АФИША КАРТА ЯКУТСКА 2GIS
ПОГОДА
1
Ясно
КУРС ВАЛЮТ
Курсы валют
Курс ЦБ
$  56.94
 61.81
ЛЕНТА НОВОСТЕЙ
Архив новостей
ААР АЙЫЫ ИТЭҔЭЛЭ
15 января 2017, 10:43
5973

Таҥхалааһын ыар аньыы

Саҥа дьыл кэниттэн эргэ былыргы календарынан тохсуньу 13 күнүттэн 19 күнүгэр диэри сыл аайы таҥхалааһын хампаанньата ыытыллар буолла уонна улахан буортулаах үгэскэ кубулуйан эрэр. Өссө ааһа баран, таҥхалааһын диэн Айыы итэҕэлин сорҕотун курдук этэр, кэпсиир дьон баар буоллулар. Оскуолаҕа төрүт культураны үөрэтэр учууталлар миигин көрүстүлэр даҕаны: “Таҥхалааһын сөп дуо? Ити саха төрүт культурата дуо?, — диэн ыйыталлар.

Нууччалар кыһын дьыл оройугар “святочное гадание” диэн сиэри-туому былыр – былыргыттан ыыталлар. Бу кинилэр былыргы языческай итэҕэллэрин сорҕото буолар.

Араастаан таҥналлар, сирэйдэрин эмиэ эҥин дьиктитик кырааскаланаллар уонна муста сылдьаннар инникини өтө көрө сатыыр араас сиэри-туому ыыталлар. Кинилэр былыргы итэҕэллэринэн, кыһын оройугар уу иччилэрэ “шиликуннар” сиргэ тахсаллар. Нуучча сорох сирдэригэр “шиликун” диэн абааһыны, куһаҕан тыыны ааттыыллара, өссө ити араастаан таҥнан, кырааскаланан баран сылдьар дьоннору эмиэ шиликуннар дииллэрэ. Дьэ, ити “шиликун” биһиэхэ сахаларга “сүлүүкүн” диэн ааттаммыт.

Нууччалар бу бырааһынньыктара кэлин, христианство киирбитин кэннэ, Христос төрөөн баран (тохсунньу 7 күнэ) сүрэхтэнэр диэри (тохсунньу 19 күнэ) ыытыллар бырааһынньыктарга кубулуйбуттара.

Нууччалар Саха сиригэр кэлэн олохсуйбуттарын кэннэ, ордук XVIII, XIX үйэлэртэн, бу святкалары үтүктүү, бараһайданыы, көрүүлэнии, сүлүүкүнү иһиллээһин сахаларга эмиэ киирбитэ.

“Таҥхалааһыны уопсай маассабай ыытыы, итинэн дьарыгырыы тоҕо кутталлааҕый?” диэн боппуруоһу кэпсэтиэҕиҥ. Таҥхалааһыҥҥа олус элбэх араас иччилэри, үөрдэри ыҥырыы, олортон ону-маны ыйыталаһыы сиэрдэрэ-туомнара олус элбэхтэр. Холобур, бүлүүһэ сүүрдүүтэ, кыргыттар, уолаттар кэргэннэрэ буолуохтаах киһини биһилэҕинэн көрүүлэрэ, иччитэх дьиҕэ, өтөххө иһиллээһин, араас үөрдэри ыҥыран кэпсэтии о.д.а. Бу дьиҥнээх абааһылыы эйгэҕэ киирэн ону-маны билэ сатааһын көстүүлэрэ буолаллар. Ол аата, бу сатанизм. Бүлүүһэ сүүрдүүтэ бу спиритизм диэн ааттанар сатанизм биир салаатыттан кэлбит көстүү буолар.

Россия спиритизмы утары Д. Н. МЕНДЕЛЕЕВ, В. М. БЕХТЕРЕВ, И. П. ПАВЛОВ курдук бөдөҥ учуонайдар охсуспуттара. Ол аата, таҥхалааһыны утары!

Спиритизмынан үлүһүйүү – бэйэтэ туспа бизнес көрүҥэ буолбута ыраатта. Киһи психогията дьикти оҥоһуулаах, туох эрээ бобуулааҕы, кистэлэҥи билиэн олус баҕарар үгэстээх. Дьэ, итини таба туһанан элбэх дьону түмэр-тардар спиритизм оонньууларынан, сиэрдэрин-туомнарын ыытыынан сүүлүктэр элбэх харчыны түмэ тардыналлар.

