АФИША КАРТА ЯКУТСКА 2GIS Билеты онлайн
ПОГОДА
-13
Мокрый снег
КУРС ВАЛЮТ
Курсы валют
Курс ЦБ
$  57.57
 67.93
ЛЕНТА НОВОСТЕЙ
Архив новостей
ААР АЙЫЫ ИТЭҔЭЛЭ
7 января 2016, 15:51
4195

Аар Айыылартан көрдөһүү

(кылгас духуобунай поэма)
Бастакы чааһа
Аар Айыыларга айаан

Тус илин хайыһан тураммын
Үрдүкү Аар Айыыларбар үҥэбин,
Эттиин-хааныын өрө күүрэммин
Алгыстаах тыллары этибин.

Кутум-сүрүм ол онтон үөрэн,
Аар Айыы күүһүн иҥэринэр,
Санаам-сүргэм көтөҕүллэн,
Үрдүккэ көтөрдүү тэринэр.

Ханна баарый санаа тиийбэтэх
Күлүмэрдэс ыраас дойдута?!
Кынаттаах ыра таарыйбатах
Халлаан кэрэ сырдык сулуһа?!

Санаабыныын көтөбүн кыйга
Мин модун Бар-Дьаҕыл буоламмын,
Тиийиэҕим үтүөкэн дуолга
Айыы сүүрээнигэр киирэммин.

Көтөбүн, уһуннук көтөбүн
Мүҥүра биллибэт Куйаарга,
Сулустан сулуска тиийэбин
Кинилэр кэрэлэриин билээри.

Төһө да айанаан мин
Аан Дойду муҥурун булбаппын,
Кустуктуу суһумнуу оонньуур
Хас сулус баарын быһаарбаппын.

Аар Айыылар алгыспын истэннэр
Дапсыыр кынаппар күүс угаллар,
Үрдуктэр барытын билэннэр
Дьиҥ улахан көмө буолаллар.

Аар Тойон сүдү сөҥ күөмэйинэн
Аан Дойдутун күн аайы алгыыр,
Киһи аймах ону истиминэ
Олорор улахан эрэйинэн.

IMG-20160106-WA0011
1.Үрүҥ Аар Тойоҥҥо сүгүрүйдүм
Сүһүөхтээх бэйэм тобуктааммын
Күндэлэс сырдыктан чаҕыйдым
Сир Уола харахпын симэммин.

Орто Дойду эрэйдээх уола
Үрүҥ Аар Тойонтон ыйыттым:
“Икки атах инники суола
Хайдаҕый, тугуй?” – диэн сурастым.

Сир тутах оҕото иһиттим
Аан Дойду доргуйар саҥатын,
Курустук санньыйан тоҥхойдум
Бу үөрэтэр этии дьиҥ күүһүн сөҕөммүн.

“Айыы аймаҕын атын суолга
Тиэрэнэн хаамтаран аҕаллылар,
Арҕаһыттан тэһиинин алдьаттылар,
Көхсүттэн тэһиинин көтүрдулэр,

Икки атах өйө буккуллан
Олорор мутугун кэрдиннэ,
Аһыыр айылҕатын алдьатан
Алдьанар суолга кэтилиннэ!

Айыы Үрдүк тыына бобуллан
Абааһы быһыы адаҕыйда,
Аар Итэҕэл самнарыллан
Адьаһын иэдээн иэнигийдэ.

Киһи аймах үөһээ ситимин
Абырыыр күүһэ тумнулунна,
Аар Айыы кэһиллибэт тылын
Үрдүк алгыһа умнулунна.

Орто Дойду Эрэйдээх Уола!
Икки атах кэлэр кэскилин,
Дьонуҥ туһугар кыһаллаҥҥын
Ыйытарыҥ дьиҥнээх сөптөөх суол.

Быыһанар улуу күүскүт – Итэҕэлгэ
Күөх Сир дьоно! Өйдөөн умнубаттык,
Аар Айыы Итэҕэлин сөргүтүү эрэ
Абырыаҕа, быыһыаҕа, уһун тыынныаҕа!

Үүннэриҥ Аал Луук модун маһы,
Быыһыаҕа кини Айыы дьонун
Улуйар, хаһыырар тыаллартан
Лабаатын күлүгэр саһыаран!

