АФИША КАРТА ЯКУТСКА 2GIS Билеты онлайн
ПОГОДА
-37
Небольшой снегопад
КУРС ВАЛЮТ
Курсы валют
Курс ЦБ
$  58.90
 69.43
ЛЕНТА НОВОСТЕЙ
Архив новостей
ААР АЙЫЫ ИТЭҔЭЛЭ
14 июня 2015, 17:51
2474

Ийэ Айылҕаҥ – эн төрөппүт Ийэҥ буолар

Эн саамай үрдүкү тапталыҥ Аан Дойдуҥ, Ийэ Айылҕаҥ буолар. Өскөтүн, эн кинилэри таптаабат, ытыктаабат буоллахына, эн бу күн сиригэр кими да, тугу да таптаабаккын уонна ытыктаабаккын.

Киһи Ийэ Айылҕаттан аһаан-таҥнан киһи буолан олорор, олоҕу салгыыр. Ийэ Айылҕа ып-ыраас салгыны, ууну биэрбитэ. Ону төһө сөпкө туттубут?! Киниэхэ үүнэр үүнээйилэринэн, иитиллэр сүөһүнэн, үөскүүр булдунан аһаан-таҥнан, дьиэ-уот туттан олоробут. Киһи аймах балары өрө тутан, сайыннаран, элбэтэн, тупсаран, харыстаан олоҕун тускулун оҥостуохтаах буолбатах дуо?! Бу сүрүн боппуруос буолбатах дуо? Дьэ, ол кэнниттэн алмаас, көмүс, нефть, газ уо.д.а. өйдөөхтүк хостонон туһаҕа таһаарыллыахтаахтар. Ханна эрэ тийэн киэргэл буолан чаҕылыйар, кылбачыйар алмаас, көмүс, атын омуктар туһаларыгар барар нефть, газ туһугар дойдубут сирбит-уоппут айылҕатын, ол иһигэр тыынар салгыммытын, иһэр ыраас уубутун атыылаатыбыт буолбат дуо?! Бу кутум-сүрүм кыланыыта буолар!!!

Чэбдик олох доктрината дии-дии куолулуубут. Кирдээх уулуссаҕа тахсан сүүрэбит, арыгыны, табаҕы, наркотигы утары охсуспута буолабыт. Оттон олохпут төрдө тугуй? Ыраас уу, ыраас салгын, чэгиэн олохтоох айылҕаттан ылыллар ас-үөл, алдьамматах-кээһэммэтэх Ийэ Айылҕа. Онтубут баар дуо?! Суох. Аҥара кырааска чэйи, дьэбиннээх, толору хлордаах ууга оргутан баран, үүт диэн ааттанар үрүҥ бороһуок туматынан үүттэнэн иһэ-иһэ, амтана суох килиэби “рама” былааһыктаах арыынан сыбаан сии-сии, күнүс, сороҕор хантан кэлбитэ биллибэт сымыйа сыалаах, амтан диэн мэлигир этин буһарынан үссэнэ-үссэнэ, биирдэ эмит барыта бурҕаҥныы сылдьар уоҕурдууга үүммүт нитраттаах, муляж курдук фруктаны амсайа-амсайа бэркэ да аһаан сылдьабыт дии санаахтыыбыт. Сороҕор аһыы ууну амсайабыт. Дьээбэлээх соҕус эрэттэр: “Дыгын муҥнаах маннык үчүгэйдик аһаабыт үһү дуо?” — дэһэллэр.