Итэҕэллэр спиритизмҥэ — ол аата, таҥхалааһыҥҥа бэрт өрдөөҕүтэ сыана биэрбиттэрэ. Манан дьарыктанар, араас үөрдэри, иччилэри ыҥырар, өлбүт дьону сүгүн сытыарбат дьоннору » абааһы кулуттарынан» ааттаабыттар уонна кинилэри утары элбэхтик охсуспуттара.
IMG-20160109-WA0005_resized
Хаһан баҕарар сиэр-туом оҥорон ыҥырыыгар космос хараҥа күүстэрэ урут кэлэллэр. Спириттэр ити күүстэргэ кулут буолаллар. Ити хараҥа күүстэр киниттэн араҕыа суохтарын сөп.

Оттон космос сырдык ыраас күүстэрэ – Үөһээ Аар Айыылар итиннигинэн дьарыгар дьону сөбүлээбэттэр. Кинилэр бэйэлэрэ анаабыт күлүүс тылларын билэр, олору дьоҥҥо сатаан тириэрдэр киһи диэки хайыһаллар уонна бэйэлэрин санааларын, дьайыыларын кини нөҥүө дьоҥҥо тириэрдэллэр. Оттон Аар Айыы итэҕэлэ таҥхалааһыны булгуччулаахтык утарар. Билигин Айыы итэҕэлин ыытар дьоммут дии-дии таҥхалааһыны тэрийэ сылдьар дьону киһи өйдөбөөт уонна кинилэри төрүт итэҕэйбэт. Эбитин Дьокуускай куораппыт бөдөҥ культуурнай кииннэрэ, ол иһигэр Арчы дьиэтэ, таҥхалааһыны тэрийэ сылдьалларын түктэри көстүү курдук сыаналыахха сөп.

Бүлүүгэ танхалааһын диэбэттэр, үксүн сүлүүкүн тахсыытыгар бараһайданыылар диэн ааттыыллар. Мин элбэх итинник сиэри-туому билэбин. Олор бары кутталлаахтарын уонна абааһы эйгэлээхтэрин чуолкай өйдүүбүн. Дьэ, ол иһин таҥхалааһыны утарабын.

Саха маҥнайгы классик суруйааччылара, ордук Н.Д. НЕУСТРОЕВ, П. А. ОЙУУНУСКАЙ таҥхалааһыны утаран, күлүү- элэк оҥостон суруйбуттара. Кырдьык даҕаны, былыргы саха дьоно сирэйдэрин оһох курунньугунан ньамахтаммыт, хас да хонукка утуйбакка түлээгирбит таҥхаһыттары сөбүлээбэт этэ, туох эрэ кирдээх- дьайдаах дьон курдук көрөрө.

Спиритизм — таҥхалааһын биир улахан куттала диэн дьону маассабай ииримтийиигэ — маассабай психозка киллэриэн сөп. Бу мантан ордук оҕолору харыстыахха наада. Маассабай психоз дьону хаһан да, ханна да үчүгэйгэ аҕалбат. Ол биллэр суол.

Биллэн турар, спиритизм Россияҕа сокуонунан чуолкай бобуута суох. Онон ким баҕалаах дьиэлэригэр ыҥырсан, чааһынай бэрээдэгинэн таҥхалыан сөп. Оттон Дьокуускай куорат бөдөҥ культурнай кииннэрин онно туһаныы олус сүөргү. Хайа да государствоҕа итинник баара биллибэт. Маннык суолунан салгыы баран истэхпитинэ, сотору улахан театрдарбыт, бөдөҥ административнай дьилэрбит таҥхалыыр миэстэлэргэ кубулуйуохтарын сөп. Оттон олустаныы, наһаа түһүү хаһан баҕарар кутталлаах.

Таҥхалааһын көр-нар, оонньуу- күлүү буолбатах. Бу дьиҥнээх абааһы оонньуулара буолаллар. Таҥхалааһын киһиэхэ туох да үөрүүнү- көтүүнү аҕалбат, үчүгэйгэ иппэт. Төһө кыалларынан оҕолору бу эйгэттэн тэйиччи, ыраах тутуохха наада. Аан дойду үрдүнэн религиялар, уопсай культура бу көстүүнү утары охсуһа турдахтарына, спиритизмы- таҥхалааһыны республика бөдөҥ культурнай түмсүүлэригэр кубулутумуоҕуҥ.

Олох-дьаһах алдьанан, отуора хамсаан, күн-түүн сыана ыарыыр, сирбит баайа хоро таһылла турдаҕына, ону-маны бараһайданан абааһы эйгэтиниин алтыспакка сирбит-уоппут чөл буолуутун, норуоппут сүтэн-симэлийэн хаалбатын, көтөр ракеталар суолларыттан гептил дьаата сиргэ саккыраан тыынар тыыннааҕы, күөх эйгэни сир үрдүттэн симэлиппэтин туһугар охсууһуу күүскэ барыахтаах.