Аал Луук мас Таҥара күүһүнэн
Айыы тыынын тилиннэриэҕэ,
Үүнэн, киэркэйэн, лаглайан
Итэҕэл күүһүн киэргэтиэҕэ!

Куккут-сүргүт чахчы бөҕөргөөн
Айыы күүһэ эһиэхэ иҥиэҕэ,
Өйгүт-санааҕыт өрөгөйдөөн
Өлбөт-сүппэт үйэ кэлиэҕэ!

Ийэ Сиргит дьиҥнээхтик тиллэн,
Аан Алахчын Хотун үөрүөҕэ,
Аал уоккут буруота унааран,
Хатан Тэмиэрийэ күлүөҕэ!

Киһи-аймахха үлэ төннөн
Өҥ-быйаҥ сиргэ дэлэйиэҕэ,
Үөскүүр ыччат кэскилэ тиллэн,
Үөрүү-көтүү дьоҥҥо үөскүөҕэ.

Айыы дьоно! Хаамыҥ эрдээхтик,
Оройгутун үөһээ туһаайан,
Сир дьоно симиттэ сылдьымаҥ
Ааһар быстах далаҕылартан.
IMG-20160106-WA0026
Күн Күбэй Хотун Үрүҥ Күһүү
Үрүҥ Күнтэн үрүлүтэн ыыттын,
Үүнэр кэм үтүө үйэлэригэр
Көмүскээтин, харыһыйдын!

Одун Хаан оҥоһууну көрөн
Олоҕуттан уларытыахтын,
Чыҥыс Хаан ыйааҕы таһааран
Үтүө эйгэҕэ салайыахтын!

Дьылҕа Тойон үтүө дьылҕалаан
Кэрэ мааны ыччат үксээтин,
Дьурантаайы Суруксут ону суруйан
Сиргэ сүппэттии үйэтиттин!

Дьааһын Тойон үтүөнэн көрөн
Орто Дойдуну хара дьайтан
Алыастаан күүскэ алҕаатын!
Күн күүһүн араҥаччылаатын!

Сүҥкэн Эрили Хотой Айыыбыт
Айыы дьонун модун күөнүнэн
Көмүскээн, харыстаан, дьиҥ күүһүн
Көрдөрөн-биллэрэн иһиэхтин!

Инники кэскилгит Ийэ Сир
Иитэр-аһатар быйаҥыгар,
Абырыыр күүскүт Итэҕэлгит –
Өлбөт-сүппэт Үрдүк Күүһүгэр.

Өлбөт тыыҥҥыт, уһуур бэлиэҕит –
Ураа муостаах, сыспай көҕүллээх
Сыһыыларга элбииллэригэр,
Күнү үөрдэ сырсалларыгар.

Дьэ, ол иһин Аар Айыы Аймаҕа!
Үордаах Күрүө Дьөһөгөйгө,
Быйаҥнаах Ала Мылахсыҥҥа
Үҥүҥ-сүктүҥ көрдөһө, ааттыы.

Эттим эһиэхэ эрэ анаан,
Элбэҕи ыйытыма, аны,
Өйдөөҥ, эһиги – сир дьоно
Бу уларыйбат дьиҥ кырдьыгы!”

Иһиттим, өйдөөтүм барытын,
Тугу этиэм-саҥарыам баарай?!
Күүстээх кынаппын тэнитэммин
Көттүм атын Аар Айыыларбар.

Анаан-минээн тохтоон сурастым
Сүдү Аар Айыыларбыттан:
Ийэ Сир инники дьылҕатын,
Олохпут салҕанар ситимин.

2. Күлүмүрдэс сырдыкка туһаайан
Күн Күбэй Хотунтан туоһуластым:
“Үрүҥ Күммүт уота өссө төһө өр
Туруой угуттаан уонна ититэн?”
IMG-20160106-WA0015
Күлүмнэс Чаҕылтан лыҥкынаата
Кэрэчээн намыын даҕаны саҥа,
Аан Дойдум барыта иһийдэ
Ол дьикти Аар Айыы саҥаттан:

“Оо! Орто Дойду оройдоох уол оҕото!
Аламай Күнү айхаллыыр Айыы Ойууна!
Ыйытыыҥ сиэрдээх, ыйытыыҥ олохтоох,
Саҥаҥ-иҥэҥ оттомноох, этэриҥ дорҕоонноох.

