АФИША КАРТА ЯКУТСКА 2GIS Билеты онлайн ГОД ЭКОЛОГИИ
ПОГОДА
-28
Небольшой снегопад
КУРС ВАЛЮТ
Курс ЦБ
$  66.43
 75.39
18+
ЛЕНТА НОВОСТЕЙ
14.12.2018, 20:57
Общество
Фотофакт
Эксклюзив
Новая коллекция Петра Яковлева
Архив новостей
ААР АЙЫЫ ИТЭҔЭЛЭ
7 февраля 2018, 23:41
3988

Аар Айыы итэ5элэ — тенгрианство хотугу салаата

1. Хас биирдии киһи олоҕун ханнык эрэ түһүмэҕэр духуобунай сыаннастары өрө тутар, куйаары кытары ситимин сыаналыыр, итэҕэли интэриэһиргиир, үөрэтэр, ылынар, үүнэр-сайдар суолу тутуһар, сырдыкка-кэрэҕэ тардыһар, үйэлээҕи оҥорор кэмэ тиийэн кэлэр. Бу барыта киһи сайдыытыттан, итэҕэлэ күүһүттэн тутулуктаах. Киһи аймах ийэ кутугар илдьэ сылдьар итэҕэлэ муҥура биллибэт Улуу Куйаары, көстүбэт күүстэри кытары ыкса ситимнээҕин учуонайдар дакаастаан тураллар.
Саха норуота Аар Айыы диэн тенгрианство хотугу салаатыттан кэлбит итэҕэллээхпит.
Аар Айыы итэҕэлин 1696 сыллаахха Арсеньев бойобуода укааһынан Саха сиригэр боппуттара. Айыы Ойууттарын сэймэктээбиттэрэ. Арай олох эрдэ Бүлүү сүнньүгэр түспүт, Орто Халымаҕа барбыт Айыы Ойууттара итэҕэли тутан хаалбыттара.
20 үйэҕэ Айыы Ойууна В.А.Кондаков умнуллубут, ситимэ быстыбыт итэҕэли үөрэтэн, чинчийэн, чөлүгэр түһэрэн, 31 кинигэни суруйбута, 36 домму, 76 алгыһы тилиннэрбитэ. 2 кинигэни: «Тайны сферы шаманизма» уонна «Духовное целительство» нууччалыы тылынан суруйбута.

