АФИША КАРТА ЯКУТСКА 2GIS Билеты онлайн ГОД ЭКОЛОГИИ
ПОГОДА
9
Ясно
КУРС ВАЛЮТ
Курс ЦБ
$  66.25
 78.08
18+
ЛЕНТА НОВОСТЕЙ
Архив новостей
ААР АЙЫЫ ИТЭҔЭЛЭ
16 декабря 2014, 14:16
10455

Айыы уотун сырдык сыдьаайа

Аламай Үрүҥ Күн анныгар айдааннаах – атааннаах Орто Тураан Дойдуга үтүмэн үгүс үйэлэргэ, сындыыс курдук субуллан ааһар сүүһүнэн сылларга биирдэ кэлэн барар Улуу Чулуу Киһи биһиги Сахабыт сиригэр Бүлүү улууһугар Айыы Уотун Сырдык Сыдьаайа буолан төрөөн, олорон аастаҕа.

 

Кырдьаҕас Бүтэй Бүлүү түҥ былыргыттан ураты дьикти сир. Бу дойдуга элбэх ааттара да ааттаммат аар саарга аатырбыт улуу удаҕаттар уонна ойууттар төрөөн – үөскээн, ураты туспа олоҕу олорон, сирдээҕи аналларын  түмүктээн, дабыннарыгар көттөхтөрө. Билигин да бу номох төрдө буолбут сиргэ төрүүллэр айылҕаттан айдарыылаах атын аналлаах, ураты дьоҕурдаах дьоннор.

 

Саха түҥ былыргы итэҕэлэ, ойууннааһын – бу дьикти, киһи көннөрү өйүнэн өйдөөбөт, эйгэтэ миэхэ чугас, ол иһин бу Улуу Кырдьаҕас – Айыы Ойууна Владимир Кондаков туһунан аҕыйах тылы суруйарга холоннум.

 

Мин эмиэ Бүлүү улууһун биир ыраах уһук нэһилиэгэр төрөөбүтүм уонна улааппытым. Мин төрөөбүт төрүт түөлбэм  Күүлэт  —  олох уонна номох  киһи уйулҕатын умсугутар биир дьикти кэлимсэ эйгэҕэ кубулуйбут сирэ этэ. Киэһэ борук – сорук буолуута түҥ былыр, үрүлүйэн сүппүт үйэлэргэ олорон ааспыт ааттара да ааттаммат Улуу Ойууттар уонна Удаҕаттар тустарынан уостан түспэт номохтору, тиһигэ быстыбат сэһэннэри истэрбит.

 

Оҕо сылдьан ыркый ойуур быыһыгар үйэлэр ардахтара хаардара суурайбыт, тыаллара – куустара охторбут түҥ былыргы араҥас туртайбыт элээмэлэрэ сири кытта сир буолан эрэллэрин көрөрбүт. Олох омооно уостубут өтөхтөр тастарыгар  куурбут – хаппыт кэрэх мас тыалга хаахыныыр тыаһын дьулайа истэрбит. Тулабыт барыта былыргы номохтор симэлийэн сүппэтэх дьикти алыптаах дорҕооннорунан туолбут курдук буолара…

 

Уһун сыллар усталарыгар мин ойуннааһыны түҥ былыргы үйэлэр туманнарыгар сүтэн симэлийбит цивилизациялар итэҕэллэрин төрдүн курдук, киһи аймах баар буолуоҕуттан айылҕа күүһүгэр сүгүрүйэр сиэрдэрин – туомнарын курдук үөрэппитим. Онтон кэлин олох олорон, сааһыран баран, ойуннааһын ис дьиҥин, туох туспа ураты суолталааҕын дьэ өйдөөбүтүм.

 

Итини өйдүүрбэр миэхэ Владимир Алексеевич кинигэлэрэ көмөлөспүттэрэ. Саха омук дьиҥ итэҕэлин хайдах айыллыбытынан тилиннэрбит киһинэн Владимир Алексеевич буолар. Үрүҥ ойуннааһыны кытта итэҕэл төрдө дьүөрэлэниэхтээҕин кини эрэ таба ыйбыта. Саха итэҕэлин үрдүк таһымҥа таһаарар суол алгыстаах аартыгын  Үрүҥ Айыы Ойууна – Владимир Кондаков арыйбыта. Бу Саха сирин сайдар – үүнэр дьолугар кэлэн барбыт Сүдү Киһи.