Күн күүһэ мөлтүө, сөҕүрүйүө
Өссө да олус ыраах эбээт!
Сир олоҕо онтон огдолуйо
Отой чугаһа суох этэ ээт!

Сыыһа дьаһанаҥҥыт, алҕаһы оҥороҥҥут
Күн итиитин, сылааһын, арчылыыр күүһүн
Сатаан туһаммаккыт, кэрэ суолга кэлбэккит,
Кэрээбэт кэҕэлээх сири булбаккыт.

Ийэ Айылҕаҕытын көмүскээбэккит,
Сиргитин-уоккутун харыстаабаккыт,
Хоммут эрэ куһаҕаны кутар,
Сылдьыбыт эрэ сыһыы ыһар,

Өрөөбүт эрэ үөҕэр, алдьатар,
Үөнү-көйүүрү тарҕатар,
Таарыйан ааспыт барыта
Таҕылын даҕаны тарҕатар.

Аар Тойон Улуу үөрэҕин
Үрдүктүк өрө тутан үөрэтиҥ!
Быыһыыр, абырыыр, алгыыр күүһүн
Айыы дьонугар анаан аҕалыҥ!”

3.4.Одун Хаантаан, Чыҥыс Тойонтон
Тобуктаан тураммын ыйыттым:
“Ийэ Сирбит биһиэнэ чахчы
Иитэр эйгэтэ бараныа дуо?”

Одун Хаан, Чыҥыс Хаан – Улуулар
Уордайа хомойо эттилэр,
Кинилэр бэйэлээх сүдүлэр
Иҥиэттэн саҥа саҥардылар:

“Оо! Айыы Аймаҕа, эһиги
Итэҕэлгитин сүтэрэҥҥит
Таһыллар көлүүр оҕуһунуу
Сиэтиллэҕит муннугутуттан.

Бэйэҕит өйгүт бүтэриллэн,
Хаамаҕыт хараххытын симэн,
Айыы тылын, тыынын умнаҥҥыт
Устаҕыт Куйаарга эрдиллэн.

Күн Сирин күүһүттэн күүрэҥҥит
Күн Дьоно үөрбэккит былыргылыы,
Айыы тыыныттан абыранан
Үтүөҕэ үҥпэккит күн аайы.

Орто Туруу Бараан Дойдуга
Туох да букатын кэлбэтэҕэ,
Эһиэхэ үтүөкэннээх сиргэ
Төннүбэт, бүппэт диэн суоҕа.

Ол эрэн Ийэ Сиргит дьону
Өр да өр иитэр илгэлээҕэ,
Ону алдьаттыгыт эһиги
Икки атах дьиҥ идэмэрдэрэ!

Орто Дойду Уоттаах Улуу
Холоругу ыҥырдыгыт дии
Күннээҕи албыҥҥа киирэҥҥит,
Сирдээҕи олоҕу аймааҥҥыт.

Халлаантан күтүрдээх сүүнэкэн
Хайыр сымара уоттаах таастар
Тохтор кутталлара улахан,
Ийэ Сир тыыныгар суоһааннар.

Уһун тыаллар, тохтообот ардах
Сатыылааннар өҥ хонуулары
Тимирдэр иэдээн кутталларын
Өйдөтөр эһиэхэ туһалаах.

Аар Тойон этиитин толоруҥ
Күн ахсын үтүөҕэ дьулуһан,
Айыы Итэҕэлин киллэриҥ
Буолар охсуһууга тулуһан”,

Санньыйа иһиттим барытын
Аар Айыылар этэр тылларын,
Мэйиибэр мин хатаан кэбистим
Бу үөрэх дириҥ кистэлэҥин.

Дуолга салгыы көтөн күпсүйдүм
Сылаас сүүрэҥҥэ угуттанан,
Бүппэт Куйаары мин сөхтүм
Биллибэт киэҥиттэн дьулайан.

IMG-20160106-WA0017
5.6. Дьыл5а Тойонтон, Уһун Дьурантаайыттан
Сүгүрүйэн ылаат, мин ыйыттым:
“Туох-ханнык уустук кэлэр дьылҕа
Күүтэрий кэнники ыччаты?”

