Алгыстааах санаалар: Абааһы көстүбэт дьайыыларын, ыарыылары үүрэр, эмтиир Домм

Сахалар былыргы Үс дойду – (Үөһээ, Орто, Аллараа) туһунан үөрэхтэригэр өссө кэлэн кэпсэттэххэ маннык. Үс дойду туһунан үөрэх маннык өрүттэргэ тирэҕирэр:

         1. Аан Дойдуга тэҥнэнии, тэҥнээһин сокуонугар.

         2. Утарыта турар өрүттэр, эйгэлэр сайыннарар, кырдьыгы таһаарар ис күүстэригэр.

         3. Аан Дойду баай уонна киэҥ ис хоһоонноох эйгэлээх буолуутугар.

         4. Сырдыкка, Таҥараҕа тардыһыы модун күүһүгэр.

         5. Дьону-сэргэни үтүөҕэ, үчүгэйгэ аҕалар улуу мөккүөргэ уонна охсуһууга.

         6. Киһи-аймах сайдыыта муҥура суох бара турарыгар.

         7. Айыы уонна абаһыы Орто Дойду дьонугар дьайыыларын мөккүөрүн ис кистэлэҥэр, уо. д.а.

         Бу былыргы саха философиятын улахан ис кистэлэҥэ уонна киһи наһаа сайда сылдьыбытын көстүүтэ буолар. Былыр киһи уонна Айыы күүстэрэ, киһи уонна абааһыы эйгэтин дьайыыларын наһаа мындырдык ырытан үөрэтэллэр эбит. Ити билигин умнуллубут.

         Аар Айыы итэҕэлэ киһини үчүгэйи-куһаҕаны, сөбү-сыыһаны, көнөнү-тиэрэни араарарга үөрэтэр наһаа сүдү улахан суолталаах.                                                