Былыргы бөлүһүөктэр, улуу өтө көрөөччүлэр: Аллараа дойду уола Орто дойдуга тахсан уотунан уһууруоҕа, сэриинэн ииригириэҕэ. Ийэ Сири илдьи кэһиэҕэ, Айыы аймахха кутталлаах буолуоҕа”, — диэбиттэрэ кырдьык даҕаны сэрии кутталын быһыытынан суоһаан эрэр. Бу өтө көрүү төһө даҕаны Антихрист туһунан этиигэ майгылыырын иһин киһи болҕойбокко ааспат көстүүтэ буолар. Онон билигин эйэ иһин, сэриини утары охсуһуу күүскэ ыытыллыахтаахтар. Эйэ диэн тыл сүппүтэ, Аан дойду норуоттарын дьылҕатын күүстээх сэптээх-сэбиргэллээх аҕыйах дойдулар тойотторо быһааран кэбиһэллэрэ, кинилэр аан дойду общественноһын туохха да уурбат буолбуттара олус дьиксиннэрэр.

Онон, таҥхалааһын диэн дьиҥнээх мистика буолар. Аар Айыы итэҕэлин мистиканы кытта булкуйар, ол эбэтэр, таҥараҕа үҥэ сылдьан, өлбүт дьон үөрдэрин, араас абааһылары, хараҥа күүстэри ыҥыран кэпсэтии, ыйытыы,бүлүүһэ сүүрдүүтэ, ууга сибиэн күлүгүн көрүү, кинилэринэн бараһайданыы диэн ыар аньыылаах дьайыы, сүпсүгүрүү, дьону иирдии, тулалыыр эйгэҕэ куһаҕаны ыҥырыы буолар. Кэнники кэмнэргэ итинник дьайыылар элбэһиннэрэ араас катаклизмнар, иэдээннэр, айылҕа сатарыйыыта үксээһинигэр эмиэ тириэртэ.

Көрүүлэнии-таҥхаланыы, үөр ыҥырыылаах эҥин буолан, хара дьайдаах сиэргэ-туомҥа киирэр. Аар Айыы итэҕэлин өйдөбүлүнэн, Аар Айыыларга үҥэр-сүгүрүйэр киһиэхэ өйүгэр-санаатыгар туох инники буолара Үөһээ ибир долгунунан биллэ-өйдөнө турар. Ону кыайбаттан, хараҥа суолунан баран араас сыыһа сиэри-туому ыытыы, таҥхалааһын Аар Айыы итэҕэлин сиэригэр баппат.

Аар Айыы итэҕэлэ. Иккис чааһа. В. А. Кондаков, 2004с.

Материал из Википедии — свободной энциклопедии

Шули́куны (шили́куны/шилику́ны, чили́куны/чилику́ны, шалы́ганы/шалы́ханы, шулюка́ны/шулюкю́ны) — у русского населения севера Европейской части России, Прикамья, Урала, Сибири, Дальнего Востока название святочной нечисти — сезонных духов, которые накануне Рождества или Нового года выходят из воды на землю, а после Крещения уходят обратно в реки и проруби[1].

Согласно поверьям, шуликуны бегают по улицам с горячими углями на железной сковородке или железным калёным крюком в руках, которым они могут захватить людей («закрючить и сжечь»), либо ездят на конях, на тройках, на ступах или «калёных» печах. Ростом они нередко с кулачок, иногда побольше, могут иметь конские ноги и заострённую голову (ср. Чёрт), изо рта у них пылает огонь, носят белые самотканные кафтаны с кушаками и остроконечные шапки. Шуликуны на Святки толкутся на перекрёстках дорог или около прорубей, в лесу, дразнят пьяных, кружат их и толкают в грязь, не причиняя при этом большого вреда, но могут заманить в прорубь и утопить в реке[2].

По вологодским представлениям, шуликунами становятся проклятые или погубленные матерями младенцы[2].

Түҥкэлийэн-таҥхалыйан ханна тиийэбит? Сыыр анныгар дуо?
К. Д. Уткин- Нүһүлгэн. «Саха толкуйа». 2012 сыл.

Источник: 1. Аар Айыы итэҕэлэ. Иккис чааһа. В. А. Кондаков, 2004с., 2.https://ru.wikipedia.org/wiki/Шуликуны, 3. К. Д. Уткин- Нүһүлгэн Саха толкуйа. 2012 сыл.
Если вы стали очевидцем интересного события или происшествия, присылайте фото и видео на Whatsapp +7(924) 800-30-80
Если Вы заметили опечатку в тексте, просто выделите этот фрагмент и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редактору.
Спасибо!
Система Orphus
ТОП НОВОСТИ
ПОСЛЕДНИЕ МАТЕРИАЛЫ