АФИША КАРТА ЯКУТСКА 2GIS
ПОГОДА
1
Ясно
КУРС ВАЛЮТ
Курсы валют
Курс ЦБ
$  56.94
 61.81
ЛЕНТА НОВОСТЕЙ
Архив новостей
ААР АЙЫЫ ИТЭҔЭЛЭ
17 ноября 2015, 0:54
2610

Ксенофонт Уткин: Владимир Кондаков – сүдү Киһи

Сегодня, 17 ноября исполнилось 76 лет со дня рождения известного писателя, поэта, члена Союза писателей Республики Саха, доктора медицинских наук, доктора психологических наук, профессора, выдающегося народного целителя, историка, этнографа, большого знатока древних знаний, которые передаются по наследству, Великого Айыы шамана Владимира Алексеевича КОНДАКОВА.
Публикуем статью Ксенофонта Дмитриевича УТКИНА, философа и писателя из книги «Күн сирин Айыытын ойууна».
Alex_2590
Улахан дьоннор умсулҕаннаах, ураты суолталаах олоҕунан олороллор. Киэлилэрин кэҥэтэн, дириҥэтэн, дабатан таһааран. Онно эттэрэ-хаанннара элбэхтик эрэйдэнэр. Өй, сүрэх өрүкүйүүтүнэн үгүстүк миккиллэллэр. Туох барыта толуктаах. Доруобуйалара алларыйар, айгырыыр, эт-хаан имиллэр. Владимир Алексеевич Кондаков хас киһи олоҕунан олорбутун этэр-таайар уустук. Баҕар, ол иһин буолуо, соҕотох сүрэх туруулаһа, тулуйа сатаан баран кыаҕын былдьатыыта…

КОНДАКОВ… бэйэтэ этэринии, «хантан да халлаантан кэлбэтэх киһи. Киһиттэн төрөөбүт киһи». Ол эрэн, Сир, Халлаан ситимигэр киирэн үтүмэн өйүнэн Үрдүк Халлааны үгүстүк көрбүт, көстүбэт куйаарыгар, биллибэт эйгэтигэр дьулуспут, дирбиэн тэтимин истибит киһи. Быһата, биһиги кыараҕас ыырбытынан сылдьарын, сөбүлээбэтэҕин, умсулҕаннаах олоҕун устар утумунан бигэргэтэн кэлбитэ. Сөбүлээбэт, сөпсөспөт дьонун тулалыыр эйгэтигэр чугаһаппатаҕын эмиэ билэбит. Мындыра, быыччыга, бырыынчыга өй-санаа таһымынан тахсар буолан, олоҕу көрүүтэ, киниэхэ сыһыана, сыанабыла ирдэбил таһымнаах кээмэйинэн далааннанар буолан өрүү нүһэр, чиҥ буолара. Сэҥээрэр, сыаналыыр киһитэ тарбахха баттанарын үөрэнээччилэрэ үчүгэйдик билэллэр.

Дьон даҕаны араастаах, албаннаах.Эриэккэс идэлээхтэр, айар даҕаны айылгылаахтар айманар, аарыгырар олохпутугар баар буоллахтара, олус элбэҕэ да суох буолаллар. “Сүр киһи” диэн сэдэхтик иһиллэр киэпкэ, киэлигэ киирсээччилэр, атын-атын айылгылаахтарын, киэҥҥэ киирбэт, баарга баппат майгылаахтарын үгүс киһи көрөр даҕаны, билинэр даҕаны. Ол дьон угуйар уратылара олоҕу умсулҕаннаах оҥорор. Дьиктилэр, сэдэхтэр ааттарынан даҕаны омугу сомоҕолуур күүс буолаллар. Кустугунан кууһаллар. Дойдуларын, норуоттарын аар-саарга ааттаталлар.

… Дьэ, бу ааспыт албаннар күлүм көстүүлэригэр Владимир Кондаков курдук «Улахан Киһи» баар. Дьон-норуот итинник ылынарын билэн этэбин. Саха аймах төлкөтүн түстүүргэ олоҕун анаабыт дэгиттэр Талаан. Умуллубат Сулус уотунуу сырдыы, сыдьаайа сылдьыбытын утум удьуордарбыт кытары билиэхтэрэ…

Баҕар, наһаа дарбааһыннаах тылларынан кынаттанар сэмэйэ суох этии буолла дуу диэн өйдөбүл үөскүөн сөп. Мин бэйэм хайдах ылыммыппар эрэ сыһыаран өйүм, сүрэҕим сапсына салайар. Кимиэхэ да кэлими, кээмэйи соҥнообокко туран. Инньэ диирбэр маннык төрүөттэргэ олоҕурабын.

