Алгыстаах санаалар: Хараҥа күүстэри тэйитии. Дьайы, сэти үтэйии

Сиргэ цивилизациялар солбуһа тураллар. Хас биирдии цивилизация сайдан муҥутууругар тиийэн баран кэхтэр, сүтэр, симэлийэр. Киһи-аймах сиргэ саҥа үөскээн олорор дии санааһын отой сыыһа. Билиҥҥи цивилизация сайдан, чыпчаалыгар тиийэн төннүүгэ барда. Ол көстөн турар. Киһи-аймах хамсааһына — миграцията саҕаланан эрэр.

            Киһи олус алдьаппытыттан Ийэ Айылҕа оһорунууга, бэйэтин көмүскэниигэ барда. Ийэ Айылҕа киһитээҕэр күүстээх, кинини Аар Айыылар көмүскүүллэр уонна дьэ, кини тоҕо сытан биэрэн тохтоло суох үлтү садаҕалатыаҕай?! Ийэ Айылҕа сүрүн төрүтүн, сир шарын хамсатан, балаһыанньатын уларытан, ыраастаан эмиэ саҥалыы оҥорон, тэрийэн Аар Айыылар үрдүк дьаһалларынан саҥалыы оҥорууга, айыыга барда. Сир шара балаһыанньатын уларытан сир кистэлэҥнэрин тоҥорон уура сытар лабораторияларыгар урукку кэм уһуктан, били былыргы саха улуу дьонноро кэпсииллэринии, тэҥкэ тиит саа улахан дьоннор уһуктан туран сири оҥорон-тутан барыахтара. Ити кэмҥэ билиҥҥи цивилизация төрүт сүтүөҕэ.
            Арҕаа Европаттан саҕаламмыт билиҥҥи цивилизация төрүт дьиҥнээх айылҕаны алдьатар, куорҕаллыыр, айылҕаҕа туох да туһаны оҥорбот, аҥардас ылар, былдьыыр, халыыр, уорар адьынаттаах элбэх киһи хаанын тохпут, миллиардынан ахсааннаах дьон уҥуоҕун үрдүгэр тутуллубут тэрээһин буолар. Киниэхэ ханнык да итэҕэл, ытык быһыы, үтүө санаа суох. Итинник тэриллибит буолан, бу цивилизация наһаа адьырҕа. Бу тэрээһин байыы өйдөбүлүгэр, ухханыгар олоҕурбут буолан итинник. Европеецтар бэйэлэрэ эмиэ итнник этэллэр. Туох барыта күүс, ахсаан, сэбилэнии өттүнэн быһаарыллар — олус судургу, кыыллыы өйдөөх-санаалаах уопсай психология бу цивилизацияҕа баһыйар оруолу ылар. Оттон оннук быһыы өр барар кыаҕа суох. Аан Дойду үрдүкү күүстэрэ итинник цивилизация сүтэригэр олук уураллар. Сиргэ үтүө санаа, кэрэ быһыы, кырдьык, сөптөөх, айылҕаҕа дьүөрэлээх — онон төннөллөрө уолдьаста. Куһаҕана диэн, билиҥҥи сир дьоно итини көрбөккө хаалабыт. Ол эрээри куппут-сүрбүт көрүө, билиэ буоллаҕа дии.

            Сымыйа, албын быһыы, адьырҕатыйыы баһыйан турар кэмэ үтүө дьон өйүгэр-санаатыгар утарсыыны үөскэтэр. Ити утарсыы күүһэ, санаата чараас эйгэҕэ тахсан, Аан Дойду Үрдүкү күүстэригэр тиийэн, бу ыар кэм алдьаныытыгар биир сүрүн олугу угар. Ол иһин этэллэр: » Киһи-аймах санаата — Үрдүк Таҥара санаата», — диэн.

            Айыы итэҕэлэ төннөргө дьулуһуута маны кытта ыга сибээстээх. Түҥ былыргы Аар Айыы итэҕэлэ саамай өрдөөҥү, дьиҥнээх Сир былыргы күүстээх итэҕэллэриттэн биирдэстэрэ буолар. Кини олус өрдөөҥү итэҕэл буоларын быһыытынан, бэрт үгүс кистэлэҥи илдьэ сылдьар. Урут этэн аһарбытым курдук, ол кистэлэҥнэрэ былыргы доммноругар кистэнэн сылдьаллар.

