АФИША КАРТА ЯКУТСКА 2GIS Билеты онлайн ГОД ЭКОЛОГИИ
ПОГОДА
-29
Ясно
КУРС ВАЛЮТ
Курс ЦБ
$  66.62
 75.54
18+
ЛЕНТА НОВОСТЕЙ
Архив новостей
Колонка
21 мая 2018, 11:30
3064

Сарантуяа: Ийэм дойдута Саха Сирэ миэхэ өрүү чугас

Бу  соторутааҕыта эрэ Саха Сирин суруналыыстарын бөлөҕө аатырбыт Чингисхан төрүт дойдутугар Галина Алексеевна Бочкарева салалтатынан баран кэллибит. «Монголияҕа баран, бу дьикти ыаллыы дойдуну илэ харахпытынан көрүөхпүтүн-истиэхпитин баҕарбыппыт ыраатта ээ» — диэн бары да ыра санаалаах айаннаабыппыт.  

  Дьэ диэ.. Бу ыра санаабыт толору туолан Монголия аатырбыт, номоххо киирбит ураты сирдэринэн этэҥҥэ айаннаан, көрөн-истэн, сөҕөн —  махтайан Сахабыт Сиригэр дуоһуйан төннөн кэлэн бу лоскуй санаабын кытта үллэстиэхпин баҕарабын.  

Бастатан туран Монголия уонна Саха Сирин сирэ-уота, дьоно-сэргэтэ, олоҕун дьаһаҕа, аһа-таҥаһа, бэл сорох тыллара  биһиэхэ хайдах эрэ майгынныырга дылы буолан киһи тыына – быара хааттарбакка, хайдах эрэ бэйэбит аймахтарбытыгар ыалдьыттыы сылдьар курдук сананан сырыттыбыт. Климата эмиэ майгынныыр: биһиэхэ киэҥ туундаралаах, хайалаах, сытыы тыаллаах, буурҕалаах Саха Сирин хоту өттүгэр, оттон сайын киһи эрэ тулуйбат куйаастаах сирбит элбэх. Ол курдук Монголияҕа кумах куйаар, күүстээх тыаллаах Гоби куйаара да баар. 

Киһи болҕомтотун тардыах ытык сирдэр бу Монголия куйаарыгар бааллар эбит. Олортон мин тоһоҕолоон Илин Гобига баар киһи баҕа санаатын толорорго аналлаах Хаанбаянзурх хайатын, аан дойду поломниктарын Киинин Шамбаланы, ытык монахтар олорбут Хамыран-хийда хайа хаспаҕын, Аан дойдуга аатырбыт Гиннес рекордугар киирбит саамай улахан Чингисхан статуята турар музейын, айылҕа оҥорбут дьикти хайалаах Горхи-Тэрэлж Национальнай уонна Хустайскай национальнай паркаларыгар айаннаан аатырбыт Прежевальскай кыыл аттарын көрүүбүтүн бэлиэтиэм этэ. 

Бэл монголлар төрүт дьиэлэригэр – юртаҕа хонон Гоби кумах куйаарыгар биһиги биир дойдулаахпыт, аатырбыт алгысчыт, оһуохай тылын Дархан этээччитэ Марта Николаева алгыһынан түүн күн тахсыытын бука бары сахалыы таҥаспытын кэтэн туран уруйдаатыбыт-айхаллаатыбыт, оһуохайдаатыбыт.

Ону таһынан араас Монголия көрдөрөр, иһитиннэрэр, суруйар киинэригэр, үөрэх кыһатыгар сырыттыбыт. Монголияҕа ыал буолан Саха сириттэн силистээх-мутуктаах дьоммутун кытта итиитик-истиҥник көрүстүбүт. Сахалыы саҥаран дойдуларын ахтылҕанын таһаардыбыт быһылаах. Дьэ ити курдук аҕыйах бириэмэҕэ салайааччыбыт Галина Бочкарева сөпкө Программаны аттаран бу ытык дьон сэргэ — сүгүрүйэр сирдэригэр түүннэри-күннэри айаннаан барытын кэриэтэ көрдүбүт, элбэҕи биллибит-көрдүбүт. 

Бу элбэх интириэһинэй уонна баай ис хоһоонноох сырыыбытыттан астынан туран биир түгэҥҥэ чуолаан тохтуом этэ. Ол биир дойдулаахпыт Татьяна Иннокентьевна Михайлованы уонна кини кыыһын Сарантуяаны кытта көрсүһүүгэ уонна кылгас да кэмҥэ билсиһиигэ. 

Сарантуяа уонна кини ийэтэ Монголияҕа киэҥник биллэр ааттаах суоллаах чулууттан чулуу дьонноро эбит диэтэхпинэ бука алҕаһаабатым буолуо. 1960-ус сылларга эдэркээн Татьяна Иркутскайга Хо Ши — Мин аатынан омук тылын  институтугар үөрэнэ сылдьан Батмунх диэн монгуол уолун билсэн онтон кэргэн тахсан 1966 сылтан Улан-Баторга олохсуйан 40-тан тахса сыл Монголия үөрэҕин систематыгар үтүө суобастаахтык үлэлээн Монголия Народнай Республикатын үөрэҕириитин туйгуна, үтүөлээх учуутала. Кэлин  Монголия бэрэсидьиэнэ  Цахиагийн Элбэгдорж ыйааҕынан дойду биир үрдүк наҕараадатынан — «Хотугу сулус» уордьанынан наҕараадаламмыт ытыктабыллаах учуутал. Холкутук нууччалыы, монголлуу, немецтии, английскайдыы ону таһынан төрөөбүт саха тылын билэр полиглот эбит.