Ийэ Айылҕа бэйэтэ төрөппүт, иипит оҕолорун аһатара, маанылыыра, эмтиирэ-томтуура, ыраас салгынынан, минньигэс, сүүрдэ турар үрүччэ сыттаах уунан далбардыыра. Арҕааттан анысхан тыал үрэ, араас айанньыт атаҕа киирэ, дьаһаах, дьаһах-дьаһалта дьаакырдыы илигинэ, алаас-сыһыы муҥунан араас өҥнөөх сүөһү аһаан мэччийэрэ, ураа муостаахпыт ураты элбэхтик үөскүүрэ, сыһыы, толоон муҥунан сылгыларбыт сырсаллара. Үөһэ диэки көр – көй үгус көтөр кынаттаах күргүөмүнэн көтөрө, аллараа диэки – түөрт атахтаах төгүрүччү көстөрө, күлүмүрдэс уулаах күтүр улахан күөллэргэ күөнэх, собо мунду кэмэ суохтук үөскүүрэ, өрүстэргэ, үрэхтэргэ күтур улахан күндү балыктар күөх ууну таһыйаллара, үрүччүлэргэ, сүлбэлэргэ күндү балык – күөнэх, үөлүллэн астанар кыһыл лапчаан-мунду буһарбыттыы хойуулара. Таба, тайах, бүүчээн, туртас дьиэ сүөһүтүнүүн тэҥҥэ хаамсаллара, түптэҕэ кытта кэлэллэрэ. Үүт ас үрэхтии устара, сүөгэй-чөчөгөй сүмэтинэн бар дьону абырыыра, араҕас арыынан булуус, умуһах туолара.
IMG-20150614-WA0005
Сахалар үүт ас аһытыллыбытын – тары, суораты, кымыһы, быырпаҕы – олус сөбүлүүллэр. Отон арааһын сайын бэркэ хомуйан сииллэрэ. Сиэнэр оттору: унньууланы, сардаананы, манчаары силиһин, эһэ отун элбэхтик хомуйан аска туһаналлара. Кэлин бурдугу – ньэчимиэни, дьаарыссаны, оруоһу, сэлиэһинэйи – бэркэ үүннэрэллэрэ. Ити эмиэ хаалан эрэр. Биһиги көлүөнэ сиэмэ бурдугу суорунаҕа тардан аһаабыт дьоммут. Оттон оҕуруот аһын олордуу билигин уруккутааҕар сайынна. Дьиҥэр, Саха сирэ бэйэтин олохтоох аһынан, сүнньүнэн, хааччынар кыахтаах. Ону баара, тыабыт хаһаайыстыбата мөлтөөтө, оннооҕор “Сахамясопродукт” диэн тэрилтэ капиталистическай дойдулартан эти таһан атыылыыр. Бөдөҥ капиталистыы дойдулар үгүс дойдуларга олохтоох оҥорон таһаарыыны суох оҥороннор бэйэлэрин эргэ, хаалбыт астарын-үөллэрин ыарахан сыанаҕа атыылыыллар. Аҕалыы аһынан аныгылыы аһаан саха норута улам мөлтөөһүн суолугар киирэр кутталлаах. Манна салгын, уу киртийиитин, уопсай техногеннай киртийиини эбэн кэбиһиҥ. Онон чэбдик олох программата төрдө оҥоһуллубата, сүрүн төрүттэр сөргүтүллүбэтилэр. Кини олоххо киириэ, онтон норуоппут чэбдигириэ дииргэ билигин ханнык да тирэх суох. Алдьана-кээһэнэ турар, чөлүгэр түһэриллибэт, аҥардастыы ыанар эрэ айылҕаҕа олорон, аһыҥ-үөлүҥ сүһүрэр күүһэ улаата турдаҕына хайдах инньэ диэххиний?! Тимир тиһилик ыллык кэллэҕинэ өссө туох кэлиэ биллибэт. Онуоха диэри айылҕабыт өссө буорайар ини. Били былыр биир ойуун: “Элиэнэни элэмэс аттаах киһи кэстэрэн туораата”, — диэн көрүүлэммитэ бука кэлэр буолла быһыылаах. Күн бүгүҥҥүнэн олоруу, сир баайын ылан үллэстэн баран, хайа эрэ дойдуга бэлэм дыбарыастарга куотан баайдык-талымнык олорон үйэбитин моҥуохпут, ыччаттарбытыгар баай-талым олоҕу хаалларыахпыт диэн санаа баһыйдаҕа дуу?! Норуот саҥарбат, үксү өйдөөбөт. Салалтаттан тэйэр, тугу гыныан, олоҕун хайдах оҥостуон, айылҕатын хайдах көмүскээн олоруон, оҕолорун хайдах иитиэн, сарсын туох буолуон, тугу үлэлиэн, тугу утары охсуһуон, ханнык тыллары этин билбэт. Дьэ, бу буолар зомбиланыы диэн – олох ыарахаттарыттан ээл-дээл буолуу, бэйэни сүтэрии, бүтэй муҥур суолга кирии. Маннык турукка киирбит дьону төттөрү үчүгэй турукка аҕалыахха наада. Ол ыарахан, ол эрээри булгуччулаах. Уустук уһун үлэ наада. Оттон киһи аймах туһугар зомбиланыыттан таһаарыыны оҥоруу уталытыллыа суохтаах. Маны оҥорботоххо киһи аймах эстэр, сүтэр кутталга букатыннаахтык киирэр.