Бастакытынан, Кондаков түөрт үөрэҕи кэлимсэ оҥорон, биир күдьүс сүлдүүгэ киллэрэн баһылыыр, ылынар туһугар уһуннук, унньуктаахтык үлэлээбит киһи. Аар Айылҕа, куугунуур Куйаар, устар Олох, өспөт Өбүгэ алаас балаҕанын эркинэ буоланнар кинини харыстаан, араҥаччылаан кэллэхтэрэ. Ол иһин, оһоҕо төлөннөөх, холумтана сылаас буолан бар дьон кини аал уотуттан арахсыбакка аргыстастахтара…

Оҕо сааһын хайдах курдук эрэйдээхтик, кыһарҕаннаахтык ааспытын киһи кута-сүрэ айманыах курдук кинигэлэригэр киллэрэн турар. Хара үлэни хатыһан улааппыт буолан, улуу хоһуун, улуу сүрэхтээх буоллаҕа дии. Ханна даҕаны чаардаабакка, көрбүт, тутуспут туһаайыытыгар дьулуһан туран. Олох иирбэтин-таарбатын иһиттэн билбитэ, үтүөтүн-мөкүтүн түгэҕиттэн көрбүтэ. Олоҕун опыта – бигэ билиилэр эҥсэр элээннэринэн элбэхтик сырытыннарбыта. Былыр былыргыттан биһиги өбүгэлэрбит олоҕу билиини улахан үөрэҕинэн ааҕаллара, ол дириҥ дибилгэнин айманан ааспыттары сыаналыыр, ытыктыыр буолаллара. Владимир Алексеевич олорбут олоҕо – бэйэтэ холоонноох холобур, үлүскэннээх үөрэх буолуон сөп.

Аны, Айылҕалыын алтыһыыта – кини бараммат баайа, сүппэт кистэлэҥэ. Кини уйан сүрэҕэ уйа туттубут көмүс ньээккэтэ, кэрэҕэ, кэрэмэскэ үөрэммит эҥсилгэннээх эйгэтэ. Ол иһин, уран тылга уһуйулуннаҕа, сулбу суруксут буоллаҕа. Ол иһин, ырааҕы, сырдыгы өрө туттаҕа. Ол иҺин, уратыга, дьиктигэ умсугуйа уһуннаҕа. Айар айылгытынан даҕаны ахсааҥҥа сылдьар киһиэхэ киирдэҕэ. Лирическэй поэзияҕа умсугуйуутун сииктээх симэһинэ Айылҕаттан кэллэҕэ. Айылҕаҕа сүгүрүйэн, Айылҕаттан үөрэнэн киэҥ киэлилэннэҕэ, күүрэр күүстэннэҕэ. Айылҕаны билиигэ кини дьалыһыйар таһымыгар дабайан тахсыы бэрт унньуктаах уустук айан буолуохтаах. Айылҕа этиллибэт ис кистэлэҥнэрин киниэхэ иһирэхтик итэҕэйэн арыталаан ылбыта – хомуһунун хоботун охсоругар кыах биэрдэҕэ. Айылҕа үөрэҕэ дириҥ, таабырыннаах, таайтарыылаах. Ол ураты дьиктини, дибилгэни аныгы үйэҕэ ааспыт киһибит Кондаков буолар.

Үрдүк халлаан үлүскэннээх кыаҕар сүгүрүйбүт киһи. Итэҕэл эргийэр да элээнинэн. Өй-санаа өрүкүйэр да кыаҕынан. Аар Айыы Итэҕэлэ – саха төрүт итэөэлэ буоларын туһунан төһөлөөх элбэх кинигэни суруйда, үтүмэн үгүс үлэни толордо. Аны, космистар төлөрүйбэт теорияларын наука да таһымынан уһуннук умсугуйан дьарыктаммыта айбыт айымньыларыгар көстө, биллэ сылдьар. Халлаан Үөрэҕин билиммит, үрдүккэ, сырдыкка да сыһыаран өрө туппут киһи.

Тиһэҕэр, өбүгэлэрин өспөт кыахтарыгар, сүдү билиилэригэр олоҕун устатыгар сүгүрүйэн, бигэтик билинэн кэлбитин доҕотторо, дьоно бары билэллэр. Ытык өйдөбүл умнуллубат утумун тутуһа сылдьарга киниттэн үөрэнэрбит элбэх. Өбүгэлэр үөрэхтэрин кэм-кэрдии кэлиминэн, удьуор устар улгумунан сыһыаран, сырыһыннаран көрөр уран уратытын эмиэ бэлиэтиэхтээхпит.