 

Улуу Учуутал үөрэҕин түмпүт суруйууларын ааҕан баран мин биир бигэ өйдөбүлгэ кэлбитим. Ол өйдөбүлүм этиттэрии курдук тыллар буолан кутуллан барбыта:

 

“Аан Ийэ Дойду атыйахтаах уу курдук алыстык, ахсамнык ытыллар кэмнэрэ тиийэн кэллилэр. Көхсүттэн көмүс тэһииннээх, сахалыы саймаархай саҥалаах, өрүкүйэр өркөн өйдөөх үтүө үйэ дьоно!

 

 Ийэ тылтан иэримэ уйаланан, куугунуур Күөх Куйаартан кутаалаах куттанан, күлүмнүүр күндэлэс Күнтэн күрүлүүр күүстэнэн, итиинэн илгийэр Ийэ сиртэн ил иэйиилэнэн, өбүгэ өлбөт – сүппэт өркөн өйүн өрө тутан, былыргы дьыллар мындааттарын быыһыгар, ааспыт сыллар арҕастарын анаатыгар саһан – сабыллан сыппыт бигэ билиини, үрүлүйэн сүппүт үтүө үйэлэр үрүҥ үгэстэрин, туман буолбут хонуктар таайтарыылаах таайбараҥнарын аһар кэм кэллэ дии санаатым.

 

Үрдүк мэҥэ халлааҥҥа үмүөрүһэн  үөскээбит Үрүҥ Үөһээ Айыылардыын, Куугунуур Кудук Куйаар сүдү күүстэриниин, Истиҥ санаа илдьиттээх, эйэҕэс эрэнэр эйгэлээх Ийэ Сирдиин, үтүмэн үтүөҕэ үктэли түстүүр Үс Куппутунуун, сүрүннүүр – сүргэлиир Сүҥ Сүрбүтүнүүн биир ситим күүс буолар күммүт тиийэн кэллэ дьэ.

 

Күүспүт – күдэхпит, чиҥ – чаҥ ис турукпут, олохпут тулҕадыйбат тутула, отуора – оҥоһуута, ыйааҕа – ыйылыга ситимнээх – силистээх эбит Улуу Урааҥхай Саха илбистээх итэҕэлиниин, кистэлэҥ билиитиниин.

 

Бу манна сытар эбит Сир Ийэ быыһанар быһа суола, бу мантан үөскүүр эбит киһи аймах үрүҥ өттүгэр көһүүтэ. Атын олох ахсам албастарыттан тэйэр, сымньыар сымыйаттан кыларыйар кырдьыгы араарар, олох ис дьиҥин, тугун – ханныгын тургутар тутаах торумунан буолар эбит Саха Итэҕэлэ – Кудук Куйаар Улуу Үөрэҕэ, Кистэлэҥ Билиитэ, үрүлүйбүт үйэлэр Үөс Санаалара, таабырын буолбут тыллара – өстөрө.

 

Улуу омук удьуора, сырдык тыын сыдьаайа буолар эбит саха норуота.

 

Кимтэн кииннээҕэ, хантан хааннааҕа бигэ биллибэтэр да, сахам норуота илдьэ кэллэ итэҕэлин, иһирэх истиҥ тылын, бигэ билиитин, үрдүк үрүҥ үөрэҕин. Хас биирдии улуу урааҥхай хааннаах иһигэр иҥэрэн илдьэ сылдьар эбит ити итэҕэлин, бигэ билиитин, үтүө үөрэҕин, үрдүк аналын!

 

