр өбүгэлэрин уҥуохтарын хааллартыыр. Ийэ сири, ытык халлааны оҕуруо, бараан кэриэтэ атыыланар, халаныахтаах маллар курдук көрөр. Кини иҥсэтэ сири супту эмэр уонна кураанах куйаарга кубулутар. Бу дьоннор куораттарыгар чуумпу суох. Бу куораттарга саас мутукча, сэбирдэх тыллар тыастарын, кыракый үөннэр кынаттарын тыаһын киһи кыайан истибэт».

            Биһиэхэ сахаларга:  «Мутукча, сэбирдэх тыллар, от үүнэр тыастарын истэбит», — диир оҕонньоттору кытта кэпсэппит  түгэннэрбин, маны ааҕаат, өйдүү түһэбин. Индеецтэр истэр буоллахтарына, саха киһитэ тоҕо истиэ суохтааҕый?! Ол гынан баран, ити истии туспа ис хоһоонноох. Ийэ сирин наһаа таптыыр киһи мутукча, сэбирдэх тыллар, от үүнэр тыастарын кулгааҕынан эрэ буолбакка, ис кутунан-сүрүнэн, этинэн-хаанынан бүтүннүүтүнэн истэр.

             Сиэтл оҕонньор президеҥҥэ анаан өссө маннык этэр: «Биһиэхэ —  кыһыл тириилээхтэргэ (индеецтэргэ, автор), ыраас салгын улахан баай-дуол буолар. Тоҕо диэтэххэ, салгынынан тыынар тыыннаах барыта: кыыл, мас-от, киһи — бары биир тыынынан тыыналлар. Биһиги, эһиги биһиги сирбитин атыылаһар туһунан этиигитин ырытан толкуйдуубут. Өскөтүн биһиги эһиги этиигитин ылынабыт диэн быһаардахпытына, мин биир усулуобуйаны туруорабын: кубаҕай сирэйдээх бу дойду кыылларыгар бэйэтин бииргэ төрөөбүт инилэригэр сыһыаннаһарын курдук сыһыаннаһыахтаах».

            Сиэтл этиитин бүтүүтүгэр маннык муударай түмүктэри оҥорор: «Бары кыыллар өллөхтөрүнэ, дьоннор соҕотохсуйан өлүөхтэрэ». «Кыыллар хайдах буолаллар да, киһини эмиэ оннук дьылҕа күүтэр». «Оҕолоргун сири биһиги ийэбит дииргэ үөрэтиҥ». «Сир хайдах буолар да, киһини эмиэ оннук дьылҕа күүтэр».

            Хайдахтаах муударай этиилэрий? Цивилизованнай дэнэр Европпаттан Америка материгын сэриилии, халыы-талыы, атыылаһа,  байа-тайа тиийбит үөрэхтээх дьоннооҕор бу үөрэҕэ суох муударай индеец оҕонньор, киһи, айылҕаҕа сыһыан, инникини өтө көрүү өттүнэн төһөлөөх үөһэ турарый?!

            Кырдьык,  кыыл-сүөл, булт быстыыта айылҕа ситимин быстыыта буолар. Кинилэр суох буоллахтарына, киһи да уһаабат. Дьиҥ айылҕа киһитэ ити кыыллартан аһыыр, таҥнар, туох наадалааҕын ылар, кинилэр баар буоланнар олорор. Ол иһин кини ити кыыллар этэҥҥэ сылдьалларыгар, элбииллэригэр, эмис-тот буолалларыгар кыһанар. Кини көл-дааргы кыылы-сүөлү өлөрө сылдьыбат, эбэтэр быһардыы маассабайдыы кыргыбат. Онус кини утарар, дьиҥ абааһылыы, сиэмэх дьа йыы курдук сыаналыыр. Дьэ, кырдьык кэлин европеецтар Америка материгын кыылын-сүөлүн хайдах курдук кыртылай этэй, холобур бизоннары?!

            Киһи кыыллартан элбэххэ үөрэнэр. Кыыллар ол бу иэдээн, холобур, улахан тыаллар, сир хамсааһына о.д.а. буолалларын киһи иннинэ эрдэттэн билэллэр. Кыыллар дьиэҥ таһыгар олорор буоллахтарына, ааттаах үтүө санаалаах ыаллыылар буолаллар. Тугу баҕарар «этиэхтэрин», «сэрэтиэхтэрин» сөп.

