АФИША КАРТА ЯКУТСКА 2GIS
ПОГОДА
-39
Туман
КУРС ВАЛЮТ
Курсы валют
Курс ЦБ
$  57.48
 60.45
ЛЕНТА НОВОСТЕЙ
22.02.2017, 21:11
Желток
Видео
МедиаТусовка 2017
Архив новостей
ААР АЙЫЫ ИТЭҔЭЛЭ
8 января 2016, 20:45
2463

Аар Айыыларга үҥүү-сүктүү

IMG-20160108-WA0007_resized
1. Үрүҥ Аар Тойонтон көрдөһүү

Үс Дойду Үрдүк Баһылыга,
Үтүмэн үгүс ыйаахтаҕа,
Үргүөрү киллэрбэт дьүүллээҕэ,
Үтүөкэннээх үүс-аас бэйэлээҕэ,
Үөһээ Тунал Маҥан Халлаан
Үтүрүллүбэт үчүгэйэ,
Үүтүнэн үллэр көмүс уоруктаах,
Үүттээх таас олбохтоох,
Үрдүк дьүүллэх Үрүҥ Аар Тойон!
Аан Дойду Аҕа Баһылыга,
Айыы аймаҕын көмүскэлэ,
Алгыстаах Дьаһаллаах Аар Тойон!
Өҥүрүк куйаас итии тыыннаах,
Өҥ-быйаҥ, баай-дуол аргыстаах,
Аһыныгас, амарах тускуллаах,
Көмүскэллээх күүстээх санаалаах
Күлүм-Чаҕыл Көмүскэс Тойон!
Көхсүттэн тэһииннээх
Күнүм ууһун дьонун көмүскээ!
Арҕаһыттан тэһииннээх
Айыым дьонун абыраа!
Орто Дойдубут ороһуйбут,
Огдолуйар да кутталламмыт
Олоҕун тосхолун көннөр даа!

Айыы киһитин

Алларыйбыт кутун-сүрүн
Абырахтаан, чөллөөн
Амньаҕырбыт этигэр-хааныгар
Алкыйан аҕалан иҥэртээ.
Ийэ Куппут иринньэҕирбитин
Эмтээн эппитигэр бөҕөргөт!
Салгын Куппут салыйбытын
Самсыы тутан аҕалан,
Санныбытыгар сандаарыт!
Буор Куппут буорайа сыһан
Бураллар кутталламмытын
Алҕаан-силээн аҕалан,
Бэйэбитигэр бигэргэтэлээ!
Ыарыһаҕы, оһолломмуту
Барыларын чөл куттаа-сүрдээ!
Мөлтөөбүт мэйиибитигэр
Айыы ыраас уотун чаҕылыт!
Тойон сүрэхпитигэр
Сүр сүдү күүһүн иҥэртэлээ!
Аламай Маҥан Халлаантан
Айыы араҕас сардаҥатын
Айан-тутан аҕалаҥҥын,
Барыбытын бүрүйэн күүһүрт!
Сиик тыыннаах симэлийбэтин!
Симэһин хааннаах мэлийбэтин!
Босхо бастаах бороҥ урааҥхай
Боҕуйан сүтэн хаалбатын!
Айыы аймаҕын
Аны кэлэр өттүгэр
Арҕаһын тэһиинэ алдьамматын!
Көхсүн тэһиинэ көтүллүбэтин!
Айыы дьонун
Аар Айылҕаны адьас
Алдьаппаттарын туһугар
Алҕас санааларын уларытан,
Адьарай быһыыларын уҕарытан,
Алгыс сылаас тыынынан
Алкыйталаа, өйдөтөлөө!
Аал Луук модун маһы
Аан Дойдуга көҕөрдүүй!
Аар Айыы ыраас Итэҕэлин
Сырдык уотун күндээрдиий!
Алаастарга нүөл олох
Айыы дьонун абыраатын!
Хордоҕойдорго хоноҕор муостаах
Холооно суох үөскээтин!
Сыһыыларга сыспай сиэллээх
Сырсар-сүүрэр буоллун дуу!
Айыы дьоно баһын билинэн
Атаҕастаммат буоллунууй!
Урааҥхай самныбыт дьонугар
Уһулуччу сирдьит дьэ, көстөн
Уорааннаах кэмҥэ быыһаатыныый!
Ыраас Айыы түҥ Итэҕэлин
Ыпсарар, туруорар дьиҥ кыахтаах,
Ырааҕы өтө көрөр тускуллаах,
Ырыҥалаан быһаарар дьоҕурдаах,
Ыраах сиртэн айдарыылаах,
Ынырык ыардары да кыйар
Ып-ыраас Айыы уолун ыытаҥҥын
Ыйбытын-күммүтүн тааһыырый!
Аргыардаах тыаллардаах кэмнэри
Аан Дойду будуллар түгэнигэр,
Абырыыр, алгыыр айылгылаах,
Атын суоллартан көмүскүүр
Ааттаах үрдүк өркөн өйдөөҕү
Анаан айан аҕалаҥҥын,
Алдьархайы антах үтэй даа!
Үйэлэр алтыһар ыпсыыларын
Үтүргэннээх күннэригэр,
Үтүө санаа үөҕүллэр түгэнигэр,
Үрүҥү хара диир болдьохторугар,
Кыайыылаах кыымы ыытаҥҥын