Дьылҕа Тойон Суруксутунуун
Сөҥөдүйдүлэр нүһэр дьиппиэнник,
Кинилэр бэйэлээхтэр соһуйбуттуу
Тула көрүннүлэр дьэбирдик:

“Хаһан эрэ үтүө дьылҕаны
Аныырбыт Аар Айыыбыт дьонугар,
Кинилэри хатаҕалыырбыт
Үүнэр үйэлэр тустарыгар.

Айыы дьоно өйдөөҥ эһиги!
Аар Айыылар хадьарыйдылар,
Хаалбыт, тиэрэ быһыыгытыттан
Кэлэйэн, хомойон, сылайан”

Ол иһин үөскээбэт буоллулар
Бухатыырдар, уһулуччулар
Чөркөөкү сымыытын төһүүлүүр
Үөскээтилэр төннүбүт дьон.

Төрөөбүт оҕо бука бары
Сууланна муус маҥан өрбөххө,
Ийэтин илгэтин испэккэ,
Ийэтин сылааһын билбэккэ.

Үйэтигэр оҕону билбэтэх
Муус харах, туос кытарах дьахтар
Ийэни ыксатан, күргүйдээн
Сүбэлээтэ оҕо иитиитин.

Тоҕо куту-сүрү бөҕөргөтөр
Айыы Ойууна көстүбэтий,
Оҕону алгыыр-силиир киһи-
Оҕо көтөҕөөччү ханнаный?

Тоҕо оҕо Айыы уутугар
Угуллан сөтүөлээбэт буолла?
Тоҕо Ахтар Айыыһыт Айыы
Атаарыллар буруота сүттэ?

Тоҕо бойбурун кыанаат, оҕо
Арыгынан эмсэхтэнэрий,
Абааһы буруотун оборон
Өйө-күүһэ өлбөөдүйэрий?

Аҕа, Ийэ, Эһэ, Эбэ, дьэ!
Буойар кыахтааххыт дуо, эрдээхтик,
Тиийэр дуо, ол онно ырааскыт
Ыччаттаргыт иннилэригэр?

Үөһээ Таҥара көмөтүнэн
Дьылҕаны оҥороҕут бэйэҕит,

Ону куһаҕан суолга киирэн
Киргэ, сыыһаларга тэпсэҕит.

Аар Айыылартан айыллыбыт
Айыы сырдык кэрэ дьоно!
Үрүҥ Аар Тойону ытыктааҥ!
Улуукан үөрэҕин иҥэринэн”.

Дьылҕа Тойон, Дьурантаайы Суруксут
Өйдөөтүм үөрэхтэрин мин чиҥник,
Дапсыыр кынаппын оҥоһуннум
Кый ыраах айанныыр киэбинэн.

7. Көтөн кэлэн, сүгүрүйэн үҥтүм
Дьаһын Тойон суду күлүгэр,
Киниттэн сэрэнэн ыйыттым
Дьай, сэт дьалбарыйар оҥкулун.

Сүгэ Буурай Тойон этиҥнии
Ньириһийдэ, ньиргийдэ суостук,
Үрдүк сүүһүн, харсыһар хааһын
Хабараан үлүгэр хамсатан:

“Сылы өрөөбөккө куруутун
Сүллэр этиҥ доҕуһуолланан
Алыастыыбын, арчыылыбын мин
Айыы сирин араҥаччылаан.

Айыылартан тэйитиллэҥҥит
Абааһы күүһэ бүрүүкээтэ,
Дьону үтүктэн олороҥҥут
Атын тыын сиргэ сириэдийдэ.

Тумул мастарыгар саһаннар
Сибиэннэр олустук элбээтилэр,
Өҥ, баай үрэхтэри баһылааннар
Арахпаттыы олохсуйдулар.

Халлааҥҥытын саба хаппахтаан
Хара дьай былыта халыйда,
Сэт-сэлээн сэмэтэ-суҥхата
Кир-хох буолан тула барыйда.

Олороҕут дьай-бөх киригэр
Алаһа дьиэлэри туттунан,
Ыраас үрэхтэри быһаттаан,
Сытыган бадараан оҥортоон.

Үөхсүү быртах, быдьар тыллара
Салгыны киэптии быдьардаатылар,
Сир-дойду үтүөкэн иччилэрэ
Кый-ыраах атын сиргэ бардылар.

Сир Ийэни алыастым этэ
Аҥар кырыытыттан барытын,
Уотунан дапсылыйыам этэ,
Күүспүн барытын да түмэн.