Обот, иҥсэ, сир баайын үллэстэ охсорго дьулуһуу Ийэ Айылҕаҕа сөпкө олорууну суох оҥорбутун ахтан аһарбыппыт. Сир диэн планета тыынар тыыннаах. Кини тыынар, сүрэҕэ тэбэр, кини өйдүр өйдөөх, саныыр санаалах, киһи диэн барамай хас биирдии дьайыытыгар эппиэттир кыахтаах. Ону өйдүү иликпит. Үгүс киһи духуобунас дии-дии хаһыытыыр, ол гынан баран, духуобунас диэн тугун өйдөөбөт. Кинилэр өйдүүллэринэн духуобунас диэн ким эрэ түҥ-таҥ суруйуута, араас ырыа, үҥкүү, киинэ, театр. “Оттон билигин ити эйгэлэрбит дьиҥ духуобунайдар дуо? — диэн ыйытыаҕы баҕарыллар. “Суох!” — диэн биир тылынан эппиэттиэххэ сөп. Дьиҥ духубуобунас диэн Аан Дойдуга, Ийэ Айьылҕаҕа сөпкө олоруу, сөптөөҕү көҥүллэтэн ылыы, туһаныы, Аан Дойдуга, Ийэ Айылҕаҕа тугу да алдьаппат, ыспат, киртиппэт буолуу уонна ити Улуу Эйгэлэр Үрдүкү Күүстэрин өйдөөһүн, кинилэр санааларын билии буолар.
Владимир Алексеевич
Үөһээттэн, үрдүктэн
Үрүҥ Аар Тойон
Үрдүк дьаһала кэлэн
Үтүө күүс үрүлүйэн кэллин!
Тыынар салгыммыт минньийдин!
Тыынар тыыннаах тубустун!
Көмүстүү дьиримниир
Күндү ыраас ууларбытыгар
Быдьар быртах, былаҕай сидьиҥ
Былааһык буола кутуллубатын!
Өлбөт мэҥэ уута тумалаах салгыммытыгар
Абааһы сараһын салахайа тунуйбатын!
Аар Тойон айбытын алдьатыы
Аҕыс үйэҕэ кыранар аналлаах,
Чэбдик, чиргэл, чэгиэн Айылҕаны
Адьырҕа кыыллыы сэймэктээһин
Тоҕус Үйэҕэ дьүүллэнэр төлкөлөөх!
Ийэ Айылҕа иэстэбилэ күүстээх!
Аан Дойду атаҕастабылы өр тулуйбат!
Аан Дойду үөскүөҕүттэн,
Сир-халлаан айыллыаҕыттан
Үрүҥ Аар Тойон үрдүк дьүүлүнэн
Үтүмэн ыйаааҕынан олохтообут
Үрдүк Улуу дьаһала, оҥоруута оннук!
Ону туох да уларыппат!
Ханнык да күүс тохтоппот!
Домм! Домм! Домм!

Источник: Аар Айыы итэҕэлэ. Дьокуускай. IV чааһа. 2006 с. В. А. Кондаков.
Если вы стали очевидцем интересного события или происшествия, присылайте фото и видео на Whatsapp +7 (999) 174-67-82
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору.
Спасибо!
Система Orphus
ПОСЛЕДНИЕ МАТЕРИАЛЫ