Күүстээх күлүмнүүр төлөнүнэн
Күөйэ көтөн көмүскээ даа!
Аар Итэҕэлбитин — алгыспытын
Алкыйан, бэрийэн аҕалан
Айыым дьонугар киллэр даа!
Айыы суола торумнанан
Айыым дьоно саргыланнын!
Сирим-дойдум алҕанан
Иэгэйэр икки атахтаахха
Иэйэхсит тыына иҥэрилиннин!
Ииммит, тубарсыйбыт барыта
Илгэлээх сылаас ардаҕынан
Ибиириллэн чэлгийдин!

Домм! Домм! Домм!

2. Күн Күбэй Хотунтан көрдөһүү

Күн Сирэ диэн ааттанар
Көмүс Уйабытын,
Айыы сирэ дэнэр күндү
Ийэ Сирбитин
Орто Дойду дэнэр
Ордоо дугуй дойдубутун
Уһун үйэлэргэ көмүскээ, хараһый!
Күлүмнүүр Күммүт көмүс уота
Күлүмүрдээн бүппэтин!
Сылааһа, сылама сыппаабатын!
Үөскэтэри үксэтэр, өллөйдүүр күүһэ
Үгүс үйэлэргэ үтүөнү, кэрэни үксэттин!
Бастыҥ күүһэ бар дьоммун абыраатын!
Уһуга көстүбэт улуу кэмҥэ уйгулаатын!
Улуу Халлаан саппаҕырбатын!
Үрүҥ күммүт өлбөөрүйбэтин!
Өлүү-сүтүү бүрүүкээбэтин!
Өһөр- бүтэр суол өрүү ыраах буоллун!
Күлүм Күнүм күүһү — уоҕу эптин!
Күүрээннээх үлэни, олоҕу күөмчүлэппэтин!
Күн Күбэй Хотун көмүскэлэ кэллин!
Аламай Маҥан Халлааммыттан
Айыы Сарыала арылыйан кэллин!