Иккиһинэн, Киһи, Эмчит, Чинчийээччи, Суруйааччы, Бөлүһүөк, Талаан хайысхаларыгар кини киллэрбит кылаата анал үөрэтии кыаҕынан көрүллүөх кэриҥнээх. Бу кэрэмэн киэҥ киэлитин кини кыаҕар чугаһата тутан эрдэлээн эттэххэ, быстах-остох маннык түгэннэргэ тохтотолуохха сөп.

Итэҕэл элээнинэн. Аар Айыы Итэҕэлэ – саха аймах түҥ былыргы түгэх дириҥтэн илдьэ кэлбит Итэҕэлэ буолар диэн чопчулаан, бигэргэтэн өйгө-санааҕа киллэриитэ, сүрэххэ-быарга иҥэриитэ – Кондаков үөрэҕин сүнньэ, ситиһиитэ буолар. Мэҥэ бигэргэтэн В.А.Кондаков маннык суруйар: «Сахалар Аар Айыыбыт Итэҕэлэ үөһэ тахсыаҕа. Бу итэҕэл киһи Ийэ айылҕаҕа сөпкө олороругар сүрүн үөрэх буолуоҕа. Олус үрдүк духуобунай сайдыы кэлиэҕэ» диэн. (Кондаков В.А. Аар Айыы Итэҕэлэ. 5-с чааһа. – Дьокуускай, 2007. – 11.). Итэҕэл ис эгэлкэтин этэр, эҥсэр дьүһүйүүлэригэр Владимир Кондаков сонуннук этиилэрэ, сүрүн тосхоллоро өссө да үгүстэр…

Философия таһымынан. «Саха итэҕэлин философията» диэн категориальнай өйдөбүлү бэйэтин үөрэҕэр туспа арааран анаарбыта. Сүрүн үлэлэригэр «билиини-көрүүнү, үрдүк сатабылы» өрө тутар. Айар, оһорор, оһорунар күүстэр Үрдүк Эйгэ көстүбэт кыаҕынан Ийэ сири чөлүгэр түһэриэхтэрэ, саҥа дьоннору үөскэтиэхтэрэ диэн кэми-кэрдиини курдат көрөр. Уонна, «Аар айыы итэҕэлин дьоҥҥо аналлаах үөрэҕэ олус туһалаах үөрэх» диэн бигэргэтэн биэрэр. Ол аата, ырытан, дьаарыстаан таһаарар сүдү таһыма, мэҥэ билиитэ. Өй-санаа, философскай көрүүлэр Владимир Кондаков үлэлэригэр балай да үгүстэр, хойуулар. Ааспыты түөрэн, дириҥэтэн чинчийэргэ дьулуһарынан, хойуккуну, аныгыны сыымайдаан, сылыктаан таһаарарынан, кэлэри-инникини ундаардаан, улаҕалаан көрөрүнэн Владимир Алексеевич Кондакову «саха аныгы бөлөһүөгэ буолар» диэн эбэн этэр кыахтаахпыт.

История кэлиминэн. Үөрэҕинэн, идэтинэн историк буолан социальнай сайдыыны, общественнай олоҕу, киһи да устар утумун ситимнээн, сибээстээн көрөр методологическай ньыманы чинчийэр үлэлэригэр ыйынньык оҥостубута. Ону сэргэ, мөккүөрдээх да көрүүлэри утарса, садаҕалыы сатаабакка тустаах өйдөбүлүн сиэрдээхтик, сэмэйдик уонна кимиэллээхтик киллэрбитэ. Сахалар төрүттэрэ букатын ытылҕан ыраахтан саҕаланарын ылынарын таһынан, Өлүөнэ киэҥ куйаарыгар киирэн кэлиилэрин тоҥус тыллаахтар өтөн киириэхтэрин инниттэн саҕалыыр. Уонна саха төрдүн бу дойду төрүт олохтоохторунан ааҕар. Мин өйдүүрбүнэн маннык бигэргэтии биһиги төрдүбүтүн ырытан, ырыҥалаан таһаарар хайысхаҕа биир сонун этии буолуохтаах. Историческай науканан дьарыктанааччылар бу толкуйу интэриэһиргиэхтэрэ дии саныыбын.