            Былыргы саха итэҕэлин сэһэнин быһыытынан, сир кистэлэҥэ барыта Үрүҥ Аар Тойон дьаһалынан кыһыл көмүскэ суруллан сиргэ кистэнэн ууруллубут. Онон ол суруктар көстөн кэлиэхтэрин сөп. Саамай улахан кистэлэҥ суруктары аҕыс кырыылаах таас остоолбоҕо Уһун Дьурантаайы Суруксут суруйар. Ити остоолбону Сүҥ Дьааһын Тойон, Улуу Хотой Айыы баһылыктаах көмүскэстээх Аар Айыы Дьөһүөлдьүттэрэ күннэри-түүннэри тохтоло суох маныыллар. Абааһы күүстэрэ, алдьатыылаах амырыын дьай алларааттара, улуу үөрдэр ити аҕыс кырыылаах таас остоолбо суругун уоран ааҕа сатыыллар. Өскөтүн ааҕар түбэлтэлэригэр Айыы дьонугар иэдээн, Орто Дойду олоҕун отуорун алдьаныыта кэлиэхтээх. Дьэ, ол иһин таҥхалааһын (спиритизм) дьиҥнээх абааһы дьайыыта буолар. Тоҕо диэтэххэ, таҥхаһыттар ити аҕыс кырыылаах остоолбо суругун ааҕарга абааһылары быһаччы кигэллэр.
            Айыы Доммнорун кэнниттэн иккис суолталаах алгыстар уот алгыстара буолаллар. Уот алгыстара сирдээҕи үтүө иччилэргэ ананаллар. Алгыс уот иччитин Хатан Тэмиэрийэни, Аан Дойду иччитэАан Алахчын Хотуну, Баай Байанайы, Күөх Болооох Тойону, түөлбэ, сир, дойду иччилэрин ыҥыран айах тутуунан саҕаланар. Алгысчыт, өскөтүн кини ойуун буоллаҕына, көмөлөһөр күүстэрин эмиэ ыҥырыан сөптөөх.
            Оттон Айыы ойууна Үөһээ Аар Айыыларга алҕаан баран, алгыһын иккис чааһын уокка алгыыр. Алгыстар Аар Айыылар тыллара буолаллар. Кинилэр Аан Дойдуттан ыарыыны, куһаҕаны тэйитэллэр, Орто Дойду олоҕун олугун чиҥэтэллэр, үчүгэй уонна куһаҕан тэҥнэниитин олохтуур сүрүн күүһүнэн буолаллар. Алгыс суоҕа эбитэ буоллар Аан Дойду абааһы дьайынан бүрүллүө, аам-дьаам, бүдүк-бадык буолуо этэ.
            Алгыс олус наада кэмэ кэллэ. Аан Дойду олоҕо атыйахтаах уулуу айманар, Орто Дойду олоҕо отохсуйар кутталлара кэллэ. Амырыын күүстэр аҥардастыы айбардыыр буоллулар. Аһыммат адьынат адаҕыйда, өлөрсүү-сүтэрсии өрөгөйдөөтө, өһөх санаа өрө күүрдэ, былдьыыр былаан былааҕа күөрэйдэ, сүтэрэр санаа сүүнэтийдэ, Сир Ийэ симэһинин сиэн бүтэрэргэ дьулуһуу тууһугурда. Аар Айыыларга үҥүү-сүктүү, Алгыс күүһэ, Аар Тойон аһыныылаах санаата эрэ быыһыыр кэмэ быһыылаах. Оннук дуу, доҕоттоор! Эһиги туох дии саныыгыт?!

  Кондаков В.А. Аар Айыы итэҕэлэ.,2 чааһа,16-19 с. Дьокуускай 2004

  СӨ Аар Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ күн дьонун, айыы аймаҕын Айыы ойуунун В.А.Кондаков «Алгыстар — эн көмүскэллэриҥ» 1,2,7,8 Доммнорунан алҕанарга сүбэлиир.

      7. Сэттис домм!
Хараҥа күүстэри тэйитии. Дьайы, сэти үтэйии

Айыы ойууна ( Орто Дойдуга үөскээбит хара дьайы, сэти-сэлээни, хараҥа күүстэри үтэйэргэ, тэйитэргэ анаан хотойдоох сонун кэтэн, хороох бэргэһэтин анньынан, дьалбыырын бэгэччэгэр иилинэн, төгүрүк дүҥүрүн илиитигэр ылан, былаайаҕын тутан Илин халлаан эҥэригэр үҥэн, Аламай маҥан Халлааҥҥа  төҥкөйөн, Аар Айыыларын ааттаталаан, алгыс алҕаан, саҥа саҥаран, тыл этэн Орто Дойду олоҕор икки атахтаахха аньыы-хара үксээн, сэт-сэлээн этиллэн, дьай былыта саппаҕыра тордоҕуран, хараҥа күүстэр хойуутук барыгылдьыһан, абааһы күүстэр алыстык аамайдаһан олох отуора огдолуйар кутталламмытын, икки атах уйулҕата хамсаан, өйө баайыллан иэдээҥҥэ тэбиллэрэ иэнигийбитин билэн-көрөн, абырыыр санаанан,арчылыыр быһыынан, араҥаччылыыр күүһүнэн анаан-минээн, Алгыс алҕаан, Аар Айыылартан көрдөһөн амалыйа туойдаҕа үһү):