3.4. Одун Хаантан, Чыҥыс Хаантан көрдөһүү

Одун Хаан! Оҥоһуубутун,
Олорор олохпутун
Огдолуйбат, ороһуйбат,
Очурга оҕустарбат,
Олус күүстээх оҥоһуулаар даа!
Чыҥыс Хаан! Айыым Аймаҕын
Чэгиэрдэр, чэбдигирдэр
Чиҥ, чиргэл бэйэлээх оҥор дуу!
Атын санаалаахтары аамайдаппат,
Туспа дьоҥҥо туорайдаппат,
Тускулла айан кулу эрэ!
Аһыыр Ийэ Айылҕабытын
Алдьаталларын, куорҕаллыылларын
Адьаһын дуол ууратыҥ дуу!
Аан Дойдум
Аламай маҥан халлаанын
Абыраллаах бүрүөтүн
Абырахтаан таҥан биэриҥ даа!
Орто Дойду күөх быйаҥа
Үүнэ-чэлгийэ турдунууй!
Алдьаммыт-кээһэммит
Аар Айылҕабын
Айыы тыынынан
Алҕаан, силээн
Абырааҥ дуу!
Саппаҕырбыт салгыны
Сайа охсон салгылатан,
Сандаарыччы ыраастааҥ!
Халлаантан
Хайыр таастары
Хаарыан сирбэр
Хаардыы таммалатымаҥ!
Холоһуордаах холоругу
Хотунан- соҕурууннан
Холоҕурата сүүрдүмэҥ!
Хаарыан сирбин
Хара уу тимирдибэтин!
Туруу-бараан дойдубун
Тохтообот тыал булбатын!
Айыым аймаҕар, Күнүм дьонугар!
Үйэлээх үрдүк оҥоһуута!
Өрө үүнэр үтүө күүстэ,
Үрдүк Аар Айыылар, эһиги,
Айан-тутан кулуҥ даа!

5.6. Дьылҕа Тойонтон, Дьурантаайы Суруксуттан көрдөһүү

Улуу Дьылҕа Тойон!
Дьурантаайы Суруксут!
Төрөтөр оҕону төлкөлөөҥ,
Иитэр сүөһүнү күрүөлээҥ
Үтүө дьылҕаны түстээҥ!
Айыым аймаҕар мантан инньэ
Алгыстаах тыл этиллэн,
Улуу суол киэҥник арыллан,
Уйгу-быйаҥ дэлэйэн,
Уруй- айхал аргыстанан,
Улахан тускулу уруйдаан
Ууран-тутан оҥорон кулууй!
Үөскүүр ыччаттарга үтүө дьылҕа
Үчүгэйдик тосхойдун!
Үүнэр ыччатарга
Үтүө санаа үөскээтин!
Үрдук Өй өрө тутулуннун!
Үөскүүр-тэнийэр имэҥ күүһүрдүн!
Үтүктэн олоруу,
Үтүрүйэн кэлбэт буоллун!
Босхо бастаах бороҥ урааҥхай
Кэлэр кэскилэ, инники дьылҕата
Кэтит, киэҥ буоллун дуу!
Кэскил тэрийэр аналлаах
Кэрэ кыргыттар кэккэлээтиннэр,
Бадьылы баабый көрүҥнээх
Бастыҥ уолаттар үөскээтиннэр!
Алаастарбытыгар алҕанан
Арыы-чалбар олохтоох
Айыы Аймаҕа үөскээтин!
Унаар буруо субуйдун!
Уһун-үгүс дьылларга
Уйгу-быйаҥ олохтоннун!
Айыым аймахтара
Аан дойду саймалҕаныгар,
Атын омуктар атааннаһыыларыгар
Айманан сүтэн хаалбатыннар!

7. Сүҥ Дьааһынтан көрдөһүү

Айыы сирин арчылаан, алыастаан,
Араҥаччылан, абыраан,
Алҕаан-силээн,
Абаһыы бииһэ адаҕыйбытын
Антах ыраах үтэйэн,
Сибиэн бииһэ сириэдийбитин
Силгэччи силэйн,
Орто дойдубутугар
Быртаҕы, быдьары
Быһыта дайбаталаан
Быһаччы суох оҥорон
Быыһаа-көмүскээ!
Былаҕайга былдьаттарыма!
Халлааҥҥа халыйбыт
Хара дьай былытын
Хайыта сынньан,
Хайыр таас хайаларынан
Ханарытан кыйдаталаа!
Салгыҥҥа туолбут
Сэттээх тыллары
Сирилэс тыалынан
Сирилэччи үрдэрэн
Сиртэн үүртэлээ!
Уоттаах көмүс кымньыыгынан,
Улуу сыдьаай уоккунан
Олорор сирбитин сырдат!
Уу сутун тохтот!
Уолҕамдьы быһыылартан көмүскээ!
Сүүрэр сүлбэлэри
Сүүрүктэрин көннөр!
Өлүктүйбүт орүстэри
Өлбөт мэҥэ уутунан
Өрүһүйтэлээ!
Улугурбут уулары
Улуу күскүнэн алыастаа!
Хоруорбут хонуулары
Хотойор баайдаах
Хочолорго кубулут!
Атарахсыйбыт алаастарга
Айыы тыынын киллэртээ!
Аан Дойдуга
Айыы тыына тэнийдин!
Күндү ИйэСирбин
Күн күүһэ көмүскээтин!