            Булт этиттэн киһи ханнык да атын астартан ылбат олус туһалаах микроэлэменнэри, витаминнары ылан этигэр хааныгар иҥэринэр. Билигин ити микроэлеменнэр, витаминнар сир дьонугар олус наада буоллулар. Ону баара, сирбитин-уоппутун алдьатан, уубутун, салгыммытын сүһүрдэн, булпутун кырган кэбистибит.

            Оттон Сиэтл  оҕонньор, саха муударай оҕонньорун курдук, кыылы-сүөлү аҥардас ити иһин  таптаабыт. Киниэхэ үөһээ мэндэл халлааҥҥа модун хотой  кынатын тэниччи тииринэн көтөн элээрэрэ, күөллэргэ уһун моойдоох кыытта маҥан кубалар устан долгуһаллара,  үрэхтэргэ буобуралар дьиэ-уот  туттан түбүгүрэллэрэ, көй үгүс көтөр ууларга  көччүйэрэ, төрүүрэ-ууһуура, күйгүөр саҥанан күргүөмүнэн киһи сүргэтин көтөҕөрдүү саҥарара, ойуурга табалар тамайа сиэлэллэрэ, модун бэйэлээх бизон оҕустар  күөх хонууларга үөрдээн күлүгүрэ хаамсаллара бэйэтэ туспа куту-сүрү үөрдэр, сүрэҕи-быары манньытар, өйү-санааны, эти-хааны сылаанньытар, күүһүрдэр көстүүлэр буолаллар.

            Кини итинэн аҥардас бу биһиги булпут элбэх эбит диэн эрэ санааттан үөрбэт, кини бу кыыллар, булт-ас итинник холкутук сылдьар буоллахтарына, биһиги Ийэ дойдубут үчүгэй туруктаах турар эбит ээ диэн туох баар кутунан-сүрүнэн, өйүнэн-санаатынан, этинэн-хаанынан барытынан үөрэр.

            Оттон: «оҕолоргутун сири биһиги  Ийэ сирбит дииргэ үөрэтиҥ», — диэн оҕонньор этиитэ хайдахтаах муударай этииний?! Билигин маннык иитии мөлтөөтө. Пионер, комсомол баарын саҕана бу иитии син сөпкө баран испитэ. Билигин сири аһыыр ас,  былдьаһар  мал, атыыланар баай курдук өйдөөһүн баһылаан барда. Мээнэҕэ Ийэ сир дэммэт ээ. Киһи ийэтин атыылаабат, ол аата Ийэ сир эмиэ атыыламмат. Ийэ  сир көмүскэниэхтээх, харыстаныахтаах, -үчүгэйдик ыраастык тутуллуохтаах, куруук чөл турарын иһин охсуһуллуохтаах. Ийэ сири кэрчиктээн, бысталаан атыылыыр малга кубулутуу иэдээн, бу үрдүк Таҥара иннигэр ыар аньыы буолар. Оннук эргиэмсик уһун оту оттообот. Оттон Ийэ сирин тас дойдуларга атыылыыр киһи —таҥнарыахсыт. Кини өссө улахан аньыыны  оҥостунар, үрдүк Таҥара дьүүлүгэр турар.

             Индеец оҕонньор: «Сир хайдах буолар да, киһини эмиэ оннук дьылҕа күүтэр», — диэн мээнэҕэ эппэт. Өскөтүн кыыл-сүөл, күөх айылҕа  аҕыйааһына киһиэхэ улаханнык охсор буоллаҕына, бүттүүн айылҕа алдьаныыта, киртийиитэ, ис сокуона ыһыллыыта киһи аймаҕы глобальнай иэдээҥҥэ аҕалара өйдөнөр суол. Ол аата, киһи-аймах төрөөбүт айылҕатын төһөнөн алдьатар даҕаны, соччонон бэйэтигэр охсууну оҥостор, инники кэскилин быстар — диэн ис хоһоонноохтук оҕонньор бөлүһүөктүүр. Сүһүрбүт салгыннаах, сүлүһүннээх уулаах, кыыла сүөлэ бүппүт, ото-маһа киртийбит айылҕаҕа олорор киһи син биир ити айылҕаны кэбилээбитин курдук доруобуйата ситинник айгырыыр. Бу иэдээн.