—Алгыска ахтыллар
Аар Айыыларым!
Үҥэргэ этиллэр
Үрүҥ, үтүө күүстэрим!
Үрдүк дьүүллээх
Үтүмэн үгүс өрүһүйэр аналлаах,
Үтүөкэннээх бэйэлээх 
Үрүҥ Аар Тойон!
Күлүм — чаҕыл!
Күөгэй — нусхал,
Күммүт күлүмэ
Күн Күбэй Хотун!
Огдолуйбат оҥоһуулаах 
Одун  Хаан!
Ыйар-кэрдэр ыйаахтаах
Ытык Чыҥыс Хаан!
Дьылҕа төрдө Дьылҕа Тойон!
Үөрэх-билии төрдө
Дьурантаайы Суруксут!
Сүллэр этиҥ аргыстаах
Сүдү түллэр күүстээх
Сүҥ Дьааһын Тойон!
Көмүскэстээх дьайыылах
Күн Эрилик
Улуу Хотой Айыы!
Күүстээх көмүөллээх күөмэйдээх
Күрүө Дьөһөгөй Тойон!
Уйгу быйаҥ аргыстаах
Ала Мылахсын Хотун!
Айыы кыыһа
Ахтар Айыыһыт!
Уоттаах имэҥ доҕуһуоллаах          
Эдьэҥ Иэйэхсит!
Айыы дьонун
Адьаһын муннаран,
Абыраллаах күүстээх
Аар Айыыларын умуннаран,
Атын суолунан хаамтаран,
Өр кэмҥэ өрүһүлтэлээх
Орто Туруу Бараан  Дойдубар
Үрдүк эйгэҕэ үҥпэккэ,
Үрүҥ Аар Тойону ахтыбакка,
Үтүө дьайыыны аҕалбакка,
Үҥэр Таҥараны умнан
Аньыы-хара халыҥаата,
Дьай — хараҥа бүрүүкээтэ,
Сэт-сэлээн сиэри алдьатта,
Буруй-сэмэ бурулуу  бүрүйдэ,
Ыарыы-сүтүү ыксаласта,
Айыым дьонун аймаата,
Уйулҕатын хамсатта,
Утуйар уутун бутуйда,
Этин-хаанын амньыратта,
Эрэйдээтэ-муҥнаата,
Өйүн-санаатын самнарда,
Өһүллэ, мөлтөттө.
Салгыы маннык  бардаҕына,
Сарбыллар куттал үөскүүр буолла.
Өрүү маннык бардаҕына,
Өлөр — сүтэр куттал
Өрө турара суоһаата.
Икки атах өйө бааллан,
Итирдэр утахха имэҥирдэ,
Иирдэр буруону сыпсырыйда,
Үлэ-хамнас  умнулунна,
Үөтэлээх быйаҥ
Үүннэриллибэт буолла,
Сүөһү — ас баранна,
Сүдүрүүн уута  буолан сүттэ,
Оттуур ходуһа оҥоһуллубата,
Оройунан көрүү үксээтэ.
Эдэр ыччаты өйдөтүү кыччаата,
Аҕа-ийэ, эһэ-эбэ үгэс  быһыытынан
Айыылыы иитэллэрэ уурайда,
Кэлэр кэскил
Кэмчитийиэх курдук көһүннэ,
Үүнэр үйэлэр
Үлүскэннээх  күөннэригэр
Күүрэн, күүһүрэн биэрэр
Күүстээх санаа көлбөҕүрдэ.
Оччотугар тиийэн
Орто Дойду олоҕо
Огдолуйар иэдээнэ үөскээтэ,
Сир — дойду
Симэһин  баайа-дуола,
Симэлийиэн да сөп курдук буолла.
Атын албастар алкыйдылар.
Туспа албастар тунуйдулар,
Туруу Бараан Дойдубут
Тулхадыйар куттала үөскээтэ.
Маннык кытаанах кэмнэргэ,
Улуу быһаарыылаах күннэргэ,
Дьон буолан
Дьолу тутан силигилээн хааларбыт
Дьаһаллар, быһаарыллар түгэнигэр,
Аан Дойдубуттан,
Аар Айыылартан,
Анаан — минээн туран
Көрдөстөҕүм буоллун дуу!
Айыым дьоно!
Аар Айыылар диэки  хайыһан
Хадьарыйбыт санааны
Ханалытан, көннөрөн,
Үҥэн-сүктэн көрдөһөн,
Үгүс ааспыт үйэлэр,
Көлбөхтөрүн үтэйэн,
Таҥараны умнуу кэмигэр,
Таҥнарыы барыы элбэҕин,
Туох баар аньыыны-хараны
Сэти — сэлээни,
Хара дьайы, хараҥаны
Ыраах үтэйэргэ, тэйитэргэ
Айыы сирин,
Айыы дьонун
Аар Айыылар
Анаан-минээн ыытар
Айыы сарыалларын
Аҕалан абырыырга,
Күн сирин, күнүм ууһун дьонун
Күн күлүмнэс күүһүн
Күндээрдэн аҕалан
Көмүскүүргэ, ыраастыырга
Аламай маҥан Халлаан
Айыытын аартыгынан
Аар Айыыларга
Ааттал, көрдөһүү тыллары этэн,
Үҥэн-сүктэн көрдөстөхпүт буоллун дуу!
Орто Дойду олоҕо тубустун!
Күн сирэ
Күөгэйэ нусхайдын!
Айыы сирэ
Арылыйа сырдаатын!
Аньыы-хара
Антах, аллараа үтэйилиннин!
Дьай-дьаһах
Дьаҥсыйара уурайан
Дьалбарыйдын, сүттүн!
Сэт-сэлээн
Сиэлэн элбээн иһэрэ,
Сир дьонун сиирэ-бүтэрэрэ,
Сиик гынан симэлитэрэ
Сүттэҕэ, бүттэҕэ, арахтаҕа буоллун!
Ороһуоллаах уулаах
Орто Дойдум
Олоҕо олустук тупсан,
Оҕолоро, ыччаттара,
Оҕонньотторо, кырдьаҕастара
Олук охсон,
Олохтоох тыллары этэн,
Оттомуран-боччумуран,
Уйгулаах, соргулаах,
Дьоллоох, иллээх
Дьоһун олоҕу олохтоотохторо буоллун дуу!