8. Хотой Айыыттан көрдөһүү

Айыҥат Хаан аймаҕыттан
Атын алдьатар, ыһар
Адьарай санаатын,
Абааһы адаҕыйбытын
Антах үтэй даа!
Айыы аймаҕа
Атын кэмэлдьитэ киирэн,
Алдьатыһар адьынаттаммытын
Айыы тыынынан
Алҕаан-силээн тохтот дуу?
Күнүм дьонун
Көтүтэр албыҥҥа киллэрэн,
Көлдьүҥҥэ оҕуннаран,
Көрүдьүөстэтэн- иирдэн
Көлбөх санааны олохсуппуттарын
Көтүрэн ыраастаа!
Айыым дьонун
Албын тылга олордон
Атарахсыппыттарын
Адьаһын атаҕастаабыттарын
Араҥачылаа дуу!
Бастыҥ дьоммутун
Барбахсытан, баттаан
Үтүө дьоммутун
Үтүрүйэн, үктээн
Үөхпүттэрин-саҥарбыттарын
Үөһэттэн көмүскээ!
Иирдэр имэҥнээх
Итирдэр ас иэнигийбитин
Икки атахтаахтан араар!
Аймах-билэ дьоммун
Атааннаһар оҥорбуттарын,
Күндү дьоммун
Күөмчүлэһиннэриигэ киллэрбиттэрин
Күүстээх күөҥҥүнэн көмүскээ!
Айыы дьонун
Атын суолунан,
Албын үктэлинэн
Айаннаппытттарын
Аартыгын көннөрөн биэр даа!

9. Күрүө Дьөһөгөйтөн көрдөһүү

Күүстээх күөннээх,
Көбдьүөрүйэр, көмүөлүйэр
Күүстээх күөмэйдээх
Күрүө Дьөһөгөй Тойон!
Көрдөһүүбүн иһит!
Кыыһырыма- тымтыма,
Кырыы хараххынан көрүмэ!
Түҥ былыр Эн эппитиҥ:
«Орто Дойдуну өрүүтүн
Дьөһөгөй ыраас уолаттара,
Эр дьон баһылаатыннар!» — диэн.
Ону чиҥэтэҥҥин
Орто Дойду олоҕун тускуллуур,
Ончу тупсарар кыахтаах,
Орулуур уохтаах,
Оройдоругар айыы уоттаах,
Ыраах халаантан ыйаахтаах,
Ыпсарыылаах санаалаах,
Ыллыктаах тыллаах-өстөөх,
Ырааҕы өтө көрүүлээх
Күрүлүүр күүстээх,
Көмүс күөннээх,
Күүрүүлээх майгыннаах,
Көмүскэс хааннаах,
Күн дьонун күөмчүлэппэт,
Айыҥат Хаан аймаҕын атаҕастаппат,
Алдьархайы аҕалтарбат,
Аан Дойдуну — Айыы Сирин
Адьарайдарга аймаппат,
Аҥардастыы тэбистэрбэт
Бастыҥ уол оҕолорунан
Орто Дойдуну барҕарт!
Сыспай сиэллээҕи
Сыһыыларга сырыһыннар,
Хочо аайы хоролут,
Толоон айыы тоҕуорут!
Ийэ Сирбитигэр
Иитиллэр илгэтэ,
Аан Дойдубутугар,
Айыым дьонугар
Аһыыр илгэтэ,
Тулалыыр эйгэбитигэр,
Тумул тыаларбытыгар
Туруктаах, чөллөөх
Тубарсыйбатах күүстэ
Айан-тутан кул даа!

