Алгыстаах санаалар: Аньыыны-хараны ыраастаныы

АЛГЫСТАР ТУСТАРЫНАН

            Алгыстар хас да араас көрүҥҥэ арахсаллар. Саамай улахан алгыстар Айыы Доммноро буолаллар. Айыы Доммноро диэн Үөһээ Аар Айыылартан көрдөһүү алгыстара.

             Айыы Доммноро бу былыргы Аан Дойду Чараас Үрүҥ, Айыылыы эйгэтигэр тахсар күлүүстэр буолаллар. Сахалыы алгыстар үгүстэрэ былыргы улахан культура мантралара буолаллар. Мантралаах омуктарга Саха алгыстара саамай күүстээхтэргэ киирсэллэр. Айыы Доммноро мээнэ тыллары уус-ураннык холбоон алҕааһын буолбатах. Кинилэр туспа кистэлэҥнээхтэр. Ол кистэлэҥнэрэ 24 Доммнору барытын билэр киһиэхэ эрэ толору арыллар.
            Аан Дойду Үөһээ Айыылыы эйгэтигэр тылы-өһү, алгыһы иһитиннэрии кистэлэҥэ итиннэ сытар. Эбиитин Алгыһы ыытар Айыы ойууна үөһээттэн ситимнээх, аналлаах киһи буолуохтаах.

            Бэйэлэрэ мантралаах, гимнэрдээх омуктар былыргы тыллар көмөлөрүнэн Орто Дойду, Аан да Дойду араас былыргы, аныгы, инники ис кистэлэҥнэрин аһыахха сөп диэн кэпсииллэр. Сиргэ баар араас кистэлэҥнэри, Аан Дойду араас кистэлэҥ ситимнэрин арыйыахха сөп диэн кистии-саба кэпсииллэр. Аар Айыы итэҕэлин былыргы Доммноро эмиэ оннук күүстээхтэр.
            Былыргы мантралар, гимнэр, малыыппалар үөскээбит сирдэрэ Азия буолар. Онон азиатскай омуктар сорохторо билигин былыргы күүстээх тыллары билэллэр. Сахаларга былыргы Аар Айыы Доммноро умнуллан, сүтэн онно-манна ыһыллыбыттартан айылҕаттан хомуйдум, үксүн чөлүгэр түһэрдим.Ол эрээри сороҕун, ордук кистэлэҥнээҕин сурукка киллэрэ иликпин.
            1696 сыллаахха Аар Айыы итэҕэлэ бобуллубутун кэннэ Айыы Доммноро сиртэн умнуллан барбыттара. Сыыйа Үөһээ Аар Айыыларга үҥэр-сүгүрүйэр доммнор умнуллубуттара. Бэрт аҕыйах ахсааннаах, хаҥаластартан төрүттээх дьоннор бу культураны хойуккуга диэри илдьэ сылдьыбыттара. Олортон Дуоҕа Боотур Лүксүрээнини, Миикээни кытта Бүлүү сиригэр илдьибит культурата ордук күүстээх этэ. Лүксүрээни өлөн, Миикээн үксүн түүн кыырар буолан, Дуоҕа Боотур кырдьан иһэн бэйэтэ Айыы ойууна буолбута. Сүрдээх аптаах-хомуһуннаах Айыы ойууна этэ. Дьэ ол иһин Лүүчүн аҕатын ууһугар хойукка диэри Айыы ойууттара бааллара.Холобура, Орто Бүлүү улууһун киинигэр Хампаҕа таҥара дьиэтэ тутулларыгар (XIX үйэ бүтүүтэ) дьиэ олоҕун, тутуллуутун Тумус Мэхээлэ диэн Лүүчүн киһитэ (Айыы ойууна) алҕаабыта. Бэл, христианскай таҥара дьиэтин тутуутун Айыы ойууна алгыыр эбит. Тумус Мэхээлэни билиҥҥи Үөһээ Бүлүү Тумус Мэхээлэтин кытта бутуйумаҥ.
            Айыы Доммнорун Алыстара Саха норуотугар төннүөхтээхтэр. Тоҕо Айыы Доммноро дэнэллэрий? Домм! — диэн Аан Дойду үөскээбит тыаһа, тыла, дорҕооно буолар. Үөһээ Аар Айыыларга тылы, алгыһы, көрдөһүүнү тириэрдэрдии ити улуу дорҕоон көмөтүнэн оҥоһуллар. Ол иһин Аар Айыыларга алгыс  Айыы Доммноро дэнэллэр. Домм  күүһэ, көмөтө суох Аар Айыыларга алгыһынан тахсар кыах, бэл диэтэр, Айыы ойуунугар кыаллыбат. Ол иһин Айыы ойуунун үөрэҕэр Домм үөрэҕэ диэн туспа улахан салаа баар. Онон: «Аар Айыыларга туһаайан саҥардым, алҕаатым да бүтэр», — дии саныыр дьон улаханнык сыыстараллар. Домм үөрэҕэ эмиэ уһун, ыарахан үөрэх диэн өйдүүр наадалаах. Домм үөрэҕэ элбэх ис кистэлэҥнэрдээх. Кинилэр истэригэр былыргы күүстээх тыллар бааллар. Холобур, саамай боростуойун, судургутун эттэххэ, хааны тохтотуу, ыарыыны уҕарытыы тыллара домм тылларыгар бааллар. Оттон саамай улахана Аан Дойду (Вселенная) улахан кистэлэҥнэрин арыйар Алгыстар буолаллар.