Ол эрэн олус туттунабын
Икки атах иэдэйиэ диэммин,
Куруутун онтон куттанабын
Киһи олоҕор кыһалламмын.

Сүдү модун күүспүн киллэрэн
Айыы тыынын араҥаччылыам,
Уоттардаах көмүс кымньыыбынан
Аар Айыыбыт сирин сандаардыам.

Үрүҥ Аар Тойон күүһэ үрдүк!
Кини тыла дуол кэһиллибэт.
Үрүҥ Аар Тойон тыла доммноох,
Үйэлэргэ уларытыллыбат”.

8. Арыый да чэпчээтим алгыстан,
Махтанаат, дьэ, көтөн баһыыртым
Тус илин ыраас маҥан халлааҥҥа,
Сүнкэннээхэй Хотой Айыыга.

Сүҥкэн Эрили үөрэ көрсөн
Сүдү кынаттарын сапсынна,
Сүрдүк сэргээн киэҥ харахтарын
Арылыччы көрдө дьэргэтэн.

Көмүскэс Айыыбар мин кэлэн
Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйдүм,
Чугастан туран болҕойон
Суостаах дьүһүнүн бүдүйдүм.

Тоҕо кэлбиппин өтө билэн
Тоҕонохпуттан тутан ылан,
Аттыгар чугас олорто
Уонна саҥаран көмүөлүйдэ:

“Тугу ыйытаргын билэбин,
Халлааҥҥа көтөргүн көрбүтум,
Кэлиэ диэн, ол иһин сэрэйбитим
Барытын эрдэттэн биттэнэн.

Дьэ, мин Күүстээх Сүҥкэн Эрили
Сэмэлиибин айыым дьонун,
Тоҕо эйэҕит сүтэн-бүтэн
Бэйэҕит иирсэҕит-баайсаҕыт?!

Мин күн дьонун көмүскүөхтээх,
Айыыны араҥаччылыахтаах,
Абааһы тыынын тэйитиэхтээх
Ааттаах сүдү күүс этим буолбаат?!

Тоҕо айыы уота дьоҥҥо
Оройдоругар күлүмнээбэт,
Айыы тыына эдэр түөстэргэ
Сирэлийэн күүскэ умайбат?

Тоҕо бас-көс улуу дьоҥҥут
Эһиэхэ көстүбэт буоллулар?
Муннугут дии дьай туманыгар
Хаайтарбыт куобахтыы куттанан,

Тоҕо үүнэр ыччат эһиэнэ
Үлэттэн букатын дуол тэйдэ,
Ким үөрэтэн-иитэн, такайан
Үлэлээбэккит ордук диэтэ?

Саха сахатын сарбыйбытын
Эһи ханна истибиккитий,
Киһи киһини тыынын быһан
Килбиэнэммитин билбиккитий?

Тоҕо ийэ нарын сүрэҕэ
Аһыыттан хаанынан ытыырый,
Буруйдаах көҥүлгэ көччүйэн
Сэмэттэн-суҥхаттан куотарый?

Тоҕо салайыахтаах баһылык
Бэйэтигэр эрэ ыларый?
Дьон-сэргэ дьиҥнээх кыһалҕаттан
Кураанах маһы кирэрий?

Айыы дьоно, мантан өйдөнүҥ,
Олоххут тускулун көннөрүҥ,
Үйэлэр ыпсыыларын өйдөөн
Диппиэнник эһиги тулуһуҥ.

“Айыы киһитэ аһыныгас,
Күн киһитэ көмүскэс” – диэн
Ытык санаа күүскэ тиллэн
Эт мэйиигитигэр олохсуйдун

Эппиппин барытын толоруҥ!
УлууАньыы кэлиэн иннигэр,
Итэҕэлгититтэн туораамаҥ
Дьон аймаҕы быыһыыр туһуттан”.

Хомпоруун Айыыга махтанным
Үтүөтүн, сүбэтин иннигэр,
Сылаалаах айаммар туруннум
Кэтит кынаппар тирэнэммин.