         Үчүгэй уонна куһаҕан философията дьиҥнээх итэҕэйээччини күүрээннээх сайдыы охсуһуутугар сирдээн аҕалар. Бу охсуһуу үчүгэй иһин ыытыллар. Үчүгэйи оҥорорго куһаҕаны утары охсуһуохха наада. Ол охсуһуу сүттэ, мөлтөөтө да, куһаҕан диэлийбитинэн, өрө көппүтүнэн, улааппытынан барар. Ол аата, Орто Дойдуга куһаҕан эйгэтэ дэлэй, кинини үөскэтэ да сатаабатаҕыҥ иһин кини өрүү баар. Киһи Орто Дойдуга олоруутун, этэҥҥэ буолуутун, уйгутун, чэгиэнин-чэбдигин төрүтүнэн куһаҕан эйгэтин утары охсуһан Аар Айыы итэҕэлин ирдэбиллэринэн олоҕу тэринии эбит. Манна сүрүн тирэҕинэн, көмөлөһөөччүлэринэн Аар Айыылар буолаллар.
         Бу философияны олоххо да сыһыаннаан өйдөөтөххө олус сөп. Мин өрдөөҕүтэ биир улахан учуонай стафилоккок бактериятын туһунан суруйбутун аахпыппын өйдүүбүн. Онно, өскөтүн күн уота суоҕа буоллар, стафилококк бактерията Сир шарын суукка иһигэр хас да миэтэрэ халыҥнаах плёнка буолан бүрүйүө этэ диэн ис хоһоонноохтук суруллубут. Иэдээннээх дьыала дии! Айылҕаҕа иэдээннээх бактериялары, вирустары күн уота эрэ өлөрөр кыахтаах, ол аата Аар Айыы уота. Бактериялар, вирустар —  куһаҕан, дьиҥ абааһы эйгэтин көстүбэт күүстэрэ буолаллар. Кинилэри аҥардас эминэн, ордук вирустары, кыайар кыаллыбат. Манна эмтээһини Аар Айыыларга үҥүүнү-сүгүрүйүүнү, Айыы доммнорун кытта дьүөрэлээн ыыттахха эрэ кыайыахха сөп.  Киһи-аймах ити кирбиигэ кэллэ. Эмтээһин — дьиҥ айыылыы ньымаларынан эмтээһин, Айыы доммнорун кытта холбоһуута биир күдьүс сүдү систиэмэ уонна күүс буолан киһи-аймаҕы инники өттүгэр быыһыыр, үрүҥ тыынын өллөйдүүр, хара тыынын харыһыйар кыахтаах. Маны билиҥҥитэ ким да ситэ өйдүү илик.
         Абааһы күүһэ — куһаҕан эйгэ, күүскэ сайда, саҥаттан саҥа араас кубулҕаттары була турар. Мээнэҕэ эппэттэр ээ: » Аҕыс уон аҕыс ааһар албастаах, тоҕус уон тоҕус куотар, кубулуйар кубулҕаттаах, сэттэ уон сэттэ эҥин дьиибэ дьибилгэттээх абааһы аймаҕа», — диэн. Бактериялар эмкэ үөрэнэн иһэллэр. Ити аҕыс уон аҕыс ааһар албастара буолуо. Вирус дьүһүн кубулуйан туохха да кыайтарбат буолан иһэр. Ити тоҕус уон тоҕус куотар, кубулуйар кубулҕат буолуон сөптөөх. Саҥаттан-саҥа ыарыылар элбээн иһэллэр. Маны сэттэ уон сэттэ эҥин дьиибэ дьибилгэтинэн ааттаабыттар. Дириҥник ырытан быһаардахха итинник. 
         Ити ыарыылар күүһүрүүлэригэр уонна эмтээһиннэригэр киһи-аймах айылҕаны алдьатан, радиацияны тэнитэн, ууну, салгыны, тулалыыр эйгэни киртитэн, аһы-үөлү дьүдэтэн, аҕыйатан, сүһүрдэн абааһы эйгэтигэр көмөнү оҥордо. Ол аата, дьоҥҥо абааһылыы дьайыы, быһыы-майгы, иҥсэ-обот, инникини өтө көрбөт буолуу олус үксээтэ. Киһи-аймах, ордук сайдыылаах дойдулар промышленностара, наукалара, техническэй сайдыылара дьиҥ Абааһы эйгэтин угаайытыгар киирэн биэрдэ. Абааһы көҥүл баран дьону-сэргэни көҥүл аймыыр, сүһүрдэр, олорор олохторун төрүтүн ыһар, Ийэ Айылҕаны садаҕалыыр, салгыны саппаҕырдар, күнү көлбөҕүрдэр, ууну, аһыыр аһы абааһы дьайынан тунуйар, сутуйар, дьоҥҥо араас ыарыыны, быдьары, бырыкааһы, иириини-кутурууну кутар кыахтанна. Киһи-аймах итэҕэлтэн тэйэн, Ийэ Айылҕаҕа сөпкө олорорго үөрэппэт көл-дааргы итэҕэллэргэ булкуллан куһаҕаны утары охсуспакка, өссө бэйэтэ ону күүркэтээччи оруолугар киирэн олорон биэрдэ. Орто Дойду дьоно улахан сутуруктан — улахан, бөдөҥ, сайдыылаах дойдулартан куттанар суолга киириитэ ити иэдээни өссө күөртээн биэрдэ.

         Норуоппут аҥардас материальнай эйгэнэн олорон, Үөһээ Мэҥэ Халлаан үтүө дьайыытыттан матыыта улахан охсуулааҕа олоххо улам көстөн иһэрин бары көрөбүт. Олох, билии-көрүү киһи материальнай уонна духуобунай эйгэлэри толору илдьэ сылдьар эрэ буоллахтарына, дьиҥ толору үрдүк сайдыылаах, улахан ситиһиилээх, үрдүк таһымнаах буолаллар. Ити аата, олох уонна билии-көрүү толору эмиэ материальнай уонна духуобунай эйгэлээх буоллахтарына сатанар. Духуобунай киһи, ол аата, билиитэ-көрүүтэ икки эйгэлээх буолан, эмиэ олус үрдүк уонна инники сайдар кэскиллээх. Оттон олох таһыма киһи-аймах уопсай сайдыытыттан быһаччы тутулуктаах. Өскөтүн киһи-аймах толору икки эйгэлээх сайдыылаах буоллаҕына, олох эмиэ ол быһыытынан үрдүк сайдыылаах.
         Онон, духуобунай эйгэ ис сүрүн кистэлэҥнэрэ киһи-аймах сайдыытыгар улахан туһаны оҥоруохтаахтар. Дьону-сэргэни аҥардас материальнай таһымҥа тутуу, кинилэргэ оннук эрэ билии төрүттэрин биэрии дьону муҥур суолга аҕалар, сайдыыны хаархайдыыр.Ити икки эйгэ туһунан быһаарыым өйдөннө ини? Дьиҥэр, биир бүтүн сыалай эйгэни икки аҥыы хайытан уустугурда сылдьыы көстүүтэ, бу.