                                                     Кондаков В.А. Аар Айыы итэҕэлэ. 2-с ч., 15,16 с.,Дьокуускай, 2004 с.

            СӨ Аар Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ күн дьонун, айыы аймаҕын Айыы ойуунун В.А.Кондаков «Алгыстар эн көмүскэллэриҥ» — 1,2,7,8 Доммнорунан алҕанарга сүбэлиир.

            Алгыс диэн Аар Айыы итэҕэлигэр Аар Айыыларга үҥэр-сүгүрүйэр, көрдөһөр, Аламай маҥан халлаантан Аар Айыылар ыытар Айыы сарыалларын аҕалар, Үрүҥ Күн анныттан үрүҥ күүһү үрүлүтэн аҕалар, куһаҕаны үтэйэр, ыарыыны ыраах кыйдыыр, ыарыыны-сүтүүнү дьалбарытар, кырыыһы-таныары тэйитэр, дьону эмтиир-томтуур, Куттарын-Сүрдэрин бөҕөргөтөр, олорор эйгэлэрин ыраастыыр, өйдөрүн-санааларын үрдэтэр, эттэрин-хааннарын чиргэл оҥорор Домм!
            Илин Халлаан диэкки ньуургутун тутан, бу кинигэҕэ сурулларын курдук, кыраттан саҕалаан үҥүҥ, Аар Айыылартан көрдөһүҥ, аньыыгытыттан-хараҕытыттан ыраастаныҥ. Аар Айыыларга үҥүү эһигини элбэхтэн быыһыаҕа. Суруллубут Доммнорунан үҥэн-сүгүрүйэн, ону олоххутугар туһаныҥ. Мин эһиэхэ улахан киэҥ суолу астым, Аар Айыыларга итэҕэйиигэ сирдээтим.
            Саастаах, эдэр оҕо дьон, оскуола оҕолоро даҕаны үҥэн барыаххытын сөп. Оччоҕо эрдэ талааҥҥыт арыллыа, эрдэ сайдыаххыт, үүнүөххүт.

 Быһаарыыта: Үҥээччилэр Айыы ойуунун тылынан эмиэ үҥэҕит.
    

  1. Бастакы Домм!
Аньыыны-хараны ыраастаныы.