Кини Горнай оройуонун Мытаах нэһилиэгиттэн төрүттээх. Татьяна Иннокентьевна бу биһиги делегациябытын кытта көрсүһэ кыыһын кытта үөрэ-көтө кэлэ сырытта. Сахалыы тылын умнубакка, дойдутун дьонун кытта сибээһин быспакка сылдьарын туһунан этиитин киһи чугастык ылынар. 

«Бу өр сыл омук дойдутугар олорон төрөөбүт тылгын умнубатах эбиккин дии» — диэн ыйыппыппар кини сонньуйа түһэн баран: «Хайдах умнуомуй? Сахалыы кинигэлэри мэлдьи ааҕабын, хаа-дьаа дойдубар эдэрчи эрдэхпинэ үстүү сыл буола-буола бара сылдьааччыбын, кэлин 2010, 2015 сылларга ыһыахха сылдьыбытым.  Бииргэ төрөөбүт балтым, быраатым онтон да атын ыччаттарбыт кэлэ-бара, билсэ-көрсө сылдьаллар. Онон Сахам Сирэ миэхэ өрүү чугас» — диэтэ.  Бу аҕа саастаах, бэрт интиллегентнай көрүҥнээх дьиҥ саха дьахтарын, эбээтин, хос эбээтин киһи астына көрөр. 

Салгыы кини этэр: “Монголия иккис дойдум, манна дьиэм-уотум, оҕолорум, сиэннэрим. Үлэһит буолбут, киһи быһыытынан уһуйуллубут дойдум. Кэргэним биһикки олус иллээхтик өйөһөн, өйдөһөн өр сыл таһаарыылаахтык үлэлээн олорбуппут. Батмунх инженер идэлээх буолан араас үлэҕэ, завод директэринэн онтон да атын салайар үлэҕэ өр кэм үлэлээбитэ”.

 Сахалыы аргыый сэһэргэһэн, үгэс курдук сонуну истэн сүрдээҕин сэргэхсийбититтэн испэр үөрэ санаатым. Дьоно ыыппыт сэмэй кэһиилэрин туттардым. Ол онно биллэн турар, балта Саха Республикатын култууратын үтүөлээх үлэһитэ, университет библиотекаря Альбина Прокопьевна Левина сахалыы кинигэлэри ыыппыт. 

Оттон кыыһа, Азияҕа уонна Монголияҕа аатырбыт ырыаһыт, “Поп – Звезда” диэн ааттаах, Монголия үтүөлээх артыыската Сарантуяа. Мин кини ырыатыгар эҥин тохтуу барбакка кинини мин хайдах киһитик киһи быһыытынан ылыммыппын бэлиэтиим. Бу үрдүк оҥуохтаах олус кырасыабай кыыс эбит. Төһө да аан дойдуннан биллэр, араас омук сиринэн гастроллуур артыыска диэтэххэ олус аламаҕай, аһаҕас сүрэхтээх, үтүө майгылаах, дириҥ билиилээх, олус боростуой, кими баҕарар кытта начаас уопсай тылы булар, били эппиккэ дылы: «кырдьаҕаһы кытта кырдьаҕас, эдэри кытта эдэр» киһитик эдэр киһи эбит. Бу курдук ааттаах суоллаах сулус эрээри олох да үтүөмсүйбэккэ, барыбытын кытта кэпсэтэн, күлэн-мичилийэн, ыараабакка-чэпчээбэккэ хаартыскаҕа түһэ охсон, бэл сэлфилэһэн эҥин олус диэн барыбытын астыннарда. Ийэтин төрөөбүт төрүт дойдутун билэр, ытыктыыр эбит. Ол иһин Саха Сирин кытта эдэр талааннаах Сарантуяа ийэтин ситимин салгыы Саха Сиригэр хаста да кэлэ сылдьыбыт. Горнай улууһугар Олонхо ыһыаҕар уонна Үс Хатыҥҥа 2015 сыл бэйэтин этно-бөлөҕүн илдьэ кэлэн ыллаабыт.  «Өссө да кэлиэм»-диэн баҕа санаатын тиэртэ. 

Сарантуяа Монголия норуотун бастыҥ ырыаһыта, сулуһа диэн аатыгар дьиҥ сөпсөһөрүн мин маннык түгэннэргэ бэлиэтии көрдүм. Ол Улан-Батор хас да сиригэр быыс булан бииргэ сырыттыбыт. Онно дьон бары кэриэтэ, үөрэ-көтө уруйдуур: «Сарантуяа Сарантуяа кэллэ, Сарантуяа ааста»-эҥин диэн… Ол онно Сарантуяа мичилийэ – мичилийэ илиитинэн далбаатыыр: «Привет, привет дорогие» — диэн монголлуу хардарар. 

Сарантуяа бэйэтэ билинэринэн: “Мин толору дьоллоохпун, ол иһин ырыабар ону ыллыыбын. Төрөөбүт дойдубар, дьоммор-сэргэбэр тапталбын ырыа тылынан этэбин. Мин төрөппүттэрим ааттарынан – суолларынан киэн туттабын!”  

Дьэ, киһи эрэ киэн туттуох! 

Бу манан мин кылгас Монголия туһунан бэлитээһиммин түмүктүүбүн. 

Маргарита Винокурова, педагогическай наука кандидата, СР үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, РФ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ. 

Саха сирэ-Монголия. Ыам ыйа,  2018 с.                          

Источник: Маргарита Винокурова.
Если вы стали очевидцем интересного события или происшествия, присылайте фото и видео на Whatsapp +7 (999) 174-67-82
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору.
Спасибо!
Система Orphus
ТОП НОВОСТИ
ПОСЛЕДНИЕ МАТЕРИАЛЫ