10. Ала Мылахсынтан көрдөһүү

Күн кэрэ сиригэр,
Ийэ дойдубар,
Ураа-лаҥкыр муостааххын
Улаханнык ууһат!
Сахам дьонугар
Саадьаҕайдаргын сайдат!
Илгэлээх быйаҥынан
Иринньэхтэргин иит!
Сөҥ сөлөгөйүнэн
Сөдүрүүннэ ыс
Араҕас илгэнэн
Айыым дьонун абыраа!
Үгүс үйэлэргэ,
Үтүмэн үгүс сылларга
Үрүҥ үүт илгэ
Үрүйэлии уһуннун,
Үрэхтэрдии сүүрүгүрдүн,
Баһаам үгүс кэмнэргэ
Баһыллар быйаҥ дэлэйдин!
Бар дьоммун
Барҕартын, күүһүртүн!
Сир Дойду симэҕинии үгүс
Сүүмэрдэммит сүөһу
Сүүрүгүрэн үөскээтин!
Айыым дьонун аһаттын!
Күнүм дьонун кундүлээтин!

11. 12. Айыыһыттаах Иэйэхситтэн көрдөһүү.

Айыым дьонун
Адьарай тыына
Айыллар-үөскүүр
Айыҥат күүстэрин,
Адьас быспатын курдук
Айыҥ, тутуҥ даа!
Иэйэхсит иҥэрэр имэҥэ
Икки атахтаахха иҥнин!
Ириэнэх эттээҕи эймэниттин!
Ахтар Айыыһыт
Айыым аймаҕар
Арчылаан ыытар
Абыраллаах сүмэһинэ
Аймах-билэ дьоммор
Алгыстанан иҥэн,
Айыы тыын күүһэ буолан
Оноҕоһун туппутунан,
Олгуйун көрбүтүнэн
Ороһулаабакка төрөөбүт
Уордаах уол оҕолорунан
Уруйдана турдун!
Кыптыыйын туппутунан
Кыҥкыначчы ыллаабытынан,
Кылбардык төрөөбүт
Кэрэ кыыс оҕолорунан

Кэккэлэнэ турдун!
Эмньик эдэр саас
Эҕэрдэтэ буолуохтун!
Ситэр дуолан саас
Симэҕэ буолуохтун!
Кырдьар-төннөр саас
Кыһата буолуохтун!
Иэйэхсит иҥэрэр имэҥэ,
Айыыһыт айар күүһэ
Айыы киһитигэр,
Уу дьулайынан
Уруйданан иҥэриллэн,
Тойон Сүрэҕэр
Торумнанан тиийэннэр,
Кутугар-сүрүгэр
Сааскы күөх тыа
Сылаас тыалыныы
Сайан киирэннэр,
Өркөн, үрдүк өйүгэр
Өспөт бэйэлэнэн,
Өһүллүбэт күүстэнэн
Киирэн иҥэннэр,
Уһун үйэлэр тухары
Умнуллубатах дьылҕалаах,
Үтүмэн үгүс кэмнэргэ
Үтүрүллүбэт күүстээх,
Аан Дойдуну тыынныыр,
Улуу Дойдуну угуттуур
Уостары тиксиһиннэрэр
Уоттаах тапталы үөскэттиннэр!
Тойон киһи тосхойдун!
Хотун дьахтар ханыыластын!
Сылаас тыын ситимнэстин!
Итии Хаан силбэстин!
Кут-сүр чугаһастын!

Домм! Домм! Домм!

Источник: ХОҺООННОРУМ – хомуйбут санааларым, ЫРЫАЛАРЫМ – ыраас, дьиппиэ тылларым. В. А. Кондаков. Дьокуускай 2009 с.
Если вы стали очевидцем интересного события или происшествия, присылайте фото и видео на Whatsapp +7(924) 800-30-80
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору.
Спасибо!
Система Orphus
ПОСЛЕДНИЕ МАТЕРИАЛЫ