Айыы Ойууна:

— Үрдүк Таҥарабыт-
Үрүҥ Аар Тойон!
Күлүктээх сиргэ олорботох
Күн Күбэй Хотун!
Одун Хаан! Чыҥыс Хаан!
Дьылҕа Тойон!
Уһун Дьурунтаайы Суруксут!
Сүдү Күүстээх Сүҥ Дьааһын Тойон!
Ахтар Айыыһыт!
Эдьэҥ Иэйэхсит!
Эппит-хааммыт,
Түҥнэри санаабыт,
Тиэрэ тылбыт-өспүт,
Сыыһа-халты туттуубут,
Кэп-кэмэлдьи быһыыбыт,
Оҥоруубут-дьайыыбыт,
Түктэри-таҥнары иитиибит,
Сыыһа сиэрбит-быһыыбыт
Оҥорбут аньыыларын-хараларын
Олоччу-бүтүннүү ыраастаан,
Чэгиэрдэн, ырааһырдан кэбистэххит,
Үтүөнү-үчүгэйи тускулаатаххыт,
Айыы сырдыгын арыйдаххыт,
Аар Айыылар алгыстарыгар
Арчылаан киллэрдэххит,
Ыраас эйгэ аартыгар
Ыпсаран, ыҥыран аҕаллаххыт
Буоллун дуу?!
Аар Айыы Ойууна
Ааттаһан-көрдөһөн эрэбин!
Ыар аньыы ыга түһэн
Ыарахаҥҥа тэппэтин!
Сэт-сэлээн ааҕыллан,
Дьай-дьаҥха буолбатын!
Куһаҕан куудьуйбатын!
Ыарыы ыксаласпатын!
Быртах-быдьар былаабатын!
Аламай маҥан Халлаантан
Айыы сарыала
Арылыйан кэллин!
Үрүҥ Күн анныттан
Үрдүк Күүс үрүлүйэн кэллин!
Айыым дьоно!
Аттыгыт сырдаатын!
Тулаҕыт сандаардын!
Күлүккүт сырдаатын!
Эккит-хааҥҥыт чэгиэрдин!
Өйгүт-санааҕыт үрдээтин!
Ыар санааҕыт ырааттын!
Сырдык эйгэ баһыйдын!
Куһаҕан санааҕыт сүттүн!
Түктэри быһыыгыт туораатын!
Быстах быһыыгыт тохтоотун!
Ымсыы санааҕыт ырааттын!
Ордугумсах санааҕыт сүттүн!

Хас биирдии үҥээччи чуолкайдык саҥаран ити ыҥырыллыбыт Аар Айыылар ааттарын ааттыыр уонна аньыытын-харатын чуолкайдык этэн туран, киниттэн ону арааралларын көрдөһөр, аны төһө кыалларынан  аньыыны-хараны оҥорбоппун диэн эрэннэрэр.

Айыы Ойуунун алгыһа:
— Үөһээ Сырдык Аар  Айыылар
Үтүө харахтарынан көрдүлэр,
Аламай маҥан Халлаантан
Айыы сарыала кэлэн бүрүйдэ,
Араҕас Айыы сардаҥаларынан
Айыым дьонун
Аньыыларын-хараларын
Антах үтэйдэ!
Абыраата, арчылаата,
Араҥаччылаата, алҕаата!
Ньуурдуун тубустугут,
Сирэйдиин сырдаатыгыт,
Хаанныын ырааһырдыгыт,
Өйдүүн үрдээтигит,
Эттиин чэгиэрдигит!
Ийэ Куккут
Искитигэр бигэргээтэ!
Буор Куккут бухатыйда!
Салгын Куккут сандаарыйда!
Сүргүт сүрэххитигэр
Сүүнэ улуу күүстэннэ!
Тулалыын ырааһырдыгыт,
Эйгэлиин эриэ-дэхси буоллугут!
Аньыыларгыт арахтылар!
Дьайдаргыт дьалбарыйдылар!
Сэт-сэлээн сүттэ!

ДОММ! ДОММ! ДОММ!

Если вы увидели интересное событие, присылайте фото и видео на наш Whatsapp
+7 (999) 174-67-82
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору. Спасибо!
Система Orphus
Наверх