         Маны барытын чиҥэтэн, чуолкайдаан эттэххэ, саха норуота Аар Айыы итэҕэлигэр сөпкө кэллэҕинэ эрэ, көнө суолга киирэр кэмэ кэллэ диэн өссө төгүл этэбин. Аар Айыы итэҕэлинэн олоруу диэн Үрүҥ Аар Тойон олохтообут дьиҥнээх айылҕа сокуоннарынан олоруу буолар. Киһи айылҕа сокуоннарыгар сөп түбэһэн олоруохтаах, айылҕа сокуоннарын кэһэн, алдьатан буолбатах. Аар Тойон олохтообут, Одун Хаан оҥорбут, Чыҥыс Хаан ыйаахтаабыт Бүппэт Куйаар сокуона хаһан даҕаны уларыйбат, хаһан даҕаны мүлчүрүйбэт. Кини бу Бүппэт Куйаар баарын тухары баар. Оттон Бүппэт Куйаар өрүүтүн баар буолуоҕа, хаһан да сүтүө суоҕа.
         Бу боппуруостарга өссө да төннөн кэпсэтиэхпит. Манан сабан бүтэрэн кэбиспэппит. Билигин Аар Айыы Доммун эбии киллэриэҕим.  Дьэ онон:

Уон төрдүс Домм!

  Абааһы көстүбэт дьайыыларын, ыарыылары үүрэр, эмтиир Домм.

    Айыы ойууна:
     — Үс дойдуну
     Үтүөнэн тутан  олорор,
     Үтүрүллүбэт,     өлбөөдүйбэт
     Үгүс үтүөлээх,
     Үрдүк чыпчаал   бэйэлээх
      Үрүҥ Аар Тойон!
      Күлүмүрдэс саһарҕалаах
      Күн Күбэй Хотун!
      Олуктаах дьаһаллаах
      Одун Хаан!
      Чиҥ ыйаахтаах
      Чыҥыс Хаан!
      Дьылҕа арчыһыттара, доммньуттара,
      Дьылҕа Тойон!
      Дьурунтаайы Суруксут!
      Халлаан хатан уота кымньыылаах,
      Сүдү бэйэлээх
      Сүҥ Дьааһын Тойон!
      Көмүскэстээх санаалаах
      Улуу Хотой Айыы!
      Улуу дьаһаллаах
      Урдаах Күрүө Дьөһөгөй Тойон!
       Өҥ-быйаҥ төрдө
       Ала Мылахсыт Хотун!
       Абыралаах Айыы кыыһа
       Ахтар Айыыһыт!
       Имэҥнээх иэйиилээх,
       Кэйэр имнээх,
       Тыгар күүстээх хааннаах
       Эдьэҥ Иэйэхсит!
       Этэр тылбын
       Истэ сэргэҕэлээҥ!
       Саҥарар саҥабын
       Салайан истиҥ!
       Алгыыр алгыспытын 
       Алгыыр күүстээн!
       Күүстээх тыллааҥ!
       Көмүөллээх күөмэйдээн!
       Орто Туруу Бараан Дойдубар
       Олустук үөскээн, элбээн,
       Киһи хараҕар көстүбэт
       Кыта -кыйма үөн буолан
       Кубулунан абааһы адаҕыйда,
       Айыы дьонун олус эрэйдээтэ.
       Бахтыарыйа аатыран
       Баһаамнык муҥнаата,
       Дьүһүн кубулуйан
       Өлбөт үөстэнэр,
       Аҕыс уон аҕыс
       Ааһар албастанан
       Алыс кутталланар,
       Тоҕус уон тоҕус
       Тоһуллубат күүстэнэн,
        Биллибэт бэйэлэнэн
        Бүүрүс диэн ааттанан,
        Күнүм дьонун
        Күүһүн көлбөхсүтэр кутталланна.
        Ол абааһы дьайын
        Соҕурууттан, арҕааттан
        Солуута суох тастылар,
        Муора уҥуоргуттан булан аҕаллылар.
        Кыйаар сирдэртэн
        Кытары тиксэрдилэр.
        Аар Айыы күүһэ,
        Аламай сарыала,
        Аар Тойон алгыһа,
        Күн күүһүн ситимэ,
        Күлүмүрдэс уота,
        Улуу Халлаан уурааҕа буолан
        Ыпсарыылаах ыйааҕынан чиҥээн,
        Сүҥ Дьааһын Тойон!
        Сүдү уоттаах кымньыыта
        Сүрүлэччи кыскыйан,
        Улуу Хотой Айыы!
        Уоҕа-кылына эбиллэн,
        Аар Айыылар
        Анаан -минээн
        Ааттаах дьаһалта
        Күүһүн күүһүрдэн айан, оҥорон,
        Бу албаһы— абааһы кубулҕатын,
        Бу киибэһи— сибиэн  сириэдийиитин,
        Бу араас ыарыыны-сүтүүнү,
        Былаҕайдыыр быһыыны
        Ийэ Сир үрдүттэн сиппийэн,
        Ити араас көстүбэт
        Үөннэри өлөртөөн,
        Айыы уотунан алыастаан, ыраастаан,
        Аар Айыылар абыралларын аҕалан,
        Күн уотунан көмүскээн, харыһыйан,
        Күн сириттэн— Орто Дойдуттан
        Күүскэ үүрэн, үтүрүйэн,
        Күн ууһун дьонун көмүскээтэххит,
        Айыы дьонун араҥаччылаантаххыт,
        Абыраатаххыт, алҕаатаххыт
        Буоллун дуу?!
    Домм! Домм! Домм!