Наука кэрискэтинэн. Владимир Кондаков саба быраҕан саныыры да, сыаналыыры да ылыммат майгылааҕа. Дириҥник хорутан, иһин-таһын кэлимнээн, кэрчиктээн баран санааны-оноону этэри сөбүлүүрэ. Ону даҕаны, баһан этиини, харса суоҕумсуйууну ылымматын тылынан-өһүнэн даҕаны, суругунан даҕаны бигэргэтэр, ытаһалыыр буолара. Ити тустаах дьоҥҥо «ыарыылаах» буолуо даҕаны, Владимир Алексеевич этэрин иҥнибэккэ этэрэ. Дуоспуруннаахтык, олохтоохтук, ол эрэн өһүллүбэттик, кытаанахтык. Ыыстаһыыны, суустаһыыны баарды гыммакка, чорбоччу туппакка. Ыйааһыннаах чиҥ, тыйыс да тылын төлөрүппэккэ туран.

Аар Айыы итэҕэлин туһунан 1500, бары хайысханан 5 500 страницаны суруйбутун кэнники кинигэтигэр ахтан аһарар. Барыта норуот медицинатыгар, духуобунаска сыһыаннаахтары. 12 Аар Айыыларга анаан 36 Домму, барыта 48 алгыһы, ол аата Улахан Доммнору оҥорон сурукка киллэрбитин бигэргэтэр (этиллибит үлэ. – 116 с.). Наардааһын, сааһылааһын, оннун-туойун булларыы, утумнааһын-ситимнээһин, сүрүн өйдөбүлгэ таһаарыы, чопчулаан мэктиэлээһин наукаҕа өрүү сыаналанар.

Уус-уран литератураҕа. Саха сиринээҕи суруйааччылар союзтара бигэргэтэринэн, В.А.Кондаков үс улахан роман, алта сэһэн, уонунан кэпсээн автора. Владимир Алексеевич суруйар тематын иһиттэн дириҥник этэр кыахтааҕынан, өрүкүйэн, умсугуйан бардаҕына фантазията баайынан суруйааччы быһыытынан айар идэлээхтэрин билиниилэрин ылбыт киһи. Ону, ааҕааччылара бары сөбүлээн ылыналлара эмиэ бигэргэтэр. Саха тылын бары дэгэтин, сытын-сымарын, амтанын-имтэнин этигэр-хааныгар, өйүгэр-сүрэҕэр иҥэрбит буолан дьоҥҥо-сэргэҕэ имигэстик тиэрдэр улахан дьоҕурдааҕа. Сымныыр-сылаанньыйар, долгуйар-уйадыйар, арыт кыйахана-кыыһыра да быһыытыйар түгэннэригэр туругун, кыаҕын таһыгар таһааран ураннык, умсулҕаннаахтык этэрэ ыпсарыылаах, ылыннарыылаах буолара. Барыта эгэлкэлээн, эридьиэстээн, бигэргэтэн лоп-бааччы бигэ-таҕа санааны күөдьүтэн, көтүтэн таһаарара. Кэпсиир, саҥарар киэбинэн, өйдөтөр, үөрэтэр ньыманан сатабыллаахтык сааһыланан сулбу суругар субулдьуһан киирэллэрэ. Ааҕарга чэпчэки, өйдүүргэ сулбу буоларын курдук. Хатылааһыннары, хал буолбут тыллары, киһи көрдөөн-көрдөөн булара дуу… Мин кыахпынан көстүбэтэ буолуоҕа… Кэпсээн, сэһэн, роман жанрдарыгар айымньылаахтык үлэлээбитэ, сюжеты, характеры, быһыы-майгы, сыһыан сайдан барыытын сиэтэн, сиэллэрэн барыыта ааҕааччыны салгыппат буолан үгүс дьон биһирэбилин ылбыта. Ол иһигэр, биир идэлээхтэрин, суруйааччыларын ирдэбиллэрин иһинэн эмиэ аастаҕа. Анаан-минээн бу хайысханан дьулуһан, дьаныһан үлэлээбитэ буоллар, саха биллэр улахан романистарын ахсааннарыгар ааттанан литература историятыгар кыахтаахтык киириэ эбитэ буолуо диэн эмиэ саныыбын…