 Түҥ былыр түлэй түүн бүрүүкээн турдаҕына төбүрүүөн саҕа төрүт киин төрөөн үөскээн тахсыбыт. Төрүт киин төбөтүгэр – төрдүгэр тиллэр тэбэнэт күүс тилигирии түспүт да, Сир Ийэ барахсан симэнэн – ситэн сириэдийэн тахсыбыт, Күндэлэс Күммүт күлүмнүү умайбыт, Куугунуур Кудулу Куйаар уйаара – кэйээрэ биллибэт улуу уорҕатыгар сүүһүнэн мөлүйүөн мөһүүрэ сулустар Күн күрүлэс күүһүн хомуйан чаҕылыс гына түспүттэр. Улуу Куйаар улахан олоҕо уоттуу – күөстүү оргуйан барбыт. Сулустар сулустуун кэпсэппиттэр, Сирдиин сибигинэспиттэр, самныбат – быстыбат Айыы аптаах быатынан, биллибэт бигэ сабынан ситимнээх – силимнээх эбиттэр. Ол Улуу Ситим улахан Куйаар үөскүөҕуттэн, Сир Ийэ тиллиэҕиттэн, ахсаана биллибэт араастаах Аан Ийэ Дойдум айыллыаҕыттан, күлүмнэс күүстээх, күндэлэс көрүҥнээх күтүр элбэх Күн күөдьүйэ умайыаҕыттан, Кудулу Куйаар кумуччу барыар дылы олохтоммут эбит. Куугунуур Улуу Күөх Куйаар уһаан – кэҥээн, уйаара – кэйээрэ, уһуга – муннуга улаатан – тэнийэн испит. Орто тураан дойдубар Күн күндэлэс күрүөтүгэр Айыы дьоно айыллан, төрөөн – үөскээн, тэнийэн, Ийэ Сирим илиҥҥи иэнинэн сириэдийэ сайдан, үүнэн – чэчирээн, тарҕанан – элбээн барбыттар. Ол улуу куттаах, уоттаах санаалаах, умсулҕаннаах уйулҕалаах ураты удьуор ууһа билэр эбит Сүдү Кистэлэҥи, Бигэ Билиини, Талыы Таайбараҥы. Бу эбит сахам самныбат саргыта, Улуу Куйаар Итэҕэлэ, ааспыт үйэлэр Кистэлэҥ Үөрэхтэрэ, Үрүҥ Күүстэр Үгэстэрэ.

 

 Үрүлүйэр үтүө санаалаах Үрүҥ Үөһээ Күүһү, аламай Айыы Айылҕаны, күндэлэс күлүм күүстээх Күлүмнүүр Күнү үҥэр таҥара оҥостон, үтүөҕэ – сырдыкка тардыһан, үүнэн – сайдан кэллэҕэ дии сахам барахсан. Кудулу Күөх Куйаар улуу тутулун кытта дьүөрэлии олоҕун оҥостон, Сир Ийэ сиэдэрэй Иччилэриниин силлибэт ситим олохтоон, үтүөнү өрө тутан, олох оһуор күүһүн олус ордорон, киртэн – хохтон тэйэн, Күн киһитэ киэлилэнэн, Айыы аймаҕа ааттанан, Улуу Үөрэҕи уоттаах кутугар кутан, сүҥ сүрүгэр сөрөөн, субай хааныгар саһыаран, өркөн өйүгэр үмүөрэн, кэм кэрдиис кэлиэр диэри кистэлэҥ гынан кистээн, бигэ билии оҥорон бигээн, Аан Ийэ Дойду атын аймахтарыгар анаан аҕалбыт эбит сахам норуота Улуу Итэҕэли!”

 

Итинник сүдү Билиини  биэрбит биһиэхэ Улуу Учуутал. Түҥ былыргаттан кэлбит ытык иэһи илдьэ сылдьар эбит саха омуга, Аар Айыы Итэҕэлин тэнитэр – тарҕатар ыйаахтаах эбиппит биһиги – сахалар…

 

 Өссө да эргиллиэ бу сиргэ Айыы Улуу Ойууна, дьонун – сэргэтин, сирин – дойдутун араҥаччылаары – харыстаары, атын аналлаахтары уһуйаары – үөрэтээри. Үйэттэн – үйэлэр ааһыахтара, көлүөнэни көлүөнэлэр солбуйуохтара, Улуу Ойуун уйаара – кэйээрэ биллибэт Күөх Куйаар хас уон хаттыгастарын эргийэн, биллэн ааһыа  Күн Сиригэр Айыы Уотун Сырдык Сыдьаайа Буолан…

 

 

Источник: Варвара КОРЯКИНА, Нерюнгри куорат. «Кистэлэн куус» сурунаал.
Если вы стали очевидцем интересного события или происшествия, присылайте фото и видео на Whatsapp +7 (999) 174-67-82
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору.
Спасибо!
Система Orphus
ТОП НОВОСТИ
ПОСЛЕДНИЕ МАТЕРИАЛЫ