IMG-20160106-WA0008
9. Тимир чыллырыыт куорсуннарбын
Көннөрө тэнитэн көттүм мин
Бүппэт Куйаар Улуу Дьаҕыла
Эрчимнээх кынаппар уйдаран.
Үрдүк аатыгар үҥэн-сүктэн
Күрүө Дьөһөгөйтөн ыйыттым:
IMG-20160106-WA0014
«Сыспай сиэллээх саха дьонугар
Тирэхтээх өйөбүл буолуо дуо?»
Уордаах Дьөһөгөй Күрүө Тойон
Көрдө миигин дьиктиргээбиттии,
Улуу бэйэтэ дьиппинийэн
Эттэ көмүөллэх күөмэйинэн:
» Орто Дойду дьулусхан Уола,
Туох диэн итинник эттэххиний,
Аар Тойон анаан айбыта, дьэ,
Тоҕо уларыйах тустааҕый?
Тоҕо сыспай сиэллээҕи хото
Иитэн, элбэтэн туһаммаккыт,
Тоҕо кинилэр сыһыыларга
Олус сэдэхтик көстөллөрүй?
Былыр хаһан эрэ сылгылар
Киэҥ хочолору тиирэ киэптээн,
Сырсаллара дии батыспаттыы
Имэҥнээхтик кистээн барылатан.
Туох акаары санаа аҕалла,
Сүөһүнү барытын кыргарга?
Ханнык быстах дааргы дьаһайда,
Аһатар быйаҥы быһарга?
Тугу аһааҥҥыт, иитиллэҥҥит
Олорорго торумнанаҕыт,
Иннигитигэр көтөҕөҥҥүт
Бу биһиэнэ диэхпит дэһэҕит?
Хайа омук түүлээх атаҕар
Үҥэн умналыыр санаалааххыт,
Кини бырахпыт суулаах аһа
Төһө өр иитиэ, өллүө диигит?
Тоҕо Ийэ Сиргит ис баайын
Харыстаан, чөллөөн туһаммакыт,
Мичээрдээн тула көппүт ахсын
Барытын тыал хоту ыһаҕыт?
Олоруҥ үрдүкү үөрэҕинэн,
Аар Тойон тугу эппитинэн,
Үлэлээҥ бары күрэҕинэн
Сүөһүнү- аһы үксэтэрдии!»
Уордаах Аар Айыы ньиргийдэ саҥата
Халлаан барыта ньиргийэринэн,
Аан Дойдубут барыта доргуйда
Бу сүдү үөрэтэр этииттэн.
Көһүйбүт быччыҥмын күүрдэммин
Көттүм мин биллибэт Куйаарга,
Санаарҕан, сылайан, дьулайан
Тэлээрдим сүүрээҥҥэ уйдаран.
IMG-20160106-WA0006
10. Ала Мылахсын Баай Хотуҥҥа
Тиийдим балачча өр айаннаан,
Бар дьон аатыттан махтанан
Сүгүрүйдүм сүдү күлүгэр.
» Сахаларга ураа муостаах аны
Биир сүрүн иитимньи буолуо дуо?» —
Ыйыттым хорсуммун киллэрэн,
Дьиҥ чахчы кыһаллан- мүһэллэн.
Мылахсын Хотун сүр наҕыллык
Саҥаран миэхэ быһаарда,
Сүрдээх дуоспуруннук, дьоһуннаахтык
Олбоҕор лаглайан олорон:
«Аар Тойон үрдүк дьаһалынан
Айыы Аймаҕын абыраары,
Орто Дойдуга алҕаммыта
Ураа лаҥкыр муостаах бэрт былыр.
Ураа муостаах хойуу үүтүнэн
Ийэ сир быйаҥын эмэҕит,
Ол онтон күүс- сэниэ ылаҥҥыт
Кэллигит эһиги тыыннаахтык.
Алаастаргытын быраҕаҥҥыт
Иитимньигитин эһэр суолга
Киирдигит өйгүт дуол баайыллан,
Күөх былыт күлүгэр мунаҥҥыт.
Күөх сайын күөҕү булумуна
Эриэн ынах тураҥы кирэр,
Ол онтон өҥ ас көстүмүнэ
Охтордуу дьүдьэйэр, кытарыыр.
Айгыраан- силигилээн турбут
Ааттаах Айыы тыын алаастара
Хааллылар дьоно- сэргэтэ суох,
Хорҕойдо олус онно куһаҕан тыын.
Толоонноргут, хордоҕойдоргут
Хоноҕор муостааҕынан туоллун!
Алаастаргытар дьон-аймах
Буруолара куруук унаардын!»
Күүскэ сапсынаммын тэлээрдим
Сирбэр чугаһаан эрэрдии,
Санаам көтөҕүллэн көнньүөрдүм
Бэркэ айаннаан сылдьарбыттан.