            Сир баайын көрдөөн уонна туох да сэрэҕэ суохтук хостоон айылҕаны алдьатыы, киртитии, дьайдааһын таһынан өрүстэрбит ууларыгар туох баар куһаҕаммытын барытын кута олоробут. Бу туох   иэдээнэй, доҕор! Туалет, помуойа кирэ-дьайа, араас умунуох, бензин өрүстэргэ кутуллан өрүстэрбит балыга үөннэннэ, дьүдэйдэ,киһи сиикэйдии сиэбэт буолла.  Балык быста аҕыйаата. Тоҕо билиҥҥигэ диэри итинник куһаҕаны уубутугар  кута олоробутуй?! Тоҕо бу араас куһаҕаны атыннык суох оҥорор ньыма суоҕуй?! Сайдабыт дэһэбит дии, онтубут ханнаный?! Хайдах аныаха диэри итини переработкалыыр, суох оҥорор кыах суоҕуй?! «Экология, экология», — дэһэбит. Ол эрээри ол экологиябыт күн-түүн алдьана, киртийэ турар, кэбирээн бүтэн эрэр. Бу эйгэҕэ хамнас ылар үлэһит, дуоһунас, баһаам үгүс. Оттон экологиябыт тупсан иһэрэ көстүбэт. Туох эмэ саҥа туһалаах оҥоһуллубута, баар буолбута көстүбэт. П. Черных-Якутскай,  А.И. Софронов саҕаттан бороҥ куорат аатырбыт куораппыт син-бороҥунан турар. Арай куораппыт үөс өттө элбэх үбү кутан туран арыый сэргэхсийэр курдук.

            2002 сыллааҕы сайын Сахабыт сирин  ойуурун чиэппэрэ умайда. Миллиардынан сууммалаах мас-от, булт-ас күдэҥҥэ көттө. Аныгы киһи өрдү сатаан өртөөбөт, умаппыт сирин кэтээн көрбөт, уотун бириэмэтигэр умулуннарбат уонна уот мээнэ барбакка хайыаҕай?! Уоту ыытан кэбиһэн баран, Сүҥ Дьааһыҥҥа балыйыы буолар. «Этиҥ уота иэдээни оҥордо, » — дэһэллэр. Этиҥтэн уот дэҥҥэ барар. Итини биһиги, сааһырбыт дьон, бары билэбит. Өртөөһүн сатаан ыыттахха, олус туһалаах. Ону сөпкө туттар наадалааҕын ааспыт сайыммыт өйдөттө быһыылаах.

Саас аайы элбэх көтөр кынаттаах хоту сиргэ төрүү-ууһуу кэлэр. Биһиги Сахабыт сиригэр эмиэ элбэх көтөр кэлэр. Бары төрөөбүт дойдуларын олус ахтыбыттыы саҥаран-иҥэрэн, аймалаһан, өҥнөрө-түүлэрэ тупсан кэлээхтииллэр. Хоту сөрүүн сиргэ кэлэн сымыыттыырга Ийэ Айылҕа бэйэтэ анаан айан, оннук инстинкти былыр көтөрдөргө укпут эбит. Онон хас биирдии көтөр төрөөбүт дойдута Хоту дойду буоларын киһи саарбахтаабат. Саас аайы төрөөбүт дойдуларын ахтан көтөрдөр хоту көтөөхтүүллэр. Ону баара, хоту сиргэ дьон кэлэн элбээһинэ, көтөрдөрү саас уотунан көрсүү, хоту сир айылҕата алдьаныыта, сүһүрүүтэ Аан Дойду үрдүнэн көтөрү олус аҕыйатта. Аны соҕуруу итии сирдэргэ риһи сииллэр диэн буруйдаан, кинилэри кыргыы ыытыллар. Эбиитин билигин климат уларыйар кэмигэр элбэх көтөр-сүүрэр өлөр буолуохтаах.