Искусство умсулҕанынан. Киһи аймах айан таһаарбыт күлүм уоттаах, күлүбүрэс сырдыктаах күүстээх эйгэтигэр сэдэх, ураты дьоҕурдаахтар ситэри-хотору киирэллэр. Ырыа, муусука… Ойуулуур-дьүһүннүүр дьарык… Икки бастакыга айылҕаттан бэриллибит талба дьарыгынан, уйан, уран, ураты эйгэлэргэ сыста сылдьарын, иһигэр киирэр да кыахтааҕын улахан артыыстар, музыканнар бигэргэтэн этэллэрэ, билинэ, ытыктыы сылдьаллара элбэҕи этэр. Тиһэх суолугар атаарыыга Айталина Адамова, Владимир Ксенофонтов, Владимир Павлов, Владимир Заболоцкай хаста эмэтэ төхтүрүйэн кэлэннэр төхтүрүйэн кэлэннэр эҥин-эгэлгэ истиҥ, иһирэх тыллары элбэхтик эппиттэрэ. Музыкаҕа, ырыаҕа кыахтааҕын, талааннааҕын бэлиэтээн бигэргэппиттэрэ. Ити этэр-тыынар кэмнэригэр Владимир Кондаков сөҥ, дириҥ киэҥ-куоҥ куолаһа улахан Эбэ устар уорҕата аа-дьуо айанныырын санатан долгуйа устара. «Ньургун Боотур» опера тахсыытыгар хаһыакка суруйбут ыстатыйатыгар искусство бары хайысхатынан билиитэ-көрүүтэ мыыныыта суоҕун бигэргэтэллэрэ. Кэнники бу айымньы сценаҕа тахсыытын оччо-бачча ылымматах санаатын аһаҕастык этэн сулбутук суруйбута сонуннук көстөрө. Нотнай грамотаны кинигэни ааҕардыы кэбэҕэстик быһаарарын дьиктиргиир буоларым. Кэрэ эйгэҕэ ылларбытын, олоҕун устатыгар улкугуйбутун искусство эйгэтигэр бииргэ үлэлэспит доҕордоро төһө баҕарар кэпсиэхтэрэ.

Көстүбэт күүстэринэн. Биир түгэҥҥэ ыарыһахтарын эмтииригэр туттубут ньыматын көрөн баран, айылҕаттан улахан гипнозтааҕын бигэтик итэҕэйбитим. Эдэр сылдьаммын бу эйгэни билсиһэ сылдьыбыт буолан итинник этэбин. Аан дойду ааттаахтарын кытта киирэр күрэхтэһиигэ күүстээх хомуһунун кыахтаахтык көрдүрөн сүдү ааты ылары ситиспитэ. Ол туһунан кинигэтигэр маннык суруйбут бигэргэтиитэ баар. «В 1991 году я удивил весь мир и крупнейших специалистов гипнотическими сеансами, работая с очень большой публикой, и уверенно вошел в плеяду сильнейших гипнотизеров мира» диэн. (этиллибит кинигэ. – 307 с.). Бу – улахан, туспа тема. Элбэҕи этиэххэ сөп, этиэхтэрэ даҕаны. Этиллэр кэмэ кэлиэҕэ даҕаны.

Өссө да бу сэдэх Киһи аҕыс Айыы Аартыгынан айыллан, ананан кэлбит дуолан кыаҕын кэҥэтэ, дириҥэтэ туруохха сөп буолуо. Үөрэнээччилэрэ, доҕотторо аһыллан, арыллан Владимир Алексеевич сырдык кэриэһигэр үйэлээҕи, үтүөнү үгүстүк ахталларыгар саарбахтаабаппын. Ытыктабыл мэҥэ бэлиэтин бигэргэтиилэрэ өссө инники буолуохтара.

В.А. Кондаков өйүн-санаатын таһыма, айар, эмтиир кыаҕа кини тылга сүгүрүйүүтүгэр үчүгэйдик көстөр. Ол да иһин, уон икки Аар Айыыларга анаабыт улахан Доммнорун, алкыйар, амалыйар Алгыстарын ситэрэн-хоторон ситимнээн, наардаан, дьаарыстаан тааардаҕа дии.
shamany600
Улахан Киһи улахан олоҕунан олорон ааста… Ананан, Айдарыллан кэлэн сүһүөхтээх барыта сүгүрүйэрин курдук сүдү аатын хааллардаҕа дии. Ол туһунан аан тыл аһылынна, Аман өс, номох-тойук салҕаныаҕа. Үтүө Киһи үтүө аата үйэлэргэ хаалыа диэммит кинилиин алтыспыт дьоннор этэри-тыынары иэспитинэн ааҕабыт…

Ксенофонт УТКИН — Нүһүлгэн, суруйааччы, философскай наука доктора, профессор, академик. Дьокуускай к. 21.07.2009 с. «Күн сирин Айыытын ойууна».

Если вы стали очевидцем интересного события или происшествия, присылайте фото и видео на Whatsapp +7(924) 800-30-80
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору.
Спасибо!
Система Orphus
ТОП НОВОСТИ
ПОСЛЕДНИЕ МАТЕРИАЛЫ