      Үҥээччилэр:

       Аар Айыылар бэттэх хайыһан
       Алгыскын ылынныннар!
       Алгыс баһа арыыланан
       Айыым дьонун абыраатын!
       Араас ыарыылартан быыһаатын!
       Үрүҥ Аар Тойон дьаһалынан
       Үтүө күүс үрүлүйэн кэлэн
       Үчүгэйи оҥордун!
       Үгүс ыарыылары үүрдүн, эмтээтин!
       Эппитиҥ  кэллин!
       Тускулаабытыҥ туоллун!
       Эмтээбитиҥ үтүөрдүн!
       Алҕаабытыҥ абыраатын!
       Аан Дойдубут айбыт Аҕата
       Аар Тойон алҕаан-сиилээн
       Айыым дьонун тыынын уһаттын!
       Кэтит кэскиллээтин, уһун үйэлээтин!
       Быстыбат дьылҕалаатын!
       Эстибэт кэскиллээтин!
       Эппитиҥ курдук буоллун!
       Эрэй-буруй кыччаатын!
       Элбэхтик эҥэрдэспэтин!
       Орто Туруу Дойдум
       Ньуура тубустун
       Дьоло үрдээтин!
       Төрүүр оҕо төлкөлөннүн!
       Иитэр сүөһү күрүөлэннин!
       Үтүө кэм үтүрүйэн кэллин!
       Бастыҥ кэм барҕаран кэллин!
       Кэрэ кэм кэккэлэнэн истин!
       Чэгиэн-чэбдик дьон-сэргэ
       Чэлгийбит үтүө сиргэ
       Чэчирээн үөскээтин!
       Ыарыы-сүтүү ыыра сүттүн!
        Дьаҥ-дьаһах дьалбы сырыттын!
        Үөннээх ыарыы сүттүн!
        Сыстар ыарыы суох буоллун!
        Куһаҕан куудьуйбатын!
        Кир-дьай сыстыбатын!
        Орто Туруу Дойдум
        Олустук ырааһырдын!
        Үрүҥ Күн Үөһээттэн көрдүн!
        Аар Айыылар
        Амарах быһыыларынан билинниннэр!
           Домм! Домм! Домм!
    

СӨ Аар Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ күн дьонун, айыы аймаҕын Айыы ойуунун В.А.Кондаков  «Аар Айыы Итэҕэлэ” кинигэтиттэн, 14 Доммунан алҕанарга сүбэлиир.

Если вы увидели интересное событие, присылайте фото и видео на наш Whatsapp
+7 (999) 174-67-82
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору. Спасибо!
Система Orphus
Наверх