11. 12. Тиийдим Айыыһыттыын Иэйэхсит
Алардаһан бииргэ хаамсар
Көно-налыы хонууларыгар,
Түргэнник куһууран, элиэтэн.

Айыы амарах кыргыттара
Айхаллыы-алгыы көрүстүлэр,
Көмүс саҥалара чугдаарда
Киэҥ Алыы нэлэмэн иһигэр

Сир-дойду олоҕун сурастылар
Кэрэ бэйэлэрэ сандааран,
Үөрэн-күлэн лыҥкынаттылар
Мин кэпсээним көрүдьүөһүттэн

“Саха үөскээн-төрөөн эбиллэрэ
Инникигэ хайдах буолуоҕай?”
Ыйыттым Аар Айыы кыргыттарыттан
Айыы кэрэ бэйэлэриттэн үөрэммин.

Саҥардылар тэҥҥэ кинилэр
Тула чугдаарда көмүс чуораан,
Айыы Сарыала сандаарыйда,
Курулаата күндээр күрүлгэн.

“Саха дьоно эбиллибэккит
Сыыһа торумнаан тэринэҥҥит,
Үөскүүр ыччат кырдьык мөлтөөтө,
Айыллыбыт суолтан туорааҥҥыт.

Оҕону түҥнэри төлкөлөөн
Кураанах тылы куолулуугут,
Өйдөөбөккө эрэ тыл сэтин
Улуу Куйаарга ыыталыыгыт.

Эдэр ыччаккыт эмньик сааһын
Эккирээн, үҥкүүлээн аһарар,
Үөрэҕи баттахпыт аатыран
Кэлин кураанаҕы сорох кууһар.

Нүөл быйаҥнаах алаастарга
Тоҕо күөх буруо унаарбатый,
Уоллаах кыыс оҕо сааска билсэн
Алаа дьиэни туппаттарый?

Түһэн эрэр охтуу мөлтөөбүт,
Быста, кырдьа быһыытыйбыт
Дьон хойут ыал буолбуттара
Сиргэ төһө элбэҕи биэриэҕэй?!

Атын дьону алҕас үтүктэн
Айыы дьоно субураатыгыт,
Туспа кэмэлдьигэ киирэҥҥит
Эрчимниин, күүстүүн мөлтөөтүгүт.

Итирдэр утахха иирэҥҥит
Үрдүк өйгүт өлбөөдүйдэ,
Дьаардаах арыгынан аһааҥҥыт
Атааннаах олох адаҕыйда.

Букатын көнөҥҥүт эһиги
Атыннык олоро үөрэниҥ,
Итэҕэлгитин тутуһаҥҥыт
Үөһээ ыйааҕы бары толоруҥ!”

Айыы кыргыттара алҕааннар
Ийэ сирбэр атаарбыттара,
Кэлин да кэлэр буолаар диэннэр
Кэрэтик лыҥкыныы хаалтара.

Орто Дойдубар мин кэлбитим
Халлаан Бар Дьаҕыла буоламмын,
Онтон бэйэбинэн буолбутум
Дьиҥ хомуһуну алкынаммын.

Илин халааммар ньуурбун өрө тутан,
Аар Айыылартан көрдөһөммүн
Үҥпүтүм испиттэн иэйэн,
Бар дьонум кэлэр тускулун туһугар.

Халлаан ньуура сырдаан, дьиримнээн,
Дьиктитик сандааран ылбыта,
Көмүс сардаҥатын ыспахтаан
Күммүт мичилийэ тыкпыта.
IMG-20160106-WA0007

Источник: ХОҺООННОРУМ - хомуйбут санааларым, ЫРЫАЛАРЫМ - ыраас, дьиппиэ тылларым. Кондаков В. А. Дьокуускай - 2009. Фото Анны ЯКОВЛЕВОЙ и с www.vmir.su, sovch.chuvashia. com,vk.com, news.ykt.ru, dnevniki.ykt.ru
Если вы стали очевидцем интересного события или происшествия, присылайте фото и видео на Whatsapp +7 (999) 174-67-82
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору.
Спасибо!
Система Orphus
ПОСЛЕДНИЕ МАТЕРИАЛЫ