Биир сүрүн кинигэтэ “Аар Айыы итэҕэлэ” кинигэ 6 чаастаан турар. Бу кинигэттэн быһа тардан, билигин дьон саамай мунаахсыйар боппуруостарыгар хоруйдуурбутун көҥүллээҥ.
“Үрүҥ Аар Тойонтон ыйыппыттар:
— Тоҕо Аар Айыы итэҕэлэ самынна, сүттэ, Аан Дойдуттан суох буолла?
— Онуоха Үрдүкү Таҥарабыт эппиэттээбит:
Туох барыта кэмнээх-кэрдиистээх, саҕаланар, сайдар, үрдүүр, мөлтүүр, симэлийиигэ да киирэ сыһар кутталлаах. Аар Айыы итэҕэлэ икки атах сыыһатынан, кини сыыһа дьайыытынан мөлтөөн ылла, сүтэ да сыста. Ол эрээри, Аар Айыы итэҕэлэ Аан Дойду эйгэтиттэн ханна да барбат, сүппэт. Кини билигин иккиһин саҥа саҕаланар күнэ үүннэ, кини үрдүө, улаатыа, тэнийиэ. Киниэхэ элбэх киһи үҥэр-сүгүрүйэр буолуоҕа. Тоҕо диэтэххэ, Аар Айыы итэҕэлэ киһини сырдыкка, кэрэҕэ, үтүөҕэ, киһи киһиэхэ айыылыы сыһыаныгар ыҥырар итэҕэл. Маннык ыраас, киһини туораппат, тиэрэҕэ ыҥырбат итэҕэл суох.
Өссө киниттэн ыйыппыттар:
— Аар Айыы итэҕэлэ сурукка киирбэтэх итэҕэл. Оччоҕо хайдах кини дьоҥҥо-сэргэҕэ төннүөҕэй? Ким кинини сатаан төнүннэриэй?
Аар Тойон сөҥ-дьааһыннык саҥаран эппит:
— Аар Айыы итэҕэлэ Аан Дойду ис кистэлэҥэр этиллибитэ, төннөр күүстэммитэ, аҕыс кырыылаах таас остоолбо суругар суруллубута, ону туох да атын күүс туоратар кыаҕа суох. Аар Айыы итэҕэлэ наадалаах, аналлаах дьон өйүгэр-санаатыгар ыраахтан долгун күүһүнэн тиийэн иҥиэҕэ. Кинилэртэн бастыҥнара бу үөрэҕи дьиҥнээхтик иҥэринэн баһылаан үтүө долгуну биэриэхтэрэ. Ол долгун дьон өйүгэр-санатыгар бүрүүкээбит атын сымыйа үөрэхтэри, дойҕохтору үүрүөҕэ. Оччоҕо Аар Айыы үөрэҕэ иҥэригэр дьон туруга бэлэм буола түһүөҕэ. Ити курдук Аар Айыы итэҕэлэ дьиҥ Айыы дьонун үөскэтиэҕэ. Долгун кэҥээтэр-кэҥээн иһиэҕэ. Онон, Аар Айыы күүһэ баар буолан итэҕэл дьоҥҥо төннүөҕэ. Аар Айыы итэҕэлэ былыр суруллубатаҕын да иһин, кини Бүппэт Куйаар илин халлаан эҥэринээҕи кистэлэҥэр ууруллан сылдьар.
Аан Дойдуга олус улахан уларыйыылар буоларыы тураллар. Олор Айыы дьонугар алдьархайы аҕалбаттарын, аам-дьаамы тэрийбэттэрин туһугар Аар Айыы итэҕэлэ төннөрө булгуччулаах буолла. Бу итэҕэл эрэ дьону быыһыыр күүстээх. Ону бар-дьон өйдүүлэригэр уолдьаста.
Былыргы сахалар Аан Дойду туһунан сүдү, ураты космологическай өйдөбүллээхтэрэ кинилэр былыр бэрт күүскэ сайда сылдьыбыттарын туһунан туоһулуур. Аан Дойду үс дойдуттан – Үөһээ, Орто, Аллараа дойдулартан турарын кэпсэппиппит. Үөһээ Дойду – бу Бүппэт Улуу Куйаар. Орто Дойду тэриэлкэ курдук хаптаҕай. Орто Дойду Үөһээ уонна Аллараа Дойдулар сабыдыалларыгар турар. Аллараа Дойду үрдэ аһаҕас, аллараа өттө кэҥээн барар, барыта төттөрү оҥоһуулаах Дойду.
Урут быһаарбытым быһыытынан, Аан Дойду үөскээһинин уонна тутулун хос-хос кэпсээбэппин. Онон, үс дойду сүрүн ис хоһоонун, философиятын этээри бу боппуруоска өссө төгүл төннөн кэллим. Аллараа Дойдуга абааһылар – хараҥа күүстэр толору баһылаан олороллор. Манна барыта таҥнары, бэл балыга таҥнары хатырыктаах, орүһэ – өлүү уулаах өрүс, сирэ-дойдута ооҕуй оҕус бадараанныыр күөгэлдьигэс оборчо бадараан. Олохтоохторо – ыарыы төрүттэрэ, тойонноро – Адьарай Бөҕө. Бу төрүкү Айыыга, сырдыкка утары турар ыар дьайыылаах, өлүү-сүтүү, ыарыы-дьаҥ эҥэрдээх, икки атах тулуйбат сыттаах-сымардаах, кэлтэгэй ыйдаах дойду.
Үөһээ да Дойдуну Аар Айыылар барытын баһылаабаттар. Кинилэр Илин Халлаан эҥэрин бас билэллэр. Соҕуруу Халлааны Улуу Тойон, Арҕаа Халлааны Адьарай Бөҕө, Хотугу Халлааны Ыйык Мас хотуна Хотугу Эмээхсин баһылаан олороллор. Хотугу Эмээхсин Аллараа Дойдуттан силиһэ саҕаланар орто Дойду хотугу өттүнэн үүнэн Үөһээ Дойду тохсус халлааныгар тиийэр ойууттар Ийэ Куттара иитиллэр Ыйык Мастарын көрөр, дьаһайар.
Оттон Орто Дойду Аар Айыылар, абааһылар, халлаан араас күүстэрэ дьайар дойдулара буолар. Ол иһин Орто Дойду олоҕо сырдаан, ырааһыран, олох тупсан, иэдээннэр тэйэн бараллар. Оттон хараҥа, абааһы өттө баһыйдаҕына олох ыараан, барыта киһини утары буолан, иэдэннэр үксээн киирэн бараллар. Онон, Орто Дойдуга сөптөөхтүк, дьоллоохтук олорорго киһи Аар Айыыларга үҥүөхтээх-сүгүрүйүөхтээх, курутуун үтүөҕэ, үчүгэйгэ тардыһыахтаах.
Ол аата, Үрүҥ Аар Тойон баһылыктаах Үөһээ Аар Айыылар Үс Дойдуну баһылааталлар даҕаны, Аан Дойдуга абааһы, хараҥа күүс ахсаан өттүнэн баһыйа турар. Ити ордук Орто Дойдуга олорор дьон олоҕор толору көстөр. Онон, Аар Айыы итэҕэлэ киһини өрүү абааһыны, хараҥаны – ол аата, куһаҕаны утары охсуһарга ыҥырар, ол иһигэр, бэйэҕэ баар куһаҕан майгыны-сигилини утары. Бу киһини иитэр, сайыннарар, инники сирдиир уонна дьиҥнээх Айыы киһитэ буолууга сирдээн аҕалар”.

Аар Айыы итэгэлэ, Дьокуускай 2013 с, 31,32,37,38.

Источник: Бэлэмнээтэ Т. Е. ЛЕБЕДЕВА.
Если вы стали очевидцем интересного события или происшествия, присылайте фото и видео на Whatsapp +7 (999) 174-67-82
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору.
Спасибо!
Система Orphus
ТОП НОВОСТИ
ПОСЛЕДНИЕ МАТЕРИАЛЫ