Домм! Домм! Домм!

Үҥээччилэр бары:

— Оннук эрэ буоллун!
Олустук сүгүрүйэн,
Орто Дойлубут олоҕун,
Оҕо дьоммут кэскилин
Оҥорор — айар  аналлаах
Улахан Алгыс туоллун!
Хараҥа халбарыйдын!
Халлаан ньуура сырдаатын!
Хара дьай тэйдин!
Бааллыбыт сөлүннүн!
Быйаҥ олох кэллин!
Буом төлөрүйдүн!
Барҕа махтал буоллун!
Айыы күүһэ
Арчылаатын, араҥаччылаатын!
Күн күүһэ күндээртин!
Көҥүл  олох дэлэйдин!
Уйгу олох
Улуу Дойдуга олохтоннун!
Быһыы — майгы көннүн!
Быстах — былаҕа сүттүн!
Түктэри — сүөргү түөрүлүннүн!
Арыгы, табах
Атын суолланнын!
Иирдэр буруо
Илэ-бааччы суох буоллун!
Айыы дьоно
Аньыылара араҕыстын!
Күнүм дьоно
Көмүскэллэрэ улааттын!
Кэтэх санаала кэнийбэтин!
Туспа быһыылаах тунуйбатын!
Иэдээн эҥэрдэспэтин!
Таҥара санаата санааланыаҕыҥ!
Таҥара тыла тылланыаҕыҥ!
Таҥара үөрэҕэ үөрэхтэниэҕиҥ!
Таҥара сырдыга кэллин!
Айыы сарыала арчылаатын!
Күн күүһэ көмүскээтин!
Үтүө үөскүү, үксүү турдун!
Кэрэ кэккэлээн истин!
Үрүҥ Күн үөһээттэн тыктын!
Үрүҥ  Аар Тойон
Үтүө хараҕынан көрдүн!
Аар Айыылар Араҥаччылыы турдуннар!

Домм! Домм! Домм!

Если вы увидели интересное событие, присылайте фото и видео на наш Whatsapp
+7 (999) 174-67-82
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору. Спасибо!
Система Orphus
Наверх