            Уопсайынан, хоту сирдэргэ дьон элбээһинэ алдьархайы оҥорор эбит. Хоту сирдэр айылҕалара наһаа намчы, кэбирэх. Ол иһин хоту сиргэ промышленноһы сайыннарыы, маһы кэрдии олус сэрэхтээхтик ыытылларын Ийэ  Айылҕа ирдиир. Биһиги Саха сиригэр кэлии дьонунан Сахабыт сирин нэһилиэнньэтин элбэтэ сатыыр куолулаах буолааччыбыт. Онтубут айылҕабытыгар сөп түбэспэт. Саха сирин баайын-дуолун, маһын-отун, уутун атыылаан байар наадалааҕын курдук эмиэ этэр дьоннордоохпут. Эбиитин Саха сиригэр туризмы сайыннаран тупсуоҕуҥ дэһэллэр. Саха сирин айылҕата элбэҕи тулуйбат, элбэх киһи атаҕын уйбат, наһаа намчы. Толкуйдаан көрүҥ, тутуу маһа буолар, бэрэбинэ тахсар тиитэ төһө өр үүнэрий?!

            Айылҕа ис кистэлэҥнэрин, биллибэт араас сокуоннарын, дьиҥэр, ким да дириҥник билбэт. Наука мээнэ үөрэтэ сатыыр. Наука, холобур, тоҕо эрэ кыталыгы үөрэтиинэн дьарыктаммыта. Дьааҥы, Индигир өрүстэр икки ардыларынааҕы киэҥ маарга төрүүр-ууһуур сиригэр үөрэтии барта. Быһа холоон 25 сыллааҕыта 1200 кыталык баар диэн официальнайдык суруйаллара. Оттон билигин төһө хаалла?! Тарбаҕынан ааҕыллар баар дииллэр. Ол аата бу үөрэтии, наука кыталыкка тугу туһалаатылар?!  Кыталыкпыт эргиэн мала буолан итинник түргэнник бүттэ дуу?!
       Кыталык сахаларга ытык көтөр буолар. Бултаабаттар, ытыалаабаттар, төрүүр-ууһуур сиригэр чугаһаабаттар. Уопсайынан даҕаны сахалар көтөр-сүүрэр төрүүр-ууһуур сиригэр, балык ыыр күөлүгэр, хомотугар саас букатын тыаһаабаттар-ууһаабаттар. Ким уонна тоҕо бу Айыы уу-нуһараҥын уу-чуумпутун аймаата?! Дьиҥэр, ити наукабыт да дьоно көтөр-сүүрэр туһунан кинигэттэн эрэ ааҕан билэр дьон буолаллар эбээт! Кинилэр айылҕаҕа көтөрү-сүүрэри кытта алтыһан үөскээбэтэхтэрэ. Ол иһин кинилэри таптаабаттар, куттарын-сүрдэрин иһинэн санаабаттар, кинилэргэ сыһыаннара эмиэ оннук, хаҕыс.

            Сахалар уонна хотугу омуктар итэҕэллэригэр кыталыгы өлөрүү, уйатын алдьатыы, кыталык оҕолорунан оонньооһун — ыар аньыы буолар. Былыргы сахалар, бэл, кыталыктар кырдалга түһэн үҥкүүлүүллэрин аньыырҕаан көрбөттөр эбит. Кыталык дьиҥ айылҕа айбыт, түҥ былыргыттан баар дьикти көтөр.

            Хас биирдии киһи төрөөбүт дойдутун ис сүрэҕиттэн таптыыр, кинини куруутун көмүскүүр, харыһыйар уонна төһө кыайарынан чөлүгэр түһэрэргэ охсуһар эрэ буоллаҕына Ийэ сирбит чөл буолар кыахтаах. Чөл олох дэһэбит. Чөл олох Ийэ сирбит ыраас, чэбдик эрэ буоллаҕына баар буолуон сөп. Ыраас уута, салгына суох алдьаммыт-кээһэммит айылҕаҕа олорон чөл олох туһунан толкуйдуур уустук.
      Хас биирдии оҕо ийэтин эмиийин үүтүн кытта төрөөбүт дойдутугар тапталынан угуттанан улаатыахтаах. Оччоҕо эрэ кини дьиҥнээх патриот буола иитиллиэн, айылҕаҕа сөпкө олоруон, Ийэ айылҕатын таптыан сөп.

  Бу боппуруоска өссө да төннөн элбэхтик кэпсэтиэхпит. Салгыыта бэчээттэниэ.

Если вы увидели интересное событие, присылайте фото и видео на наш Whatsapp
+7 (999) 174-67-82
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору. Спасибо!
Система Orphus
Наверх